Biografia autora

Olgierd Kowalski urodził się w 1927 roku w Korszowie na Wołyniu. Wkrótce cała rodzina przeniosła się do Łucka. W grudniu 1943, dzięki protekcji działającego w konspiracji starszego brata, Stefana, złożył przysięgę w AK (dodając sobie rok) i dostał się do batalionu “Łuny”, oddziału partyzanckiego broniącego ludność polską przed atakami UPA. W styczniu 1944 batalion wszedł w skład nowo formowanej 27 Dywizji Wołyńskiej AK.

Wraz z I Armią doszedł pod Berlin; potem przerzucono go w rejon Lubaczowa, gdzie LWP walczyło z UPA. Po demobilizacji osiadł we Wrocławiu. W 1947 roku został aresztowany i skazany na 5 lat za ukrywanie i pomoc w ucieczce za granicę “wrogowi ludu” (znajomemu Żydowi).Wyrok odsiedział w całości, najpierw w Rawiczu, potem w Strzelinie, gdzie pracował w kamieniołomach. Wychodzi w 1952 roku z “wilczym biletem” - nie może podjąć pracy ani studiów. Dopiero w 1955 roku rozpoczyna studia na Politechnice Wrocławskiej i w 1960 zdobywa dyplom inżyniera konstrukcji budowlanych. 
W 1997 roku wyrok zostaje unieważniony, a Olgierd Kowalski zrehabilitowany. Spisywanie wspomnień rozpoczął w 1968 roku, ale opis forsowania Prypeci był dla niego przeżyciem tak bolesnym, że odłożył tekst na niemal 30 lat. Powrócił do pisania niedługo przed śmiercią.
Zmarł w 1998 roku.
Wstęp
W 1968 roku spisałem swoje wspomnienia z walk, w których brałem udział jako żołnierz batalionu "Łuna." Nie było to spowodowane aspiracjami literackimi. Po prostu przeczytałem książkę Sztumberg-Rychtera "Żegoty", "Artylerzysta piechurem" i zirytował mnie fakt, że autor bądź co bądź dowódca 27 Dywizji AK potraktował tak powierzchownie ten dramatyczny wycinek historii Polski, w którym notabene grał niepośrednią rolę. Napisałem więc do Niego, wytykając pominięcie oddziałów, walk itp. Bardzo szybko otrzymałem odpowiedź, w którym "Żegota" usprawiedliwiał się. Pisał, że dr. Fedorowski, autor "Leśnych ogni" "załatwił" mu wydanie książki pod warunkiem, że opracowanie to będzie b. szybko dostarczone. Nie było więc czasu na zbieranie dokumentów ani materiałów. Napisał więc, co pamiętał zdając sobie sprawę z niedoskonałości opracowania. Ponadto stan zdrowia nakazywał pośpiech. Prosił o przekazywanie materiałów i uwag kol. Turowskiemu, który podjął się opracowania historii 27 Dywizji AK.
Nawiązałem kontakt z kol. Turowskim. Odbyłem kilka spotkań, w czasie których zrelacjonowałem interesujące Go, a znane mi fakty. Kol. Turowski nakłonił mnie ponadto do spisania wspomnień, które będą Jemu pomocne przy opracowywaniu historii 27 DW, a poza tym miałyby służyć jako materiał źródłowy panu Melchiorowi Wańkowiczowi, który przymierzał się do napisania o nas książki, coś na wzór "Bitwy pod Monte Casino."
Opisane przeze mnie poprzednio wspomnienia nie obejmowały walk z UPA. Rozpocząłem je od początku intensywnych walk z Niemcami tj. od akcji na Hołoby i dociągnąłem mniej więcej do okresu przygotowań do przejścia przez front. Tu się zaciąłem, nie mogąc zdobyć się na kontynuację wspomnień. Forsowanie Prypeci było dla mnie przeżyciem tak tragicznym, że nie czułem się na siłach opowiadać o tym. Dzisiaj, po upływie przeszło czterdziestu pięciu lat, próbuję odtworzyć te wydarzenia. Z przykrością stwierdzam, że nie mam ciągłości obrazu. Po prostu w pamięci utkwiły tylko poszczególne obrazy.

 Olgierd Kowalski

Wspomnienia

grudzień 1943 - maj 1945

Część I
Spis treści
Spis treści
Do partyzantki
Pańska Dolina
Marsz na koncentrację
więta
Akcje odwetowe
Pobyt w Kupiczowie
Kraczi
27. Dywizja Wołyńska AK
Powiększanie Polski Kupiczowskiej
Uździutycze
Front
Burza
Hołoby
Turzysk i Turopin
Zasadzka pod Włodzimierzem Wołyńskim
Okres działań pod Włodzimierzem Wołyńskim
"Łuna" w tylnym ubezpieczeniu
Pisarzowa Wola
Przebicie się z okrążenia pod Jagodzinem
Smolary
Przemarsz do lasów szackich
Pierwsze mp (miejsce postoju) w lasach szackich
Wizyta "Żegoty"
Bambioszka
Patrol żywnościowy
Huta Ratneńska
Kanał
Pogoń za Dywizją
Do partyzantki
Rodzice moi wybudowali przed wojną nieduży dom na przedmieściu Łucka, gdzie oficerowie rezerwy po zawiązaniu spółdzielni mieszkaniowej otrzymali działki budowlane. Była to tzw. kolonia oficerska i tu zastał nas rok 1943.
W historii Wołynia, rok ten zapisał się krwawą pożogą nieustannych masowych mordów dokonywanych przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach. Swiadkowie tych rzezi, którym udało się jakoś przeżyć twierdzili zgodnie, że napady na polskie wsie inicjowały i rozpoczynały zorganizowane oddziały zbrojne. Po opanowaniu przez nie danej miejscowości, okoliczna ukraińska ludność cywilna uzbrojona w widły, siekiery i noże kończyła krwawą rozprawę z Polakami. Napadów dokonywano nie tylko na wsie. Mordowano również w podmiejskich osiedlach i w samych miastach. Niemcy z reguły nie bronili napadniętych Polaków, często więc opuszczali małe miasteczka przenosząc się do większych garnizonów. Niektóre polskie wsie, domagając się od władz okupacyjnych zapewnienia bezpieczeństwa, otrzymały propozycję bronienia się własnymi siłami przy pomocy dostarczonej przez Niemców broni. Nie wszyscy jednak chcieli z tego skorzystać uważając, że nie należy drażnić i prowokować Ukraińców, że nieuzbrojona wieś ma większe szanse na przetrwanie. Niebawem okazało się, że rozumowanie to było błędne. W pierwszej kolejności likwidowane były bezbronne wsie. Natomiast ci którzy przyjęli od Niemców broń, mogli nie narażając się im, przy okazji korzystać z własnej. W ten sposób powstało kilkanaście legalnych placówek samoobrony, wspomaganych intensywnie przez Komendę Okręgu AK.
Jak wspomniałem na wstępie, mieszkaliśmy na kolonii oficerskiej. Dawnych właścicieli domów zostało niewielu. Większość budynków zajmowali oficerowie i urzędnicy niemieccy. Wyglądało na to, że z tego względu rizuny nie odważą się napaść na naszą dzielnicę. Niemniej jednak posiadaną broń ukryliśmy tak, żeby w razie nagłej potrzeby można było szybko do niej się dostać.
Niedawno skończyłem 16 lat. Dom, szkoła i harcerstwo wychowywało mnie w duchu patriotycznym. Okupacyjny "nowy ład", pogarda dla człowieka, hajdamackie bestialstwa, wszystko to budziło mój głęboki sprzeciw. Marzyłem o walce o Polskę. Uważałem, że w konkretnej sytuacji powinienem przystać do załogi krórejś z placówek samoobrony. Ale jak to zrealizować? Jak uzyskać zgodę Rodziców? Domyślałem się, że starszy ode mnie o 3,5 roku Brat Stefan należy do konspiracji. W rozmowach parę razy nawiązywałem do tego tematu, ale za każdym razem potrafił mnie zbyć.
W niedzielę 19 grudnia podekscytowany Stefan przyjechał z kościoła sańmi, w towarzystwie trzech młodych męczyzn. Najniższy z nich Zbyszek (ps. "Żbik") był kolegą szkolnym Stefana jeszcze z Krzemieńca. Rodzice "Żbika", jako osadnicy wojskowi zostali wywiezieni w głąb ZSRR, a jemu zaś jakoś udało się uniknąć wywózki. Kiedy rozpoczęły się rzezie Polaków, wstąpił do niemieckiej policji. Z otrzymaną bronią zdezerterował i przebywa obecnie na placówce w Pańskiej Dolinie. Przed nami, a zwłaszcza przed Stefanem nie miał tajemnic. Należy do konspiracji. Obecnie załatwia jakieś sprawy w Łucku. Zostawią więc na godzinę u nas konie. Bulwersującą była wiadomość, że w Pańskiej Dolinie przebywa chwilowo silny polski oddział partyzancki, który lada dzień wymaszeruje na koncentrację pod Kowel. Słowem jedyna, niepowtarzalna okazja dołączenia do oddziału, niestety dla Stefana nie do wykorzystania, bowiem stan jego zdrowia był kiepski (niedawno potącił go samochód).
"Ja pojadę", powiedziałem zdecydowanie, "mam własną broń", dodałem z dumą. To wywarło wrażenie. Partyzanci, po krótkiej naradzie zaakceptowali mój pomysł.
Rodzice tak byli zaskoczeni moją decyzją, że prawie nie oponowali. Zresztą, ja sam też byłem tym zaskoczony, ale słowo się rzekło...
Chcąc ograniczyć bolesną i trudną dyskusję z Rodzicami, energicznie krzątałem się przy pakowaniu rzeczy. Rodzicom, mimo iż byli gorącymi patriotami, napewno ciężko było wypuszczać z domu "pisklaka". Chyba na tyle mnie znali, że zdawali sobie sprawę z tego, że dyskusja ze mną już nic nie da. Patrzyli błagalnie na Stefana, ten jednak nie próbował odwodzić mnie od podjętego zamiaru.
Niebawem wrócili partyzanci. Wypili pośpiesznie coś gorącego i usadowiwszy się w saniach, niecierpliwie czekają na mnie.
Boże! Jak trudno się rozstać! Jak ciężko podnieść głowę, by spojrzeć w załzawione oczy, a gardło ściśnięte, że trudno wymówić pożegnalne słowa. Ucałowałem wszystkich i niewiele widząc zająłem swoje miejsce. Nie oglądając się wyjechaliśmy za bramę.
Bocznymi ulicami i drogami na skróty wyprowadziłem sanie na dubieńską szosę. Pomału zapadał zmierzch. O tej porze droga była pusta. Przed Podhajcami krótka narada. Trzeba wyjąć z ukrycia broń i przygotować się na wypadek zaczepki ze strony mieszkańców wsi.
Wiem, że koledzy mają niemieckie pozwolenia na broń. Ja nie, a do tego mam przy sobie skradziony niemieckiemu kolejarzowi pistolet. Jeśli nas zatrzymają Niemcy, co robić? Boję się pytać...
"Chyba najpierw wylegitymują kolegów, a ja będę udawał, że szukam swojego pozwolenia, może się uda", odpowiadam sobie na to pytanie. Ale wykrakałem!
Z naprzeciwka nadjeżdża ciężarowy wóz z żandarmami. Siedzę skamieniały. Z obydwu stron ośnieżone pola. Daleko nie ucieknę. Samochód mijając nas zwalnia. Dyskretnie obserwuję go. Zatrzymał się po przejechaniu około stu metrów. Stoją, widocznie się naradzają. Nie ulega wątpliwości, że widzieli u nas broń. Spokojnie jedziemy dalej. Po chwili Niemcy kontynuują przerwaną jazdę. Nic nie mówię, ale cieszę, się, że się udało, mogło być całkiem źle.
Pańska Dolina
Skręcamy w prawo. U kolegów znika napięcie. Zaczynają śpiewać. Widząc moją zdziwioną minę, śmiejąc się twierdzą, że tu już Polska. Zatrzymują nas czujki. Dojeżdżamy do Pańskiej Doliny. Jest już ciemno. Zatrzymujemy się pod budynkiem dowództwa. "Żbik" pośpieszył zameldować swój powrót. Po jakimś czasie wyszedł zadowolony, pouczył mnie jak się mam zachować rozmawiając z komendantem. Wprowadził mnie do izby, gdzie w otoczeniu kilku wojskowych siedział dowódca, którego nie trudno mi było rozpoznać, bowiem była już mowa o tym, że jest porucznikiem. W miarę poprawnie zameldowałem się jako przybywający ochotnik z prośbą o przyjęcie do oddziału. Por. "Olgierd" robił wrażenie mruka. Towarzyszący mu podchorążowie zadali w życzliwym tonie parę pytań.
"Ile masz lat?" Dodałem sobie rok, ale nie wzbudziło to podejrzeń. Na tyle wyglądałem.
"Jaki obierasz pseudonim?" Zawahałem się. Ktoś myśląc, śe nie wiem o co chodzi usiłował mi pomóc:
"No, przybrane nazwisko, naprzykład: Czarny, Biały, Koń, Krowa..."
Aby było szybciej podałem pierwszy z podpowiadanych. Zostałem "Czarnym".
A teraz przysięga. Powtarzałem pewnie, choć ze wzruszeniem rotę przysięgi. Byłem szczęśliwy.
Rusznikarz przeglądnął moją broń. Do karabinu miał zastrzeżenia. Nie podobał mu się podajnik. Otrzymałem inny, rosyjski. Oglądając pistolet, cmokał z uznaniem, podobała mu się moja duża siódemka - "czeska zbrojówka". Odmeldowałem się.
Na kwaterze, ku mojemu zaskoczeniu spotkałem wielu kolegów i znajomych z Łucka. Pierwszy na którego się natknąłem to Rysiek Sykuła "Lampart". Uczęszczał on do tej samej szkoły powszechnej co ja, a należąc do "Orląt" nosił, budząc ogólną zazdrość prawdziwy wojskowy płaszcz. Następni to Staszek Narzymski "Lis", Zbigniew Janczewski "Zbych", "Żbiczek", Wacek Dawidowicz.
Obecnie mój drużynowy kapral "Żbik" nie omieszkał zarekomendować mnie braciom Perkinom "Murowi" i "Niuśce", kolegom Stefana z Krzemieńca. Obaj byli w tej samej drużynie co ja.
Starszy z braci "Mur" potężne brodate chłopisko, w futrzanej papasze, z dyndającym naganem, wyglądał bojowo, lecz zanadto przypominał ukraińskiego sotnyka.
Wyjaśniło się, że skojarzenia miałem prawidłowe. Papacha i nagan zostały zabrane członkowi zlikwidowanego niedużego oddziału banderowców. Miało to miejsce parę dni temu. Nasz patrol pod dowództwem podch. "Gabriela" (Karol Biernat) poszukując możliwości przeprawy przez Styr znalazł się nocą na ośnieżonych nadrzecznych łąkach. Widoczność była dobra, więc już z daleka dostrzegli zbliżającą się ku nim uzbrojoną grupę mężczyzn. Wiadomym było, że na tym terenie znajduje się jeden, właśnie nasz polski patrol, więc zbliżająca się grupa musiała być nieprzyjacielska. Nasi słusznie założyli, że upowcy nie mogą spodziewać się w tym rejonie Polaków postanowili użyć podstępu. Szli więc spokojnie, rozmawiając między sobą głośno po ukraińsku. Gdy obie grupy znalazły się od siebie w odległości około 20 m, Ukraińcy przystanęli, nasi z rozpędu zrobili jeszcze parę kroków lecz zostali zatrzymani władczym głosem:
"Stijte! Chto wy? SB?" (Stójcie, Kim jesteście? Służba bezpieki?)
"SB", odpowiadają nasi chórem.
"Kłyczka?" (hasło?), pyta dalej ten sam. Nie mogąc zrozumieć odpowiedzi, zbliżył się do połowy odległości dzielącej obydwie grupy.
"Nie regulaminowo zachowujecie się, przecież w tym wypadku powinien ktoś od was też wyjść na spotkanie i ułatwić rozpoznanie", mówi oczywiście po ukraińsku.
"Ale służbista!", ironizuje któryś z naszych. "Chodź do nas, sam rozpoznasz chłopaków, co boisz się?"
Dowódca patrolu dał się sprowokować naszym, podszedł do grupy. Rozpoczęła się z dowódcą patrolu "Czornym" przyjazna rozmowa. Nasi wytłumaczyli mu, że hasła nie znają, bowiem pochodzą z odległej wsi, a tam obowiązuje inne hasło.
Do rozmowy włączył się podch. "Gabriel". Po pierwszych jego słowach dowódca ukraińskiego patrolu wzdrygnął się, zbladł i jakby chciał uciekać. Przytrzymano go dyskretnie. Później wyjaśniło się, że po głosie poznał on "Gabriela", razem kończyli podchorążówkę chyba we Lwowie. Skończyła się zabawa. Ktoś każe "Czornemu" przywołać pozostałych członków patrolu.
"Chłopci piszły" (chłopcy poszli), mówi on zmienionym głosem.
"Ty jak skurwysynu wołasz?", szepce mu ktoś do ucha. "Wołaj po kolei".
"Siryj idy siudy" (Szary chodź tu), wykonuje polecenie. Wywołany zbliżył się przygadując:
"A mówiłem ci, że nie ma czego się bać, a tyś się niepokoił". Szybko rozbrojono resztę. Z wyjątkiem dowódcy wszystkich rozstrzstrzelano nad brzegiem rzeki. "Czornego" przyprowadzono na Pańską Dolinę.
"Karol, wszystko co wiem powiem, tylko nie męczcie mnie...", prosił już po polsku "Gabriela".
"To ci mogę obiecać z czystym sumieniem, bo my w odróżnieniu od was, nikogo nie męczymy, nawet takich rizunów jak ty". "Czornego" po przesluchaniu rozstrzelano, a jego rewolwer (nagan) i papachę nosił teraz "Mur".
Do późnej nocy siedząc na pryczy przesłuchiwałem się rozmowom i opowiadaniom. Siedzący obok mnie "Żbiczek" "pacyfikował" koszulę, wyszukując i rozgniatając paznokciami wszy. Widząc moją zgorszoną minę, pocieszył mnie, że to jest nieuniknione, że już jutro mnie też oblezą, bo lubią świeżą krew i czystą bieliznę.
"Wiesz", zwierzył mi się podkpiwając sam z siebie, "pierwszą znalezioną wesz strącałem słomką. Wygląda na to, że ty zachowasz się podobnie".
Pomijając ten aspekt dotyczący abnegacji wszystko było ciekawe wręcz pasjonujące.
Szybko poznałem historię naszego oddziału. Powstał on w pierwszej połowie 1943 roku, jako dyspozycyjny oddział partyzancki przeznaczony do obrony ludności polskiej. Zorganizowano go na placówce samoobrony w Antonówce. Początkowo liczył około 25 młodych chłopców członków konspiracji z pobliskich wiosek i Łucka. Dowódcą zalążka tego rozrastającego się oddziału o kryptonimie "Łuna" (tak brzmiał też kryptonim Inspektoratu) został mianowany "cicho-ciemny" por. Jan Rerutko ps. "Drzazga". Oddział ten w sierpniu 43 r. zgodnie z rozkazem inspektora wzmocnił załogę Przebraża i odegrał znaczącą rolę przy odpieraniu zmasowanych ataków UPA na to skupisko ludności polskiej. W rejonie Przebraża skoncentrowane były również liczne oddziały partyzantki radzieckiej, z którą do pewnego czasu współpraca układała się poprawnie. Dzisiaj wiemy, że jesienią 1943 r. Komitety Centralne Komunistycznej partii Ukrainy i Białorusi podjęły uchwałę o podporządkowaniu sobie wszystkich oddziałów partyzanckich znajdujących się na tych terytoriach. Sowieckie oddziały partyzanckie nie przebierając w środkach zaczęły realizować te uchwały.
Pierwszym symtomem o grożącej oddziałowi zagładzie ujawnił się w czasie przeprowadzonej z inicjatywy sowieckiej, wspólnej akcji mającej na celu włączenie do partyzantki sowieckiej stacjonunącego w pobliżu niemieckiego garnizonu, składającego się z zwerbowanych w obozach jenieckich ochotników narodowości azerskiej. "Łunie" wyznaczono rolę pomocniczę, tzn. zamknięcie pierścienia okrążenia. Realizując tę koncepcję, żołnierze zajęli korzystną pozycję na położonym na wzgórzu cmentarzu. Na wszelki wypadek wybito w okalającym murowanym ogrodzeniu otwory strzelnicze i wyryto okopy. Wyglądało na to, że przedobrzono sprawę. Sowieci dogadali się z Azerami, którym obiecano puszczenie w niepamięć wpółpracy z Niemcami. Znienacka z wioski wysypała się tyraliera umundurowanych Azerów, ostrzeliwująca nasze pozycje i zdecydowanie zbliżająca się do naszych stanowisk. Nasi zakładając, że nastąpiło jakieś nieporozumienie, nie kwapili się z otwieraniem ognia, ale na wszelki wypadek zajęli stanowiska obronne. Próbowano powstrzymać atak machając przyjaźnie, ale gdy to nie poskutkowało i atakujący zbliżyli się na niebezpieczną odległość otworzono skuteczny ogień. Padali ranni i zabici. Tyraliery zaległy, a przybyli w tepędy sowiece przeprosili za oszybku tj, pomyłkę.
Niebawem dowódca radzieckiego oddziału partyzanckiego płk. Prokopiuk, zaprosił por. "Drzazgę" na uroczystości z okazji 26 rocznicy Rewolucji Październikowej. Por. "Drzazga" zaproszenie przyjął. Podczas przyjęcia oficer polityczny oddziału Prokopiuka zaproponował por. "Drzazdze" podporządkowanie się partyzantce radzieckiej. Por. "Drzazga" odmówił i w drodze powrotnej zginął wraz z towarzyszącymi mu partyzantami.
W oddziale nastąpiło duże rozprężenie. Prawie połowa żołnierzy opuściła oddział. Skierowany tam przez Dowództwo Okręgu por. "Olgierd" po zakończeniu dochodzenia w sprawie śmierci por. "Drzazgi", przeprowadził uszczuplony oddział na placówkę w Pańskiej Dolinie. Tu nastąpiła reorganizacja. Oddział został zasilony przez co aktywniejszych żołnierzy smoobrony. Spowodowało to wyraźny rozdźwięk między dowództwem placówki a dowócą oddziału. Zagrożenie ze strony UPA nie zmalało, i Samoobrona nie bardzo chciała i mogła się zgodzić z odejściem doświadczonych żołnierzy.
Placówka w Pańskiej Dolinie dla ukraińskich nacjonalistów był przysłowiową solą w oku. Próbowali więc zniszczyć ją zbrojnie, lecz własnymi siłami odparto skutecznie wszystkie ataki. Donosili Niemcom, że wieś współpracuje z sowiecką partyzantką, że ukrywa Żydów. To ostatnie było prawdą. Istotnie mieszkało tu parę żydowskich rodzin. Wszyscy znaleźli zatrudnienie w piekarni. Dotychczas jakoś szczęśliwie przetrwano wyzyty Niemców.
Jest już 20 grudnia 1943 roku. Żyjemy przygotowaniem do odmarszu. Ktoś mi proponuje, żebym zobaczył jak powodzi się na placówce Żydom. Wszyscy pracują w piekarni. Uważam, że to normalna rzecz i nie ma w tym nic sensacyjnego do oglądania. Leniwie toczy się dyskusja. Ktoś wspomina jak w czasie przemarszu z Przebraża rozniesiono jakąś wartownię UPA. Raptem słyszymy jakiś rejwach na podwórzu. Wypadamy zaciekawieni. Podekscytowany kapral "Borys" (Jerzy Kozłowski) tłumaczy podnieconym głosem, że jadąc z Młynowa udało mu się okrężną drogą wyprzedzić kolumnę Niemców, że lada moment Niemcy zjawią się tu. Dociera to do kogoś władnego. Nie chcąc narażać wsi na konflikt z Niemcami, wybywamy, ruszając przez ośnieżone pole do lasu. Niemcy widzą nas, ostrzeliwują z kilku armat. Jakieś wydaje mi się to wszystko niepoważne. Gwizd pocisku, wszyscy padają, a pocisk wybucha gdzieś daleko. Nie mam ochoty poddawać się psychozie stada, i padać pokornie przed każdym gwizdem. "Mur" przywołuje mnie do porządku:
"Padaj, gdy słyszysz gwizd, przecież oni wstrzeliwują się i każdy pocisk jest coraz to celniejszy", tłumaczy mi jak belfer.
W duchu przyznaję mu rację. Przy każdym nadlatującym pocisku posłusznie ryję w śnieg. Docieramy do lasu. Niemcy ze swoich armat zabili jednego chłopaka, "Mewę", którego nie udało się nam zabrać. Konny zwiadowca "Błyskawica" ledwo wyrwał się z niemieckiego osaczenia. W końcu Niemcy pojechali gdzieś dalej. My wracamy na swoje kwatery. "Borys" nie mogąc pogodzić się z tym, że wyprowadzono oddział pod obstrzał, pyskuje na cały regulator.
Marsz na koncentrację
Idziemy na przeprawę przez Styr. Forsowanie Styru wspaniale i wiernie opisał w swojej książce "Krwawa łuna" Roman Kucharski "Wrzos", ograniczę się więc jedynie do zacytowania fragmentu książki dotyczącego tego epizodu:
***
"Posuwamy się bez zakłóceń i nawet bez przewodników. Na przodzie jest przecież "Zośka", a to jego rodzinne strony. Musi więc znać przynajmniej pierwszy etap marszruty. Może go zapytać? Już nie trzeba. Po godzinie marszu wszystko staje się jasne. Skręcamy w lewo, ku Styrowi. Osiągamy go w Podliściach. Mijamy rozrzucony chutor i schodzimy nad rzekę obok samotnej chałupy. Bez hałasu zjeżdżają dwa wozy taborowe. Ludzi dużo. W trzech kierunkach wychodzą posterunki z erkaemami na pozycje osłonowe, reszta zalega pod płotem, pod drzewami, lub nad samym brzegiem rzeki.
Ktoś z naszych dobrze władający językiem ukraińskim stuka do okna chaty. Po dłuższej chwili wychodzi ubrany w siermięgę chłop. Jestem blisko, słyszę więc wyraźnie pozdrowienie, a potem dialog, w którym głos władczy i rozkazujący domaga się zorganizowania i to w szybkim tempie przeprawy dla tego oddziału "naszych striłciw". Chłop się tłumaczy, że ma tylko jedno nieduże czółno, a jego sąsiadom rybakom i w ogóle w całej okolicy "Wsi czowna Nimci zabrały".
- Oho! - myślę sobie, to nie "Nimci zabrały", tylko samiście pooddawali "rizunom", żeby łatwiej im było grasować po obu stronach rzeki.
Dobre więc i jedno czółno, bo i tak innego wyjścia nie ma. Na zbijanie tratew brak czasu i materiałów, bo nawet zdjęte ze stodół wrota są za lekkie, a zbijanie "na kupę" na nic by się nie zdało. Hałasu by było dużo, a sterowanie utrudnione, bo Styr, chociaż na pozór w tym miejscu leniwy, ma jednak nurt dość wartki.
Jedyne czółno było schowane w stodole. Teraz ktoś je ciągnie koniem. Przyglądam się łodzi i mam ochotę gwizdnąć obliczywszy w myśli oczekujące przeprawy osoby plus ekwipunek. Dzielę to wszystko przez cztery bo tylko tylu ludzi może łódka pomieścić i mnożę przez czas potrzebny na załadowanie, rozładowanie oraz przepłynięcie rzeki tam i z powrotem za pomocą jednego wiosła. W najlepszym razie zajmie to kilkanaście godzin. Na pociechę pozostaje jedynie zapał przewoźnika, który zdjąwszy siermięgę żwawo bierze się do wiosłowania. Jego pośpiech bardzo nam odpowiada. Gdyby się Ukraińcy z sąsiedztwa zorientowali, kto naprawdę przeprawia się przez rzekę, mogli by zaalarmować okolicznym atamanów i w ciągu dwóch godzin ściągnąć nam na kark kilkuset uzbrojonych "stiłciw" po obu stronach rzeki. Lepiej nie myśleć...
Na razie przeprawa idzie sprawnie. W pierwszej kolejności popłynęły obsługi dwóch karabinów maszynowych, aby zająć pozycje osłonowe na tamtym brzegu Styru.
Przewoźnik zwija się, aż miło, przekonany, że przewozi "swoich ludej", choć milczą oni podejrzanie. Ale rozkaz jest wyraźny " rozmawiać tylko w koniecznych wypadkach i wyłącznie w języku ukraińskim, a kto go nie zna dostatecznie dobrze, niech udaje niemowę".
Przewoźnik wciąż nie może się zorientować, ile ludzi pozostaje mu do przewiezienia, bo na brzegu zawsze jest tylko czterech. Reszt oczekuje cierpliwie ukryta w pobliżu.
Po godzinie zjawia się drugie czółno z obsługą w osobie miejscowego Czecha. Okazuje się, iż niezmordowany "Zośka" dopóty szperał po chatach i stodołach dopóki nie znalazł drugiej łodzi i to większej niż ta, która już kursuje przez Styr.
Teraz przeprawa rusza nieco szybciej. Może przed świtem zdążymy tym bardziej, że nasze wozy taborowe z przykrytymi sianem zapasymi żywności pojechały przez Łuck i mamy się z nimi spotkać już na zachodnim brzegu rzeki.
Przejazd przez miasto był nader ryzykowny, ale innego wyjścia nie było, ludzie zaś, którzy się podjęli tego zadania ("Jarema", "Orlik" i inni), też nie nowicjusze.
Czas dłuży się niemiłosiernie, a palić, czy rozmawiać nie wolno. Wreszcie podjeżdżają pojedyńcze wozy taborowe i następuje załadunek amunicji oraz drobnego ekwipunku. Wyprzęgnięte konie rozchodzą się leniwie po okolicy, na co zgorszonym okiem spogląda przewoźnik, ale tylko przez chwilę. Zapewne pociesza się myślą, że przed świtem i tak zdąży je wszystkie połapać, a wozy ściągnąć do swojego obejścia, jako należna zapłata za wielogodzinną, ciężką pracę dla dobra "swojej" armii walczącej z "Lachamy" o "Samostijnuju Ukrainu".
Chłop rzeczywiście stara się, zwłaszcza teraz, przy przewozach towarowych, wykorzystując ładowność czółna do maksimum. Graniczy to z dużym ryzykiem zatonięcia ładunku, gdyż czółno jest tak zapełnione, że jego brzegi, zwłaszcza w środkowej partii ledwie wystają nad powierzchnię wody. Lekki przechył i cała zawartość poszła by na dno.
 Przewoźnik ma jednak wprawę rutynowego wioślarza i wreszcie możemy z ulgą odetchnąć, gdyż cały ładunek jest już na drugim brzegu. Poza drużyną ubezpieczeniową nie przeprawili się tylko kawalerzyści, którym trudno się rozstać ze swoimi rumakami i deleberują po cichu nad próbą przeprawienia koni wpław. Nic jednak nie wymyślili. Rozżaleni, a najbardziej Władzio "Błyskawica", z powodu tego karego ogiera, podchodzą do swoich koni, zdejmują skromne, acz wygodne siodła i taszczą je na brzeg.
Jesteśmy już z "Wilkiem" w łódce. Przy odbijaniu Mietek zachwiał się i omal nie wpadł do wody. Zaklął przy tym siarczyście w ojczystym języku. Przewoźnik osłupiał i znieruchomiał, jak człowiek który nieświadomie dotknął przewodu elektrycznego o dużym napięciu. Przestał wiosłować, a prąd zaczął nas znosić w dół rzeki. Wtedy warknął:
- Wiosłuj stary, wiosłuj, bo do Łucka popłyniemy. Dalsze ukrywanie tego, kim naprawdę jesteśmy było bezcelowe. Toteż Mietek przed wyjściem z łódki, wziął łokieć rozdygotanego przewoźnika:
- Teraz to już wiesz, kogo przewoziłeś, ale spróbuj słówko pisnąć to popłyniesz do Morza czarnego jako trup. Za tydzień będziemy tędy wracali i sprawdzimy, czy nie paplałeś. Zrozumiano?
- Tak, panoczku - odpowiada chłop i wraca na drugi brzeg, by przewieźć jeszcze kilka czwórek. Jego ruchy są powolne i ociężałe, jakby mu raptem przybyło wieku, a tęskne i osowiałe spojrzenie kieruje w stronę chaty i wałęsających się koni. Sądzi zapewne, że ostatnia czwórka albo go utopi, albo zabierze ze sobą, co na jedno wychodzi, bo tak czy owak do chaty nie wróci i koni nie połapie.
Nic mu jednak nie groziło, tylko ostatni z wysiadających walnął kolbą w dno czółna tak silnie, że pękła deska i woda z bluzgiem zaczęła wlewać się do środka. Przewoźnik powiosłował śpiesznie, chcąc zdążyć do przeciwległego brzegu. Po drodze obejrzał się jeszcze kilkakroć, aby się przekonać czy nikt do niego nie ma zamiaru strzelać."
***
Czekając cierpliwie na swoją kolejkę do przeprawy poczułem się fatalnie. Zapomniałem, że cały dzień nic nie jadłem i że to właśnie może być powodem mego złego samopoczucia. Widząc siedzącą sanitariuszkę "Halinę" przy swoich bambetlach poskarżyłem się jej na ból brzucha.
"No, cóż kochany, mogę ci zaaplikować łyk gorzałki", zaproponowała wspaniałomyślnie, podając mi manierkę. Pociągnąłem zdrowy łyk samogonu, chciałem ciągnąć jeszcze, gdyż zasmakowała mi niesamowicie, ale "Halina" zdecydowanie odebrała mi manierkę.
"To jest lekarstwo", powiedziała poważnie.
Pragnąłem jeszcze tego rozgrzewającego leku. Podkradłem się do jej "gniazda" i jeszcze ze dwa razy ukradkiem zdrowo pociągnąłem i w efekcie wykończyłem tą manierkę. Poczułem się bosko. Po przeprawie ruszyliśmy intensywnym marszem. Denerwowało mnie, że rozjeżdzały mi się nogi. Zwalałem to na śliskie zelówki. Istotnie były one śliskie, bo nasycone pokostem, ale nie była to jedyna przyczyna wpadania w poślizg.
Spiesząc się, bo prawie już świtało, a znajdowaliśmy się bardzo blisko Łucka, dotarliśmy do wsi Boratyń, zamieszkałej przez Czechów i Ukraińców. Tu udając ukraiński oddział zarekwirowaliśmy konie i sanie. Podszywając się pod Ukraińców nie mogliśmy omijać przy rekwizycji czeskich gospodarzy. Zaszedłem wraz z innymi kolegami do jednej z chat. Rozbudzeni ze snu przerażeni mieszkańcy próbowali uprosić o pozostawienie koni.
"Panowie", błagali, "przyjdzie wiosna, trzeba orać i siać, zabieracie nam konie, jak uprawimy ziemię?"
Podniosłem z ziemi jedno z rozsypanych jabłek i gryzłem go udając obojętność. Trudno było je przełknąć. Któryś z mieszkańców dorwał się do gongu i desperacko zaczął weń tłuc, krzycząc po czesku "alarm, alarm". Jeden z żołnierzy dotarł do niego i nie stosując przemocy wyperswadował mu to hałasowanie.
Niebawem rozsiedliśmy się w saniach i ruszyliśmy w dalszą drogę. Skoro nas było jak podają sławni historycy, około 170, a na pojedyńczych saniach mogło ostatecznie zmieścić się 10 żołnierzy, to nie licząc koni dla zwiadowców musieliśmy zabrać około 34 koni. Niektórzy twierdzą, że po dotarciu do Kupiczowa, zarekwirowane Czechom konie zwrócono, ale ja w to nie bardzo wierzę.
Ciasno, lecz ciepło. Jedziemy komfortowo, nadrabiając stracony czas. Przejeżdżając przez jedną z ukraińskich wsi (podobno Mstyszyn) spotykamy sanie z dwoma uzbrojonymi chłopcami. Jeden z nich ma około 16 lat i jest łącznikiem, drugi 14-sto letni twierdzi że jest tylko furmanem, ale ma przy sobie broń. Rozwożą według wykazu masło dla urlopowiczów UPA. Wiozą je z czeskiej mleczarni w Kniahininku.Zatrzymujemy się w tej wsi. Ukraińscy chłopcy wskazują chaty, do których zobowiązani byli dostarczyć masło. Kilku partyzantów pośpiesznie podchodzi pod wskazany jeden z domów. Podchodzę i ja. Energiczne stukanie do drzwi.
"Chto tam?" (Kto tam?)
"Prywezły masło". (Przywieźliśmy masło) Przez otwarte drzwi wpadają nasi chłopcy. Ktoś krzyczy:
"Switła!" (Swiatła!)
Razem z innymi wchodzę do chaty. Ciepło i zaduch. Jakaś kobieta drżącą ręką zapala lampę. Nieduża izba. Podwójne łóżko zajmuje prawie cały pokój. Jest dwóch dorosłych chłopców, zdrowe byczki, to chyba ci urlopowicze, którym należało się masło.
"Dawaj orużje", krzyczy do nich "Lampart".
"Ne majemo, Bih me szczo ni", zaprzeczają. (Nie mamy jak Boga kocham, że nie). Ktoś z naszych zwraca mi uwagę:
"Nie stój jak ch... na weselu, weź ich na muszkę..."
Oparłem karabin o łóżko. Naprzeciw mnie modląca się z przejęciem staruszka. "Lampart" początkowo straszy mołojca zatkniętym na karabinie bagnetem, później go dźga. Ten krzyczy, łapie rozpaczliwie za karabin, "Lampart znowu uderza. Na zgrzebnej jego koszuli widać ciemną plamę. To chyba krew, uzmysławiam sobie. Drugi z urlopowiczów desperackim skokiem wybija nieduże okno i ląduje po drugiej stronie. Staszek (Sz. S.) podbiega do okna i opierając na futrynie swój dziesięciostrzałowy automat, odddaje dwa strzały. Opuszczam dom. jest mi niedobrze. Siedzę i łapię powietrze. Ktoś woła mnie na sanie. Jedziemy dalej. Podobno w jednej z chat zwiadowcy natrafili na sanitariuszki. Przylali im po parę nahajek.
Jest już jasno. Przy wyrębie oczekujemy na łącznika z Antonówki. Siedzę na ściętym pniu w pobliżu dowódcy pierwszego plutonu podchorążego "Nałęcza". Obok pod strażą siedzi czternastoletni chłopak o którym wspominałem, że furmanił. Drugiego nie ma, chyba go rozstrzelano. Napewno zrobił to "Lampart", domyślam się i chyba słusznie. "Nałęcz" woła chłopca do siebie.
"Jedź do domu i powiedz swoim, że Polskie Wojsko z dziećmi nie walczy..."
"Nareszcie jakiś ludzki akcent w tej makabrycznej historii", pomyślałem z ulgą.
Ruszyliśmy dalej i natknęliśmy się na Niemców, którzy dozorowali więźniów przy wyrębie i załadunku drewna. Wywiązała się strzelanina. Jeden z żandarmów poległ. Sciągnięto z niego obszerny kryty suknem kożuch, z którego korzystał później nasz lekarz. Jeden z pojmanych więźniów, w mundurze policjanta Hilfspolizei nie uciekał przed nami, uważając nas za Ukraińców. Oświadczył, że był aresztowany za przynależność do UPA, i teraz jest szczęśliwy, że spotkał w końcu swoich. Jeśli nie kłamał, to szczęśliwy był chyba do końca życia, które z nienacka przerwała mu kula Sz. S.
Nocą dotarliśmy w pobliże jakiejś wsi i zajęliśmy przestronny opuszczony budynek leśniczówki. Konie ustawiono w zacisznych miejscach, poprzykrywano derkami. W wyziębionym budynku zapalono w piecu i zasłonięto okna. Przez otwarte palenisko migotliwe płomienie oświetlały częściowo izbę. Ze stodoły przynieśliśmy chłodnej, ale pachnącej słomy. Czekając aż się trochę ogrzeje, kolejno gotowaliśmy wodę, przypalali skórki od chleba "na kawę". Łyknąłem trochę tego wrzątku i wyruszam z "Murem" na wartę.
Droga przy leśniczówce po obydwu stronach wysadzona jest dorodnymi świerkami. Gałęzie sięgają prawie ziemi. Stoimy w tym żywopłocie wtopieni w gałęzie. Mimo nocy jest dość jasno, chociaż chmury od czasu do czasu przysłaniają księżyc. Wiatr szumi złowieszczo w gałęziach. Tu w leśniczówce oczekujemy na wozy taborowe podążające przez Łuck. Oprócz zapasu żywności w wozie ukryty jest ckm i amunicja.
"Mur" wierci się niespokojnie w końcu cicho pyta mnie czy postoję parę minut sam, bowiem ma coś pilnego do załatwienia. Zgodziłem się, ukrywając niechęć stania samotnie na posterunku. Odpłynęła senność. Wydaje mi się, że nieobecność "Mura" trwa strasznie długo. Słyszę jakby uderzenie stalowych obręczy kół o zamarznięte grudy. Zamieniam się cały w słuch. Chyba złudzenie. Po chwili dźwięk słyszę bliżej, a jednak zbliża się wóz. Możliwie jak najciszej odbezpieczam karabin. Chmury przesłaniają księżyc i po chwili widzę wóz przed sobą na nim dwie sylwetki. Tak miało być, miał przyjechać tym wozem szef kompanii "Orlik" i szef taborów sierż. "Jarema".
"Stać", podaję komendę po polsku, by oszczędzić naszym stresu.
"Prrr", głos męski zatrzymuje konie.
"Hospodi!", słyszę kobiecy głos.
"Złazić z wozu!"
Chłop zlazł z wozu, ale teraz nie wiem, czy poślizgnął się na wyjeżdżonej drodze, czy próbował uciekać. W każdym bądź razie wykonał jakieś szybkie, wzbudzające podejrzenia ruchy. Strzeliłem z biodra. Chłop przewrócił się jęcząc. Kobieta zaczęła zawodzić o swoich dzieciach, do których wraca od lekarza. Przybiegli zaalarmowani strzałem żołnierze. Zjawił się i "Mur". Złożyłem zgodny z prawdą meldunek. Nie było komentarzy. Nie stałem już na warcie, ktoś mnie zmienił.
Usnąłem dopiero nad ranem. Gdy obudzono mnie, wszyscy już byli w saniach. Rozglądałem się, gdzieby tu się dosiąść, ale nie starczyło mi śmiałości wepchnąć się na siłę. Wydawało mi się, że koledzy patrzą na mnie jak na raroga. Zlustrowałem po kolei wszystkie sanie. Nikt nie kwapił się do zrobienia mi miejsca. Z tyłu do ostatnich sań uwiązana była para koni. Nie trudno było domyśleć się czyje to były konie. Ktoś złośliwie usłużny podsadzał mnie na konia. Koń grzał, ale trudno było długo na nim usiedzieć. Grzbiet jego jak piła wrzynał się w moje ciało.
Wszystkie konie wypoczęte. Tempo marszu szybkie. Zdaję sobie sprawę, że nie zdążę zeskoczyć z konia i dogonić sanie. Ośmieszę się próbując takiej sztuki. Muszę cierpieć i czekać na jakiś postój. Narazie od czasu do czasu przesiadam się w biegu na równolegle idącego drugiego konia. Wydaje mi się, że na tym "drugim" będzie mniej boleśnie. Nie pomagało siedzenie "po damsku". Byłem już u kresu wytrzymałości, gdy zatrzymaliśmy się na krótki postój. Zwiadowcy gdzieś pognali. Bractwo pozłaziło z sań rozprostować nogi. Skorzystałem z okazji i zająłem miejsce na saniach naszej drużyny. Staliśmy dość długo. Mieszkańców najbliższej chaty widocznie zaniepokoił ten nasz postój i jedna z kobiet wyszła do nas pytając czego chcemy. Ktoś z naszych po ukraińsku uspokoił ją i kazał nie wychodzić więcej z domu.
Na parę godzin zatrzymujemy się w jakiejś samotnej, stojącej na odludziu chacie. Dom jest pusty, ogołocony z mebli, na ścianie wisi obraz Matki Boskiej. Wygląda na to, że mieszkali tu katolicy, czyli Polacy. Jedynym mieszkańcem jest teraz stary, ale czerstwy dziadzio. Sądzimy, że to Polak ale rozmawiamy z nim po ukraińsku. Tak będzie lepiej. Zdajemy sobie przy tym sprawę z tego, ile nerwów kosztuje staruszka rozmowa z rizunami. 
Po krótkim odpoczynku ruszamy dalej, ciasno usadowieni w saniach. Czuję potworne zmęczenie, a ponadto jestem cały obolały po niefortunnej jeździe na oklep. Zapadam w jakiś półsen. Tuż przed świtem elektryzuje nas wiadomość podana w pośpiechu przez przejeżdżającego zwiadowcę. Za chwilę wyprzedzą nas sanie z banderowcami. Dogoniła nasz oddział jakaś ukraińska "władza". Zwiadowcy przetrzymują ich chwilowo, żebyśmy mieli czas na przygotowanie się do przyjęcia "delegacji".
Po chwili wyprzedziły nas zaprzężone w dorodne konie, ozdobne sanie. Siedziało w nich, łącznie z rosłym, odzianym w krótki wyszywany kożuszek czterech uzbrojonych mężczyzn. Szczególną uwagę przyciągał ubrany w polski oficerski płaszcz, brodaty, równie wysoki mężczyzna. Czuło się że z pośród przybyłych ten jest najważniejszy. Istotnie tak było.
Por. "Olgierd" wyszedł w otoczeniu kilku żołnierzy, na powitanie gości. Z fasonem nadjechały sanie. Banderowcy, z wyjątkiem powożącego zeszli z sań. Załoga naszych sań i następnych bez pośpiechu odcieła Ukraińcom odwrót. Brodacz z asystą podszedł do "Olgierda" pozdrowił go obowiązującym w UPA "Sława Ukraini" i wyciągając na powitanie rękę oczekiwał też wyciągniętej dłoni. Jak grom z jasnego nieba padły polskie słowa:
"Brać ich".
Banderowców błyskawicznie obezwładniono. Nie obeszło się bez kilku uderzeń kolbami. Powiązani i bladzi z przerażenia nieruchomo leżeli na saniach. Wiedzieli doskonale jakich zbrodni dopuszczali się ukraińscy nacjonaliści, nie mogli więc mieć złudzeń co do swego losu.
Ktoś ściągnął furmanowi buty, a kpr. "Żbik" korzystając z tego, z nieukrywaną radością uderzył rozzutego kilkakrotnie wyciorem po piętach.
Powoli zbliżaliśmy się do dużej, budzącej się ze snu ukraińskiej wsi. "Lampart" jako zwiadowca szalał na swoim niedawno uzyskanym koniu wzdłuż osi przejazdu naszej kolumny. Wpadł do pobliskiej pojedyńczej zagrody i tu niewiadomo dlaczego zastrzelił starego chłopa oporządzającego bydło. Następnie wyprzedzając kolumnę pognał do pierwszej chaty, położonej jak strażnica z prawej strony drogi. Zeskoczył z konia i począł strzelać przez okna, do jak się później okazało, obsady wartowni. Ze znajdujących się na czole kolumny sań, żołnierze samorzutnie pośpieszyli mu z pomocą. Po chwili "Lampart" padł ugodzony celnym strzałem. Upowcy wycofali się na strych skąd skutecznie razili atakujących żołnierzy. Już w pierwszych minutach walki pod wartownią poległo czterech naszych żołnierzy, a dwóch zostało rannych. Korzystając z powstałego zamieszania, jeden z poprzednio pojmanych upowców usiłował uciec. Biegnąc zakosami udało mu się oddalić od drogi ze sto metrów. Wyglądało, że zwalił go z nóg celny strzał któregoś żołnierza z eskorty, ale kto wie co stało się naprawdę. Może padł udając zabitego? Nikt tego nie miał czasu sprawdzać, bowiem rozgorzała zawzięta walka o kilka pierwszych budynków.
Dach pokrytej blachą wartowni ostrzeliwały zawzięcie dwa, albo trzy karabiny maszynowe. We trójkę znaleźliśmy się przy samej ścianie szczytowej wartowni. Odskoczenie od niej było połączone z ryzykiem, gdyż wystarczyło odsunąć się od ściany o metr, by znaleźć się w polu widzenia i rażenia broniących się ze strychu striłciw. W lewo, w kierunku krzaków biegł w bieliźnie boso, jakiś mężczyzna. Prawdopodobnie został zauważomy przez naszych przeciwników. Otworzyły się drzwiczki na strychu i wychylona w jego kierunku rozczochrana, w zgrzebnej koszuli postać krzyczała:
"Druże, chto ce je moskali, nimci, czy lachi, a może swoi?" (Kolego, co to za jedni,? Rosjanie, Niemcy, czy Polacy, a może swoi?). Podchr. "Gabriel" wycelował w wysuniętą postać pepeszę, puścił serię. Ciało osunęło się nieco i zostało wciągnięte do środka. Ze strychu dolatuje wyraźny głos:
"Druże, uże odyn trup". (Kolego, już jeden trup).
Z trudem podpalono chatę. Płomienie szybko objęły cały dom. Na strychu rozległo się jeszcze parę strzałów. Prawdopodobnie były to strzały samobójcze. Zapłonęły sąsiednie domy. Huczące, buzujące płomienie i trzask pękających belek nie potrafił zagłuszyć krzyku i płaczu przerażoych kobiet i dzieci. Ktoś z naszych zaczął krzyczeć, by kobiety i dzieci opuściły płonące domy. Nikt nie wyszedł, albo było już zapóźno, albo banderowcy nie pozwolili, pozostanie to już wieczną tajemnicą. Z następnych domów wyciągnięto kilku młodych mężczyzn ubranych w bure sowieckie szynele. Podobno banderowcy. Opuszczając miejsce walki mijałem ich leżące w rowie zwłoki.
Idziemy przez wieś "gęsiego" po obydwu stronach drogi, trzymając broń w pogotowiu. Nikt nas nie zaczepia, nikt już nie strzela. Mieszkańców ogarnęła panika. Ładują swój dobytek na sanie lub furmanki starając się uciec w lewo, w kierunku Stochodu. Widząc zbliżających się, niektórzy przyśpieszają tempo ucieczki. Któryś z chłopów tak energicznie zakręcał, że wywrócił sanie, teraz stoi bezradnie. Wielu rezygnuje z ucieczki. Idziemy w milczeniu. Wieś podobno nazywa się Witonież. Przy końcu kolumny jadą sanie z przykrytymi zwłokami poległych kolegów, no i sanie z pojmanymi przed Witonieżem jeńcami. Zagłębiamy się w las. Tu zgubiliśmy "towarzyszący" nam z daleka oddział ukraiński, który widocznie czuł się za słaby i nie odważył się na zaatakowanie nas.
Przeżywamy gorycz straty kolegów. Jesteśmy zgodni, że samowola "Lamparta" mogła mieć decydujący wpływ na przebieg wydarzeń. Sam strzał w pobliżu wsi prawdopodobnie zaalarmował strażnicę. Późniejszy samotny atak dopełnił reszty. W tych terenach banderowcy czuli się bezpiecznie i nie zachowywali specjalnych środków ostrożności. Wyglądało na to, że można było z powodzeniem przejść bez strzału obok strażnicy ewent. później tylne ubezpieczenie zlikwidowałoby załogę.
Docieramy do zagubionej wśród lasów polskiej wsi Dąbrowa. Jest tu dobrze zorganizowana samoobrona. Cieszą się wszyscy z naszego przybycie, bowiem banderowcy zapowiadali, że sprawią im krwawe święta, a nasze starcie w Witomierzu, napewno wzmoże chęć rewanżu. Niestety, po krótkim odpoczynku opuszczamy gościnną wieś. Nie wieziemy ze sobą pojmanego "języka". Zamknięci w piwinicy zginęli od rezuńskiej brzytwy. Prawdopodobnie sotnyk dysponował dobrze schowną brzytwą i poderżnął nią gardła swoim kolegom a na końcu sobie. Konając jeszcze próbował skaleczyć wartownika, który zaintrygowany dobiegającym go charczeniem, usiłował sprawdzić co się dzieje. Brzytwa była nietypowa, szeroka, wykonana z kory. Podobno takimi brzytwami torturowano Polaków. Zastanawialiśmy się nad tym postępkiem. Napewno wymagał wielkiej determinacji, ale czy spowodowany był bohaterstwem, czy też strachem przed opowiedzialnością za popełnieone zbrodnie?
Idziemy teraz na umówione spotkanie z oddziałem "Jastrzębia". Mijamy przydrożne drzewo, na którego konarze kołysze się wisielec. Zgrzebna, samodziałowa bielizna, bose stopy, związane z tyłu ręce. Trudno określić Polak to czy Ukrainiec. Docieramy do skrzyżowania dróg, na której w karnym dwuszeregu czeka na nas kompania "Jastrzębia". Ustawiamy się naprzeciwko. Kompania "gospodarzy terenu" prezentuje się dobrze. Dysponują pokaźną ilością broni maszynowej. Jak się później zorientowałem podobnie pozytywne wrażenie wywarła nasza kompania. Pierwszy w naszym szeregu stoi kpr. "Żbik". Do bagnetu przytwierdzony ma granatowy proporczyk z literami na jednej stronie P.O.P. (Polski Oddział Partyzancki) i wyhaftowanym kryptonimem "Łuna" z drugiej strony. Widząc kpr. "Żbika" z proporcem na czele oddziału "Mur" mruczy z niezadowoleniem:
"Ten konus zawsze musi się wepchać..."
Istotnie kpr. "Żbik" jest niski i kontrastuje z sąsaiadującymi z nim w szeregu rosłymi kolegami. Napewno "Mur" ma rację, bardziej pasowałby on na to miejsce.
Zauważam, że "Mur" w ogóle krytycznie ocenia postępowanie "Żbika". Miałem rację, konflikt narastał, nie zabierałem jednak głosu. Byłem zbyt "świeży". Zresztą nie chciałem narażać się "Żbikowi", czując się zobowiązany za przywiezienie mnie do partyzantki.
Po krótkim oficjalnym przywitaniu, zmieszały się nasze oddziały, pogadaliśmy z chłopakami "Jastrzębia". Rozmowy te wyjaśniły mi w pewnym sensie, nurtujący mnie od pewnego czasu problem, zaszczepiony jeszcze przez oficjalną propagandę. Otóż w Łucku swego czasu porozlepiano afisze na których przedstawiono Stalina wypuszczającego na smyczy za wschodniej granicy trzy psy. Jeden z nich czerwony w bolszewickiej czapce (budionnówce) z napisem na obroży "grabi nagrablennoje" (rabuj zrabowane) przytrzymywany był na smyczy w rejonie Sarn, drugi z tryzubami z napisem "riż Lachiw da Nimciw" (rżnij Polaków i Niemców) grasował w pobliżu Łucka, natomiast trzeci pies (biały) w polskiej rogatywce z orzełkiem urzędował koło Kowla. Na obroży tego ostatniego widniał napis: "Polska od morza do morza". Istotnie przybyliśmy na koncetrację w rejonie Kowla.
Swięta
O zmierzchu wkraczamy do Kupiczowa, trochę nietypowego dla Wołynia osiedla. Zabudowa dość zwarta na wzór miasteczkowej. Rozkwaterowujemy się w parterowym budynku szkoły. Idzie to bardzo sprawnie, bowiem musimy się spieszyć do remizy strażackiej, gdzie przygotowano dla naszych dwóch oddziałów kolację wigilijną. Szybko rozścieliliśmy pod ścianami świeżą słomę. Napaliliśmy w piecach. Zasłoniliśmy okna i przeczyściliśmy broń.
W remizie było tłoczno. Powitalną mowę trzymał któryś z Czechów. W rozgardiaszu i ogólnym gwarze docierały do mnie w zasadzie pojedyńcze słowa. Udało mi się zrozumieć jedynie że: "Kupiczów, Kupiczów a teraz Warszawa".
Co nieco zjadłem, potem kolędowaliśmy, a nawet włączyliśmy się do śpiewania czeskich kolęd, których proste melodie i słowa łatwo wpadały w ucho. Do dzisiaj pamiętam niektóre fragmenty kolędy "Narodilse Christus Pan radujmese". Spiewanie to dawało nam dużo radości.
Trzydobowa wędrówka, nieustające napięcie dały znać o sobie. Niebawem razem z większością kolegów powróciłem na kwaterę.
W czasie Swiąt spodziewano się napadu. Wprawdzie miejscowa czeska placówka samoobrony pilnowała czujnie bezpieczeństwa, wzmocniono załogę paroma naszymi karabinami maszynowymi, ustawionymi w bunkrach. Okalające miasteczko wzmocnienia, stanowiska strzeleckie i zasieki z drutu kolczastego pozostawili, stacjonujący tu przedtem w służbie niemieckiej Litwini (szaulisi).
Rano w pierwszym dniu Swiąt w trybie alarmowym poderwano nas na nogi. Od strony Swiniarzyna podchodzą banderowcy. Na Kupiczów wystrzelono parę pocisków artyleryjskich. Błyskawicznie jesteśmy gotowi do akcji. Spokojnie, czwórkami maszerujemy na plac alarmowy. Są już "Jastrzębie" i członkowie miejscowej placówki. Stajemy w karnym dwuszeregu. Z drewnianej dość wysokiej wieży obserwator lustruje teren. Jest mroźny, rzeźki zimowy ranek. Pola pokryte śniegiem, widoczność dobra. Stoimy, przytupujemy dla rozgrzewki. Miejscowe dziewczęta przynoszą gorącą kawę. Na ich twarzach maluje się niepokój. Pomału sytuacja się wyjaśnia. Zasadnicze uderzenie banderowców skoncentrowane jest koło Zasmyk. W tym rejonie UPA podstępnie zaatakowała placówkę polską Radomle. Udając Niemców wiozących słomę dostali się do wioski. Żołnierze samoobrony pochowali broń i rozeszli do domów. Wtedy poubierani w niemieckie mundury wozacy, wraz z ukrytymi w słomie striłcami rozpoczęli rzeź polskich rodzin. Zanim z odsieczą nadciągnął por. "Kania" zginęło około 50 osób z pośród ludności cywilnej.
Na plac alarmowy zajeżdżają sanie, błyskawicznie ładujemy się na nie. Oddział "Sokoła" też rusza w bój. Na twarzach żołnierzy nie widać lęku. Jedna z załóg rozpoczyna radośnie brzmiący śpiew. Pozostałe załogi podchwytują melodię. Urzeka żołnierska jedność i chęć walki. Z lityńskiego lasu witają nas banderowcy seriami z karabinów maszynowych. Padają konie pierwszych sań. Zeskakujemy i pędzimy po śniegu lekko pod górę w kierunku przeciwnika usadowionego w rowie na skraju lasu. Natarcie posuwa się bardzo szybko, mimo to por. "Sokół" nie schodząc z konia zachęca żołnierzy do zwiększenia tempa. Kule gwiżdżą często, ale dzięki Bogu nikt nie pada. Trzymam się blisko "Słowika". Obsługuje on karabin maszynowy tzw. "pieska". Jest to sowiecka broń typu tokarewa, wymontowana z jakiegoś czołgu. Ciężkie toto jak nieszczęście, ma dość krótką lufę, czyli niewielki zasięg i ciężkie magazynki (dyski z piętrowo ułożonymi nabojami).
Mianowano mnie amunicyjnym, więc muszę trzymać się blisko celowniczego a ten pędzi jak w transie. Z trudem nadążam za nim. Obok biegną bracia "Mur" i "Niuśka", kończąc rozpoczętą w saniach piosenkę "Madeleine". Łatwo im śpiewać a mnie taśma z chlebakiem załadowanym dyskami chce przeciąć na pół. Trochę przeraża mnie fakt, że wysforowaliśmy się przed wszystkimi.
"Jeszcze kawałeczek", mówi zdyszanym głosem mój celowniczy, "odległość już jest skuteczna, za chwilę rozpoczynamy koncert!"
Niestety, w kulminacjnym punkcie broń zdecydowanie odmówiła posłuszeństwa. "Słowik" o mało się nie rozpłakał, zdjął płaszcz, rozłożył go na śniegu. Rozbierając na nim "pieska" tłumaczył się nerwowo:
"Chciałem go gruntownie przeczyścić, więc naoliwiłem z zapasem. Myślałem, że rano zdążę go przetrzeć, a mogłem to zrobić choćby na placu alarmowym..."
Przetarł posiadaną szmatką mechanizm. Nasilił się ogień skoncetrowany na nas. Coraz częściej bzykały kule lub obsypywały nas śniegiem.
"Nieprzyjemne uczucie pełnić funkcję tarczy celowniczej", pomyślałem z przekąsem i uruchomiłem swój karabinek. Stanowiska striłciw położone były nie dalej niż sto metrów od nas. Po chwili "Słowik" posłał im parę krótkich serii. Pocałował swego "pieska" i skaczemy do przodu. Natarcie ruszyło ze zdwojoną energią.
"Czy ponieśliśmy duże straty?" pomyślałem z niepokojem oglądając się do tyłu. Nie zauważyłem leżących nieruchomo postaci. Chyba nie jest źle! Docieramy do rowu, skąd ostrzeliwali się Ukraińcy. Pełno wystrzelonych pocisków. W kilku miejscach pokaźne ślady krwi. A więc mieli rannych, czy też zabitych. Ruszamy w pościg. Widzimy jak pod cofających się Ukraińców podjeżdżają sanie.
"Patrzaj, jak polka tancuje", skomentował Słowik gwałtowne reakcje przepłaszanych jego seriami banderowców.
Uzbrojeni ludzie wygrażając nam pięściami ładują się do sań i znikają za pagórkiem. Dalej widać mrowie wycofująch się sylwetek. Tych napewno już nie sięgniemy.
Wracamy do Kupiczowa. Wieczorem w zwartym szyku idziemy do kościoła podziękować Bogu za opiekę. Istotnie nikt z naszego oddziału nie zginął ani nie został ranny mimo, iż strzelanina była intensywna.
Nocą zachowujemy wzmożoną czujność. Karabiny maszynowe znowu wzmacniają załogi bunkrów. Mnie przypadła w udziale służba patrolowa. Chodzę z dwoma uzbrojonymi Czechami od bunkra do bunkra. Najdłużej stoimy przy bunkrze położonym niedaleko kościoła, od strony świniarzyńskich lasów. Jest mroźna, jasna noc. Trudno w to uwierzyć, ale panuje prawdziwie świąteczny spokój. Z czeskimi kolegami komentujemy przebieg dzisiejszych wypadków. Wszyscy jesteśmy zgodni, że ostrzał z działka Kupiczowa i niezdecydowane podchodzenie ukraińskich tyralier pod miasteczko było strategicznym manewrem mającym na celu związanie polskich sił. Nasze uderzenie na lityński las zagroziło odcięciem od bazy oddziałom UPA. Ofiary poniesione przez ludność cywilną w Radomlach nie były zawinione zamiedbaniami ze strony żołnierzy placówki. Posterunki były wystawione cały czas. Dopiero widząc niemieckie mundury żołnierzy wiozących słomę, opuścili stanowiska bojąc się konfliktu z Niemcami. Na skutek zastosowanego podstępu udało się banderowcom zamordować około 50 Polaków. Kilku żołnierzy z placówek w Zasmykach, Janówki i Zielonej straciło życie niosąc pomoc napadniętym. Nasz atak na tyły zaniepokoił wyraźnie banderowców zmuszając ich do wycofania się z rejonu Zasmyk.
W okolicach Łucka znajdowało się wiele kolonii i wsi czeskich. Koloniści ci potrafili jakoś ułożyć stosunki z UPA idąc im na wiele ustępstw. Tutaj w Kupiczowie społeczeństwo czeskie wypowiedziało się zdecydowanie za nami. Z relacji kolegów Czechów wynikało, iż w listopadzie 1943 r. Niemcy opuścili Kupiczów. Wówczas wkroczył do miasteczka jakiś niewielki oddział UPA i zaczął zaprowadzać swoje "porządki", tzn. szykować się do publicznego powieszenia księdza. Przy okazji zgwałcono parę dziewcząt i zapowiedziano odwet na Czechach sympatyzujących z Polakami.
Do oddziału "Jastrzębia" stacjonującego wówczas w Stefanówce dotarł wysłannik czeskiej ludności Kupiczowa, prosząc o pomoc i deklarując bezpośredni udział w walce, jako że posiadają trochę broni. Por. "Kania" nie tracąc czasu przybył do Kupiczowa. Pijanych upowców, którzy nie zdążyli uciec powieszono nie czekając aż wytrzeźwieją. Ukraińcy nie zrezygnowali jednak z posiadania Kupiczowa.
Rozpoczęło się formalne oblężenie tej miejscowości i mimo zaciekłych ataków Kupiczów został utrzymany. Nie miała w tym zasługa Niemców, którzy pozostawili nieuszkodzone bunkry i rowy strzeleckie wykorzystywane obecnie przez Polaków i Czechów. Po obronieniu miasteczka oddział "Jastrzębia" przeniósł się do Zasmyk, w Kupiczowie zaś pozostała niewielka polsko-czeska placówka.
Po paru dniach UPA ponowiła oblężenie atakując z wszystkich stron i dodatkowo strasząc obrońców "czołgiem". Ten czołg, to można powiedzieć samoróbka, gdyż wykonany został własnym przemysłem w ten sposób, że na ciągniku gąsienicowym umocowano parę płyt pancernych i wieżyczkę z prawdziwego, sowieckiego czołgu. "Czołg" uzbrojony był w działko i karabin maszynowy, robił wiele hałasu, towarzyszące mu tyraliery też. Udało mu się podjechać dość blisko do obrońców, lecz tyraliery zostały przyciśnięte do ziemi ogniem karabinów maszynowych. Po jakimś czasie silnik "czołgu" zgasł, usiłowano go naprawić, lecz bezskutecznie bowiem ostrzał odstraszał śmiałków. Niebawem por. "Jastrząb" nadciągnął z odsieczą i rozerwał pierścień okrążenia. Upowcy wycofując się podziurawili bak z zapasowym paliwem, wymontowali zamek działka i podpalili swój pojazd. Ogień ugaszono, zaprzężono ileś tam par koni i triumfalnie przyciągnięto zdobyty wehikuł do miasteczka, ustawiając go na eksponowanym miejscu. Opowiadano mi, że przez wiele lat był on atrakcją jakiegoś muzeum wojskowego w głębokiej Rosji. Oczywiście ani słowem nie wspomniano o dzielnych Kupiczowianach, którzy go zdobyli.
Akcje odwetowe
Szybko wyjaśniło się, że napady na polskie skupiska ludności w czasie Swiąt w okolicach Kowla nie były zjawiskiem odosobnionym. Między innymi zamordowano około 40 osób na przedmieściu Łucka tzw. Barbaszczyźnie. Nie było również spokoju we Włodzimierzu i Kowlu. Napadami tymi uzasadniono nam konieczność przeprowadzenia akcji odwetowych, które zmusiłyby UPA do zaniechania mordowania polskiej ludności. Odwet mieliśmy przeprowadzić we wsi Klusk, gdzie należało rozstrzelać wszystkich napotkanych mężczyzn w wieku od 16 do 60 lat. Sam fakt rewanżu terrorem na terror wydawał mi się w pełni uzasadniony i celowy - przytem działanie to odbiegało od klasycznego "oko za oko" do czego zresztą nie byliśmy zdolni. W porównaniu z bestialstwami nacjonalistów ukraińskich i bezwzględnością aktów represyjnach dokonywanych przez Niemców, planowane sankcje choć drakońskie, były przez nas akceptowane, zresztą nikt nas nie pytał o zdanie. Wydano rozkaz i wydawało się naturalnym, że zostanie wykonany.
Celem naszej wyprawy jest oddalona od Kupiczowa około 15 km wieś Klusk. Docieramy na saniach do wsi już w biały dzień. Wyprzedzając nasze przybycie mieszkańcy opuścili wraz z dobytkiem swoją wieś. Ktoś dał genialny rozkaz bicia szyb. Poprzez dźwięk tłuczonego szkła doleciał mnie huk wystrzału. To plut. "Orlik" tłukąc kolbą pepeszki szybę, spowodował wystrzał. Wrócił z wyprawy z przestrzeloną dłonią. Kwaterowaliśmy później w tej wsi, zatykając potłuczone szyby słomą.
Chyba już następnego dnia ruszyła znowu nasza karna ekspedycja z podobnym jak poprzednio zadaniem, lecz na inną wieś.
Zbliżając się do pierwszej chaty kazałem mieszkańcom opuścić budynek. Posłusznie wyszła cała rodzina: ojciec, matka, syn i córka. Poleciłem mężczyznom stanąć pod ścianą domu. Oglądam się na swoich kolegów. Stoją milcząc, nikt nie przejawia chęci działania. Czuję się zdeprymowany. Rozkaz był jednoznaczny. Sprawdzają mnie, czy co? Nie potrafię podnieść karabinu i wymierzyć w bezbronnego człowieka. Strzelam z "biodra". Chłopiec pada, podnosząc wysoko nogę i przeraźliwie krzyczy. Rodzice krzyczą, czy modlą się głośno, nie wiem. Nie mogę tego znieść. Nie oglądając się odchodzę. Minęło już od tego zdarzenia 54 lata, a nie da się tego obrazu wymazać z pamięci. Wieczorem podszedł do mnie "S".
"Ale ty jesteś skurwysyn", powiedział wprost, "jeśli chciałeś wykonać rozkaz i zabić, to należało to zrobić, a nie sprawiać tylko cierpienie".
Nic nie odpowiedziałem. Nic mnie nie tłumaczy. Więcej tego nie zrobię. Może, gdyby "S" wiedział, że mam dopiero 16 lat, inaczej rozmawiałby ze mną.
Następną akcję odwetową przygotowano staranniej. Mimo to nie zaskoczyliśmy mieszkańców. Kiedy wkroczyliśmy do wsi, ostatnia grupa znajdowała się już w odległości około kilometra od zabudowań. W pierwszej napotkanej, opuszczonej chacie, "Błyskawica" znalazł zapomnianą, czy też pozostawioną w pośpiechu szeroką, ciężką kozacką szablę. Wymachując nią groźnie pognał za oddalającą się grupą. Ci widząc, że nie ujdą pogoni, rezygnując z dalszej ucieczki przystanęli czekając pokornie co los im zgotuje. Władzio ("Błyskawica") porozmawiał z uciekinierami i po chwili dołączy do nas. Nie mogłem oprzeć się pokusie i nie zapytać kto to był i czy nie korciło go wykonanie rozkazu. Spojrzał na mnie niechętnym wzrokiem i cicho odpowiedział:
"To biedni ludzie".
Nie zauważyłem, by ktokolwiek miał do "Błyskawicy" za złe jego bierność. Wniosek nasuwał się sam: nie każdy rozkaz bezkrytycznie musi być wykonany. Postanowiłem przy okazji skorzystać z tego odkrycia, ale jak to zwykle bywa, kiedy czeka się na okazję to ona nie nadchodzi.
Wprawdzie w ostatnich dniach stycznia wyprawiono się na zachodnią stronę Stochodu, zaatakowano kilka obsadzonych przez banderowców wsi, ale wszystko przemawiało za tym, że zasadniczym celem wyprawy było zarekwirowanie żywności, potrzebnej do wyżywienia skoncetrowanych tu przed akcją "Burza" dużej ilości wojska. W akcji tej brało udział kilka oddziałów. Towarzyszyły nam potężne tabory wojskowe i cywilne. Rekwirowano wszystko. Żołnierze strzelali w chlewach świnie i wyciągali je na ulice. Specjalne robocze (cywilne) brygady ładowały je na wozy. Zresztą ładowano wszystko, zboże, mąkę, sól, kaszę, co tylko się nawinęło. Za taborami gnano stada krów. Porażała mnie "urzędowa" i prywatna pazerność. Czułem podświadomie, że coś tu jest nie tak, ale tłumaczyłem sobie, że przecież trzeba wykarmić tysiące uciekinierów, których dobytek spłonął lub został przez Ukraińców zagrabiony, a ponadto z winy tychże Ukraińców musi tu przebywać tyle wojska, a trzeba mu dać przecież jeść. Uruchomiona spirala krzywd nakręcała się dalej.
Wyprawa trwała dwa dni. Banderowcy próbowali utrudnić powrót oddziałów do bazy. Po drodze urządzili zasadzkę, która została rozbita. Kiedy posypały się strzały, ruszyliśmy do ataku. Banderowcy po krótkim oporze wycofali się i straciliśmy z nimi kontakt bojowy. Po tym ataku okazało się, że brakuje naszego dowódcy drużyny, kaprala "Gołębia". Znaleźliśmy go w końcu, leżącego w głębokiej bruździe. Odbitym od ziemi pociskiem karabinowym (tzw. rekoszetem) został ugodzony w głowę. Sparaliżowało mu prawą część ciała, nie odzyskując przytomności zmarł po kilku dniach w kupiczowskim szpitalu.
Z chwilą przybycia na Wołyń regularnych oddziałów radzieckich, praktycznie ustały wszelkie rekwizycje "bambioszki" i akcje odwetowe. Wyglądało na to, że obecność sowieckich wojsk wpłynęła na tę zmianę. Chyba podobnie jak Sowieci demonstrowaliśmy, że Ukraińcy to też nasi pełnoprawni obywatele. Nie mogliśmy stwarzać precedensów do interwencji sowieckiej w obronie naszych obywateli. Teraz znalazły się pieniądze na zakup żywności dla wojska od Ukraińców, czy też Sowietów.
Ostatnia akcja przypominająca odwetową miała miejsce w końcu marca 1943 r. we wsi Stawki. Zdążyłem już przemyśleć i postanowiłem postępować tak, by nie gnębiły mnie już nowe wyrzuty sumienia. Kiedy zostaliśmy ostrzelani w tej wsi, jako jeden z pierwszych podszedłem do najbliższej chaty. Podobnie jak kiedyś, wezwałem mieszkańców do opuszczenia domu. Wyszły dwie kobiety. Ucieszyłem się, że nie mężczyźni, należało sprawdzić jednak wnętrze, czy nie ukrywają się tam banderowcy. Znienacka do "moich" kobiet podbiegł "J." i z bliskiej odległości zabił je strzałami w głowę. Czułem się współwinny tej niepotrzebnej śmierci.
Pobyt w Kupiczowie
Kwaterowanie w Kupiczowie stanowiło dla nas dużą atrakcję. Najprzyjemniejszą chyba była ta, że można było korzystać z łaźni. Mieszkańcy na każdym kroku demonstrowali swoją życzliwość. Rewanżowaliśmy się, ochraniając wyjazdy mieszkających tu uciekinierów do opuszczonych gospodarstw, po żywność i paszę dla bydła. Jedna z takich wypraw, w której brałem udział, miała miejsce blisko lityńskiego lasu, gdzie to starliśmy się w pierwszy dzień Swiąt Bożego Narodzenia z banderowcami. Natknęliśmy się na pozostawione zwłoki jednego z nich. W kieszeni kurtki znaleźliśmy śpiewnik z aktualnymi piosenkami. Były na tyle ciekawe, że niektóre fragmenty ich pamiętam do dziś. Jedna z nich, polityczna, brzmiała tak (cytuję z pamięci):
Polskij biłyj piweń szoś tonko spiwaje
Baćka Stalina krepko wysławlaje
Choć Polsza czerwona ale będzie ona
Toć honor Polaka rzecz nie byle jaka
Zatańcujem krakowiaka.
W tłumaczeniu to wyglądałoby tak:
Polski biały kogut coś cienko śpiewa
i ojca Stalina mocno wychwala,
Chociaż Polska czerwona, ale będzie ona
Toć honor Polaka rzecz nie byle jaka
zatańczymy krakowiaka.
Inna znowu piosenka przekonywała, że w życiu cywilnym też grożą poważne niebezpieczeństwa, naprzykład koń może śmiertelnie kopnąć. Inaczej mówiąc spotka cię to co ci sądzone, chodź do UPA!
Zaprzyjaźniłem się z jedną rodziną czeską. Gospodarzowi szalenie podobał się mój czeski pistolet. Oglądali go kilkakrotnie, cmokali z zachwytu i namawiali do sprzedaży. Odmówiłem, ale niestety nie nacieszyłem się nim długo. Wychodząc na przepustkę pożyczył go ode mnie "Kowboj", Władysław Morawski, wrócił jednak bez pistoletu, ale w towarzystwie ppr. "Gabriela i "Zoriki" - sanitariuszki. Wspólnie zaczęli mnie przekonywać, że swój pistolet, który jest w tej chwili u "Gabriela" w kieszeni powinienem przekazać "Zorice", gdyż jej lamusowaty bębenkowiec jest mało skuteczny, a ten jest w sam raz, bo siódemka i stosunkowo duża etc. Uległem perswazjom. Wszyscy byli szczęśliwi oprócz mnie. "Zorika" oddała mi swego grata i obiecywała solennie, że zwróci mi pistolet po wojnie.
Marzenia "Kowboja" o przeniesienie go do zwiadu konnego błyskawicznie się spełniły.
Z pobytu w Kupiczowie utkwił mi w pamięci jeszcze jeden dramatyczny obrazek. Byczyliśmy się beztrosko na naszych posłaniach ze słomy, w miarę możliwości przykrytych kocami. Kol. "Czajka" złożył już wyczyszczony rkm i niechcąco go opuszczając wywalił całą serię po suficie i ścianach. Cud chciał, że w przepełnionej sali nie postrzelił nikogo.
Innym znowu razem dowódca plutonu ppr. "Gabriel" wyprowadził nas na ośnieżone otaczające Kupiczów pola, by przećwiczyć sztukę poprawnego atakowania. Niestety nie uprzedził o tym kogo należało i gdyby nie opanowanie ppr. "Konrada" z kupiczowskiej placówki, mogło to się skończyć tragicznie, bowiem wzięto nas za atakujących banderowców.
Ukoronowaniem "normalności" naszego pobytu w Kupiczowie były sylwestrowe występy naszych chłopaków, których dość wierny opis cytuję za Romanem Kucharskim (książka "Krwawa Łuna")
***
"W sali zebrała się cała chyba ludność miasteczka. W pierwszym rzędzie siedzą oficerowie partyzanckiego garnizonu i starszyzna cywilna z proboszczem na czele. Rozpoczynamu piosenką "Batalion Łuna wita Was, by z Wami mile spędzić czas" itd. zapowiadającą, że będzie wiele śmiechu i humoru. Piosenkę zgrabnie wykonał piecioosobowy chór rewelersów, do którego i ja miałem przejemność należeć. Konferansjerkę z dużym powodzeniem prowadził Leszek "Żaba", a pierwszym numerem była miniatura sceniczna przygotowana przez "Udarnego" Przedstawiała opanowanie cichym sposobem placówki UPA. Potem potoczyły się pieśni i piosenki, skecze, monologi i deklamacje. Między innymi śpiewaliśmy na melodię polki "Łyczakowskiej" własny tekst, a pierwsza i ostatnia zwrotka tej piosenki brzmi
"Nasze życie to bajeczka, ciągle wymarsz lub wycieczka
Na "bambioszki" wciąż jedziemy i "bulbaków" tylko "chrzcimy".
Oj ra ra.
Takie jest to życie nasze, smutne i wesołe czasem,
W partyzantce jest nam fest, kto nie wierzy frajer jest.
Oj ra ra.
"Walter" (Karol Hawliczek) wystąpił z deklamacją "Jak ci smutno idź na cmentarz". Nieco chrypliwym głosem, lecz wyraźnie deklamował pełny tekst bez chrząkania, aż zgorszony ksiądz wyszedł z sali.
Po skończeniu "akademii" zabawa trwała do samego rana."
***
Moim zdaniem największym powodzeniem cieszył się występ skrzypka "Mura", który popisał się wspaniałym wykonaniem kilku utworów.
W Kupiczowie nie zabawiliśmy długo. Miało to swoje dobre strony. Nie narażaliśmy ludności cywilnej na konflikt z Niemcami, a ponadto kwaterując w innych, opuszczonych przez mieszkańców a położonych wśród lasów wioskach mieliśmy większą swobodę manewru.
Kraczi
W pierwszej dekadzie stycznia wyruszyliśmy na jakąś tajemniczą wyprawę. Uprzedzono nas, że marsz będzie daleki i niebezpieczny. Później zaczęły przeciekać dalsze szczegóły. Będziemy przechodzić przez tereny opanowane przez UPA, przecinać tory kolejowe strzeżone przez Węgrów i do tego miejsca będzie nas ubezpieczać oddział "Jastrzębia".
Wyruszyliśmy o zmierzchu. Ciężko idzie się po nieprzetartej drodze, kopny śnieg po prostu wykańcza. Co pewien czas zmienia się więc kolejność drużyn w kolumnie. Idziemy już parę ładnych godzin. Właściwie to nie robimy przerw, bo i po co? Ognia nie rozpalisz a usiądziesz na chwilę to zmarzniesz. Mimo mrozu, w butach mokro. Ze zmęczenia zapadam w półsen. Raptem elektryzująca wiadomość: będziemy przechodzić niedaleko obsadzonego przez Węgrów bunkra-warowni.
Jak na złość noc jest jasna, księżycowa. Muszą nas dojrzeć. Biegniemy w odstępach po obydwu stronach drogi. W plecakach coś gruchocze, podzwania, chyba amunicja. Wydaje mi się, że strasznie hałasujemy. Rozglądam się za tym bunkrem, nic nie mogę dostrzec na tle ciemnego lasu. Robi mi się gorąco, aż słabo. Jestem cały mokry, ciężko biec w pełnym rynsztunku. Pot zalewa oczy, nie szukam już bunkra.
"Gdyby tak zaczęli strzelać, to można byłoby choć poleżeć...", konstatujeę z wisielczym humorem.
"Tory, tory", szepczą chłopcy.
Rzeczywiście, po chwili jesteśmy już po drugiej stronie. Węgrzy nie strzelali do nas.
"Doświadczony żołnierz czuje kiedy nie należy strzelać", komentuje ktoś bierną postawę Węgrów.
"To jest trochę inaczej. W węgierskim wojsku są Rusini i Węgrzy. Ci pierwsi sądząc, że przechodzą Ukraińcy, nie chcieli strzelać do swoich braci, no a Węgrzy będąc przekonani, że to Polacy oszczędzili bratanków", replikuje "Mur"
"Przestańcie pieprzyć głupoty, bo się jeszcze rozmyślą", udaje srogiego "Gabriel".
Idziemy teraz drogą przez las. Jego monotonia, no i zmęczenie działa usypiająco.
"Ileż to już godzin maszerujemy", zastanawiam się, "chyba jest już północ, więc chyba z dziesięć. Dziesięć razy cztery, no to czterdzieści kilometrów po śniegu. Wystarczy", myślę leniwie.
Znowu ci w przodzie rozbroili kilkunastu banderowców w leżniczówce. Nie idę ich oglądać. Jestem półprzytomny ze zmęczenia. Pomału kryzys mija. Znajduję w kieszeni jakiś zaplątany ząbek czosnku. Rozgryzam. Zapiekło, zapaliło w gardle i sen odleciał. Stoimy w polu. Jakieś kłopoty ze znalezieniem właściwej drogi. Wszystko zasypane śniegiem. Drogowskazów dawno już nikt nie widział. Zwiadowcy udając Ukraińców przyprowadzili przewodnika. Musiał zorientować się, że jesteśmy Polakami, ale wytrzymał nerwowo, przyczaił się i w odpowiednim miejscu skoczył w zagajnik. Ktoś strzelił, ktoś próbował gonić.
Przyprowadzono nowego przewodnika, tym razem Polaka. Koło godziny 10.00 dotarliśmy do opuszczonej wsi Kraczi. Tu stacjonował oczekujący nas kilkuosobowy oddział ppr. "Piotrusia". Rozkwaterowaliśmy się w położonym na samym skraju wsi budynku szkolnym. Szybko rozścieliliśmy słomę. Ustawiłem przy piecu przemoczone buty i nie czekając już na gorący jakiś posiłek z miejsca zasnąłem. Przez sen dociera do mnie jakiś rejwoch i głos:
"Wstawaj "Czarny". Bandyci napadli!"
"Jak to dobrze, że to sen", pomyślałem z ulgą.
Raptownie budzę się i nie bardzo wiem co się dzieje. Izba jest prawie pusta. Widać, że została opuszczona w szalonym pośpiechu. Szyby rozpryskują się na drobne kawałki. Kule przebijając ścianę całymi płatami obijają tynk, kurząc przy tym niemiłosiernie. Nie widzę swoich butów, nie ma mojego karabinu, a strzelanina się wzmaga. Obok mnie leży "Orzech". Zrywa się, wybija lufą karabinu szybę i strzela zawzięcie. Wyglądam ostrożnie i ja. Widzę jak Wacek Dawidowicz biega boso po śniegu i z "diegtiarowa" wykańcza ostatnich napastników. Długo nie mogłem ochłonąć z przerażenie. Powoli docierają do mnie fakty.
Rozkwaterowaliśmy się nie wystawiając warty. Ubezpieczać miał nas przybyły tu dzień wcześniej kilkuosobowy odddział "Piotrusia". Ci też nie wystawili warty. Z pobliskich Stawek przyjechało dwoje sań z banderowcami, którzy znienacka zaatakowali szkołę. Sądząc jak się później okazało z zeznań jeńców, że atakują mały oddział "Piotrusia". Atak był kompletnym zaskoczeniem. Schodzących już z sań banderowców spostrzegł jeden z żołnierzy, który wyszedł w tym momencie na dwór. Podniósł alarm, ale było już za późno. Serie z kaemów biły już po szkole. Oglądałem ją jeszcze raz w tym samym roku w lipcu, kiedy przechodziłem tamtędy jako żołnierz I Armii LWP. Budynek był solidnie postrzelany i widać było wyraźnie, że cienkie ściany nie dawały przed kulami osłony.
Atak upowców wywołał natychmiastową i gwałtowną reakcję żołnierzy. Wszyscy chwycili za broń, część zajęła stanowiska w oknach, pozostali usiłowali wydostać się na zewnątrz. Tu właśnie przy drzwiach poległo na miejscu czterech naszych żołnierzy, dwóch dalszych zmarło naskutek odniesionych ran. Niegroźnie w pośladek zraniło "Orzecha", ale nie afiszował się tym. Nie miał czego się czego wstydzić, jak już wspomniałem zachowywał się bardzo dzielnie i służył mi przykładem.
Jak się później okazało, wyprawę do Kraczi przeżył tylko jeden z rannych striłciw , którego wyciągnęliśmy schowanego w piecu chlebowym w czasie pobytu we wsi Stawki.
Kłopoty z banderowcami w tym ciężkim dla nas dniu trwały do zmierzchu. Atakowali nas zawzięcie od strony Stawek. Raz dopuściliśmy ich na bliską odległość i dopiero na komendę otworzyliśmy ogień. Nabrali wtedy respektu, wykrzykiwali coś, strzelali, ale byli ostrożniejsi. Wieczorem pozabierali rannych, czy też poległych i ostrzelali wieś z moździerzy.
O zachodzie ruszyliśmy z powrotem. Paru zwiadowców seriami z karabinów maszynowych dość długo przypomianało przeciwnikowi, że tkwimy jeszcze na stanowiskach. Ci zaś hukiem wybuchów pocisków moździerzowych odpowiadali na nasze strzały.
Idziemy do Bielina. Niestety okazuje się, że zjechali tam Niemcy. W sąsiedniej Marianówce pochowano poległych kolegów. Odpoczywamy w zatłoczonych kwaterach chutoru Solarze zachowując przy tym bardzo daleko posuniętą ostrożność. Obowiązywał nawet zakaz pokazywania się na dworze. Nocą wyruszyliśmy w drogę powrotną w kierunku naszej bazy. Teraz jup przestało być tajemnicą, że celem naszej wyprawy było zorganizowanie zapasowego zrzutowiska.
Oczywiście dyskutowaliśmy nad przyczynami ostatnich powstałych krwawych strat. Wiadomo, że wojna powoduje ofiary, ale trudno było pogodzić się z tym, że podobnie jak w Witonierzu za czyjąś lekkomyślność i brak wyobraźni żołnierz musi płacić życiem.
Od czasu tego napadu budziło mnie z najgłębszego snu, nawet cicho wypowiedziane słowo "Czarny", na które nie zareagowałem, gdy budzono mnie w szkole.
27. Dywizja Wołyńska AK
Od 16- stego stycznia 1944 r do miejscowości opanowanych przez oddziały partyzanckie zaczęła z Kowla napływać młodzież, żołnierze oddziałów konspiracyjnych. Na bazie skoncentrowanych tu oddziałów partyzanckich formowano 27 Wołyńską Dywizję Piechoty. Przybywającą młodzież w zasadzie kierowano do oddziału "Siwego", niemniej jednak do naszej "Łuny" dostało się też kilkunastu chłopaków, którzy uważali to za wyróżnienie, no i byli dumni z tego powodu. Niespodzianie dla mnie nadciągnął z Antonówki oddział pod dowództwem ppr. "Remusa" z którym przybył mój Brat Stefan oraz wielu dobrych kolegów. Oddział ten mianowano drugą kompanią tego samego batalionu. Stefan przybrał ps. "Kot".
Moim zdaniem nie powinienbył podejmować się partyzanckiej służby. Nie wyzdrowiał jeszcze po wypadku, kiedy na szosie Łuck-Kiwerce potrącił go samochód. Według mnie pobyt w oddziale przekraczał jego siły, nie chciał jednak z tego zrezygnować. Stanąłem do raportu prosząc o przeniesienie Brata do naszej, pierwszej kompanii. Dowództwo odmówiło, uzasadniając to tym, że pozostawienie istniejącego stanu rzeczy przyczynia się do utrzymania większej więzi między kompaniami. Oczywiście wypytałem go o Rodziców. Znosili dzielnie rozłąkę.
Przemarsz z Antonówki drugiej Kompanii na koncetrację, podobnie jak poprzednio nasz, nie miał spokojnego przebiegu. Starli się po drodze z banderowcami. Do natarcia Stefan szedł bez broni, rozglądając się, czy któryś z kolegów nie padnie, by ewentualnie przejąć po nim broń. Straszne!
W plutonie swoim nie czuł się najlepiej, chociaż był w jednej drużynie z naszym bliskim kolegą Zbyszkiem Slizowskim. Obydwaj do partyzantki przybyli z podręcznikami szkolnymi. Złościli się, że z książek ciągle ubywało kartek. Wykradane były przez palaczy na "skręty".
Stafan, jako zapalony fotoamator oprócz aparatu fotograficznego przyniósł zapas filmów. Wiem, że prosił kolegów, by przejeli filmy, gdyby mu coś się stało.
Większość żołnierzy w plutonie Stefana stanowili byli policjanci z Torczyna. Od jednego z nich kupiłem, a mówiąc dokładniej wymieniłem za dostarczoną przez Brata amunicję do siódemki, niemiecką kurtkę wojskową. Wydawała mi się bardzo praktyczna w partyzanckim życiu. Można było ją nosić na dwie strony, białą lub zielono-niebieską. Swój elegancki sukienny płaszcz sowieckiego oficera lotnictwa oddałem "Słowikowi". Wyglądał w nim wspaniale.
Formowanie dywizji zakłócił najazd Niemców na Zasmyki, którzy natknęli się tam niespodzianie na patrol placówki samoobrony. Wywiązała się strzelanina. Niemcy podpalili kilka budynków.
Zaalarmowano nasz oddział. Forsownym marszem pośpieszyliśmy na pomoc. Zajęliśmy stanowiska od strony południowej na kraju jakiegoś lasku. Niemcy w białych maskujących uniformach zbliżali się do nas tyralierą, ciągnąc na płozach szybkostrzelne czterolufowe działko, z którego od czasu do czasu strzelali krótkimi seriami. Trzymając Niemców na muszkach, byliśmy przekonani, iż za moment rozniesiemy ich w pył. "Niestety, nam strzelać nie kazano". Podobno od kul niemieckich zginęli na wiatraku dwaj dezerterzy z armii niemieckiej, którzy przystali do partyzantów.
W drugiej połowie stycznia, partyzanckie siły wzmocnił batalion polskiej policji pomocniczej z Maciejowa. Była to dobrze wyszkolona i uzbrojona jednostka, którą rozparcelowano między kilka oddziałów. Do "Łuny" trafiło niewielu. W naszej drużynie znalazł się jeden z nich o ps. "Traktor."
Ostatnim oddziałem, który zgłosił się na koncentrację, były resztki oddziału "Bomby", które pod komendą ppor. "Słuckiego" w końcu stycznia dotarły w rejon koncentracji. Po zakończeniu kwarantanny oddział wcielono do batalionu por. "Gzymsa".
Bliskie ognisko tyfusu niepokoiło nas wszystkich. Choroba ta w normalnych warunkach jest groźna, a co dopiero w partyzance.
Któregoś dnia odwiedził nas lekarz, pogadał na temat grożących nam chorób i profilaktycznie udzielił kilku światłych rad, między innymi:
•	jeśli chcesz uniknąć choroby wenerycznej, to najlepiej zawiązać na supełek,
•	przed tyfusem można się ustrzec pijąc, oczywiście umiarkowanie, bimber zakąszając go czosnkiem. Smialiśmy się, że doktorek zastosował już w praktyce swoją dewizę.
Przybycie tego oddziału rzuciło wyraźne światło na stosunek Sowietów do Armii Krajowej. Partyzanci sowieccy chcąc podporządkować sobie oddział "Bomby" podstępnie zwabili polskich oficerów do siebie na przyjęcie. Oficerów porwano i jak się później okazało przewieziono do Moskwy. Żołnierzy eskorty wymordowano. Po tym incydencie część żołnierzy opuściła ten duży, bo pięćset osobowy oddział. Na koncentrację dotarło 180 żołnierzy, z tego wielu chorych na tyfus.
Oglądając filmy o tematyce partyzanckiej, możnaby sądzić, że "w lesie" wiecznie odbywały sią pijackie orgie. U nas tego nie było. Pomijając fakt, iż ksiądz Kapelan wpajał nam, że "Polski po pijanemu nie należy budować", wiedzieliśmy, że musimy być trzeźwi, żeby przeżyć. Oczywiście abstynencji stuprocentowej nie było, ale jak już wspomiałem, klimatu do pijaństwa też nie. Dość głośno mówiło się o tym, że w drugiej kompanii był jakiś Rosjanin, podobno sowiecki agent. Zastrzelił go osobiście "Olgierd", oficjalnie za pijaństwo.
Powiększanie Polski Kupiczowskiej
Z Kupiczowa, patrząc na południowy zachód widać potężny od dawna opanowany przez UPA kompleks leśny. Fama głosiła, że w tych lasach już we wrześniu 1939 wymordowano wielu wycofujących się polskich żołnierzy. W ostatnich latach natomiast na tym obszarze wyniszczono wszystkie rodziny polskie. Stąd wyruszały większe wyprawy banderowskie na polskie wsie. W lasach ukryte były magazyny żywnościwe, warsztaty, rusznikarnie, magazyny broni i amunicji. Zdobycie tej bazy od dawna kusiło nasze dowództwo, pozbawiłoby ono UPA potężnego zaplecza a nam dałoby duże pole manewru. Trochę z obawą myśleliśmy o tym nieuniknionym przedsięwzięciu. Trzeba było liczyć się z zażartym oporem w dodatku na świetnie przygotowanym do obrony terenie.
Tymczasem wypadki potoczyły się wbrew oczekiwaniom. Bazę UPA zaatakowano z kilku kierunków i co ciekawe nikt tzn. ani sowiecka partyzantka ani oddziały "Jastrzębia", "Sokoła" i "Siwego" ani nasz nie napotkały prawie oporu. Można przypuszczać, że uwzględniając zbliżające się nieuchronne zajęcie tych terenów przez Armię Czerwoną, oddziały UPA planowo opuściły je, przesuwając się na zachód, tj. za Bug. Jak wspomniałem, oddział nasz wziął udział w tej zakrojonej na szeroką skalę akcji. Działo się to w pierwszych dniach lutego. Z duszą na ramieniu wyruszyliśmy przez kupiczowskie zaśnieżone pola w kierunku czerniejącego lasu. Nie padł ani jeden strzał.
Jedyną poważną przeszkodę stanowiły przemyślnie zwalone drzewa, ale w końcu jakoś potrafiliśmy "wymanewrować się" na drogę wiodącą do Wołczaka. Szliśmy jak zwykle w takich wypadkach gęsiego, po obydwu stronach drogi, trzymając broń w pogotowiu. Oprócz skrzypienia śniegu nic nie mąciło leśnej ciszy. Po jakimś czasie zaczęły nas wymijać pełne dobytku sanie z ukraińskimi uciekinierami. Były to przeważnie kobiety z dziećmi, kilku starców. Znienacka natknąwszy się na nas i nie mając możliwości ucieczki z determinacją szli swoją drogą, rzucając od czasu do czasu zalęknione spojrzenia. Nikt ich nie zaczepiał. Jedynie od czasu do czasu ktoś pozdrawiał ich kpiąco "Sława Ukraini". Odpowiedzią było milczenie.
Przy zapadającym mroku zajęliśmy, chyba niedawno i to w pośpiechu opuszczoną wieś. Będąc przekonany, że zanocujemy tu, postanowiłem zrobić kolegom miły prezent. Trafiłem na stadko gęsi. Pourzynałem im głowy i niestety musiałem je zostawić, bowiem nasz pluton pomaszerował dalej w kierunku Turii.
Zajęliśmy od dawna wyludnioną polską wieś Dominopol. Podobno pierwsze mordy miały tu miejsce jeszcze we wrześniu 1939 r. Resztę wyrżnięto i potopiono w czterdziestym trzecim. Pozostała tylko jedna, prawie obłąkana starowina. Jak i z czego żyła trudno było dociec.
W Dominopolu ocalał most na Turii i to nadawało strategiczne znaczenie tej miescowości. Przejścia przez most strzegł niewiadomo przez kogo zbudowany nieduży bunkier. W bunkrze tym pełniło zwykle wartę dwóch żołnierzy uzbrojonych w karabin maszynowy.
Któregoś dnia pełniłem dyżur chyba ze "Słowikiem II". Zagapiliśmy się trochę i raptem widzimy, że po drugiej stronie rzeki, drogą z prawej strony nadjeżdżają wozy konne z węgierskim wojskiem. Tabory przystanęły, a do zasieków z drutu kolczastego zbliżyło się konno kilku oficerów. Nie baliśmy się specjalnie Węgrów, więc wyszedłem śmiało do parlamentariuszy. Oczywiście "Słowik II" miał ich cały czas na muszce. Na tyle znałem język niemiecki, że z grubsza dogadaliśmy się. Oni chcieli przejechać, a ja kazałem im czekać na oficera. Strzałem zaalarmowałem naszą załogę. Dalej sprawa potoczały się dość szybko. Nasi za przepuszczenie Węgrów otrzymali w podarunku chyba dwa, czy trzy niemieckie pistolety maszynowe, które później nosili nasi oficerowie.
Następną przygodę na służbie wartowniczej przyżyłem przy młynie. Grasowała tam wydra. Pierwszej nocy pełniąc wartę na tym posterunku denerwowałem się strasznie słysząc podejrzane pluski i mlaskania. Początkowo myślałem, że to banderowcy przeprawiają się przez rzekę, ale "wziąłem na wstrzymanie". Pluski mlaskanie nie ustawało, to mnie uspokoiło. Rano, ślady bytności wydry potwierdziły moje przypuszczenia. Powrzucałem pozostawione szkielety ryb do wody, mając nadzieję, że ktoś nabierze się na te pluski. Nikt się nie nabrał, natomiast ktoś zorientowawszy się że na tej głębi koło młyna jest dużo ryb, rzucił granat. Przewidywania tego kolegi sprawdziły się, wypłynęło tak wiele ryb, że aż trudno było je wybrać.
Trzecia przygoda w Dominopolu spotkała mnie już po naszej wyprawie do Uździutycz. Rano zaalarmował nas wartownik, że pod lasem widoczna jest grupa ludzi. Chwyciłem broń i biegnę tam nie czekając na kolegów. Istotnie pod lasem stoi kilka osób. Przyglądam się uważnie. Broni nie widzę. Na kiju trzepocze jakaś brudna szmata. Kto to może być u licha? Chyba nie podstępni banderowcy, bo nie peszą ich zbliżający się następni nasi żołnierze. Każę przybyszom podnieść ręce do góry. Czynią to posłusznie.
"Niech się jeden zbliży!", rozkazuję.
"Ale ręce w górze!", krzyczę, widząc opuszczone ręce.
"Kto wy jesteście", pytam spokojnie.
"Żydzi, proszę pana", pada zbolała odpowiedź.
"Skąd jesteście?"
"Z całego świata".
Okazuje się, że grupa ta wraz z kilkoma innymi żydowskimi rodzinami ukrywała się w okolicznych lasach. Zbudowali tam ziemianki i jakoś właśnie im udało się przeżyć. Pozostali systematycznie tropieni zostali z czasem wymordowani przez ukraińskich nacjonalistów. Po naszej bytności pod Uździutyczami, dowiedzieli się od kogoś, gdzie nas szukać, i potwornie zabiedzeni przybli tu prosząc o opiekę. Dowództwo pozwoliło im mieszkać w Wołczaku. Widziałem później tę grupę obierającą w kuchni ziemniaki dla wojska.
W Dominopolu pełniliśmy tylko służbę wartowniczą. Czasami banderowcy podchodzili od strony rzeki do naszej wsi, podpalali opuszczone domy. Przeganialiśmy ich zawzięcie. Co jakiś czas zmieniała się załoga, a zmęczony służbą pluton przenosił się do Wołczaka, gdzie też nie brakowało posterunków do obsadzenia.
W Wołczaku było o tyle lepiej, że można było coś zoragnizować do jedzenia, jakąś krowę lub zdziczałego prosiaka. Porżniętych przeze mnie gęsi nikt nie ruszył. Leżały jak je zostawiłem, ale że w międzyczasie nastąpiło ocieplenie nie odważyłem się ich ruszać.
Uździutycze
28 lutego wyruszamy na jakąś większą wyprawę. Wnosząc z kierunku marszu idziemy w górę rzeki Turii, gdzieś przypuszczalnie w stronę Kisielina. Jest dość mroźna noc. Mimo zalegającego śniegu panują egipskie ciemności. Przechodząc w pobliżu małego skupiska domów, widzimy że ktoś w pośpiechu opuścił przydrożne zarośla i skrył się w najbliższym podwórku. Chyba spłoszyliśmy wartownika. Teraz próbujemy w kilku go odnaleźć. W jakiejś szopce nerwowo zagdakał raptownie obudzony kogut. Napewno spłoszył go ów chowający się osobnik. Przydałaby się latarka, ale w pobliżu niestety nikt nie ma. Drużynowy plut. "Wiarus" już mnie ponagla:
"Chodź, "Czarny", idziemy dalej".
Nowy ale pilnuje powierzonego mu kierdla. Zajął miejsce po zmarłym kpr. "Gołębiu". Jak każdego nowego przełożonego przyjęliśmy go z rezerwą, ale powoli zmieniamy opinię. Ten chyba będzie udany. Odeszliśmy kawałek i znowu stoimy. Klnę jak szewc. Nadciąga oczekiwany oddział "Gzymsa", a jeszcze ma nadejść "Trzask". Widzimy, że zanosi się na poważną akcję. O świcie wychodzimy z lasu. Słychać serię z kaemu. To do nas.
"Kurwa mać!", klnie "Wichert, "Nie ma już zaskoczenia."
On wie, że jesteśmy już blisko celu tj.Uździutycz. Dużej wsi, prawie miasteczka o wieloletnich nacjonalistycznych tradycjach (1918r).
Nie ma co czekać. Przez zaśnieżoną równinę ruszyły tyraliery. Jakżesz ci chłopcy rwą do przodu. "Piorun", "Strzał", "Szary Z", "Szary S", "Borys" i kilku innych już są daleko w przodzie. Żaden z nich nie pada, pędzą jak na zawodach. Próbuję ich dogonić, ale widzę, że nie dam rada. Scigana czołówka dociera już do pierwszych budynków, widać i słychać, że trwa tam zacięta walka, a po "dalszym planie" tłucze niemiłosiernie z góry jakiś ckm. Wypatrzyłem go i mam nadzieję, że go dostanę. Mierzę bardzo starannie. Nie jestem pewny, czy poprawnie nastawiłem odległość, więc po każdym strzale koryguję ją.
Musiałem swoimi strzałami zirytować celowniczego, bo teraz on z kolei zawziął się na mnie. Robi mi się gorąco, gdy raz po raz obsypują mnie fontanny śniegu. Z prawej strony skąd miał atakować "Trzask", dalej cisza. Później wyjaśniło się, że oddział po prostu się spóźnił. Obrzucone granatami domy nie zapaliły się i nie powstała dymna zasłona.
Nasi zaczynają się wycofywać. Dodaje to animuszu banderowcom. Wyrusza ich pościg. Klną i wrzeszczą: Smerć Lacham (śmierć Polakom). Tłukę bez przerwy ze swojego karabinka, aż muszę lufę chłodzić w śniegu. Celuję bardzo starannie, wydaje mi się, że strzelam celnie. Po każdym strzale obserwuję efekt, namierzony striłec pada. No myślę, oberwał, po pewnym czasie widzę, że jednak wstaje i chociaż z mniejszym animuszem, ale biegnie do przodu.
Niektórzy nasi wycofują się trójkami. To ewakuacja rannych. Grupy te narażały się na zwiększony ostrzał. Wycofujący się przy pomocy dwóch kolegów. "Chrobry" zanim dotarł do wozu, został jeszcze trzykrotnie ranny. Na lewym skrzydle plut. "Powój" z kolegami, dali się podejść przeciwnikowi. Udając Polaków, któryś z banderowców zapytał:
"Z jakiego oddziału chłopcy?"
"Z "Łuny".
Banderowcy śmiało podeszli i z bliska posypały się serie z automatów. "Powoja" dobił striłec ze zdobytego na nim pistoletu. "Bej", chociaż ranny w kolano, ostrzelał napastników, chwycił przed siebie również rannego "Mamuta" i wyniósł go, ostrzeliwującego się zawzięcie aż do sań nadjeżdżającego "Udarnego".
Mimo krytycznej sytuacji nikt nie wpada w panikę. Wytrzymujemy do końca i ostrzeliwując się osłaniamy wycofujących się kolegów. Nadlatuje zwiadowczy samolot niemiecki "Storch". Nie żałując ani nas, ani Ukraińców strzela po wszystkich. Cofnęliśmy się nieco do lasu. Odprawiamy rannych jest ich dużo, samych oficerów trzech "Cwik", ppr. "Nałęcz", chor. "Samson".
Jeśli dobrze pamiętam zabitych wyniesiono czterech, po kilku dniach zabrano również prawie nagie zwłoki plut. "Powoja". Stoimy rozgoryczeni i przybici klęską. Nadjeżdża dowódca tej wyprawy mjr. "Pogrom". Jedzie zamyślony drogą, spychając koniem żołnierzy na boki. Nie wytrzymał nerwowo "Kowboj" (Władysław Morawski, syn przedwojennego dowódcy 24 p.p.) i wali nahajką majora w pośladek. Mjr. "Pogrom" zaniemówił chwytając otwartymi ustami powietrze.
"Przepraszam kapralu", usprwiedliwiał się "Kowboj", jakgdyby oprócz belek nie widział gwiazdki, "chciałem uderzyć konia, bo najeżdżał na nas". Incydent ten nie miał chyba żadnych następstw.
Rezultaty akcji mówiły same za siebie. Działania były przeprowadzone nieudolnie od początku do końca. Wracamy do Dominopola. Na wydeptanym śniegu pozostały dwa trupy napotkanych ukraińskich kobiet, które znienacka zastrzelił "Żbik". "Mur" ostro skrytykował ten makabryczny wyczyn. Konflikt między nimi zaostrzał się.
Od chwili oficjalnego powstania 27 Dywizji, jednostka nasza na kołnierzach mundurów nosiła granatowe naszywki w kształcie prostokątnego trójkąta z wyhaftowaną białą literą "Ł". Teraz wyróżniając nasz oddział za postawę w tym boju dodano czerwoną nitkę, biegnącą od wierzchołka trójkąta do środka podstawy.
Front
Nie byliśmy wojskiem rozpolitykowanym, ale przy odrobinie wyobraźni nie trudno było przewidzieć, że wkroczenie tu Armii Czerwonej skomplikuje naszą sytuację. Front zbliżał się szybko, sygnalizując to głuchym artyleryjskim dudnieniem.
Batalion nasz uformowany w czworobok stoi na majdanie w Wołaczaku. Przemawia dowódca batalionu por. "Olgierd". Dziękuje wszystkim za rzetelną służbę. Nie nazywając spraw po imieniu mówi również o tym, że czekają nas ciężkie pod wzlędem psychicznym i fizycznym czasy. Jeśli ktoś z nas obawia się, że nie wytrzyma, czuje się chory, przemęczony, lub po po prostu ma dość wojaczki niech wystąpi. Dla żołnierzy opuszczających nasz oddział zorganizowany zostanie transport na tyły, do Rosjan.
Nikt z obecnych nie wystąpił. Por. "Olgierd" zapowiedział, że wobec braku chętnych sam zakwalifikuje żołnierzy do demobilizacji. Rozpoczął przegląd. Niedaleko mnie stoi "Michał", Żyd, który przyszedł do nas jeszcze z Przebraża. Lubiałem go, chociaż czasami dość miałem jego zamaskowanych podkpiwań.
"Chyba wystąpię, bo on mnie wyznaczy, a to wielki wstyd", powiedział głośno i wystąpił z szeregu. W jego ślady poszedł również drugi Żyd "Bolek" - podobnie jak "Michał" był w oddziale wozakiem.
"Bolek" przyłączył się do nas pod Bielinem w czasie powrotu z rajdu do Kraczi. Wacek Dawidowicz tak mniej więcej relacjonował swoje spotkanie z "Bolkiem":
"Stoję na warcie z przewieszonym erkaemem na piersiach. Jest ciemno jak cholera u murzyna w dupie a do tego zamieć, śnieg prosto w oczy. Nie widzę, ale czuję jakby ktoś się zbliżał. Szykując się do ewentualnego otwarcia ognia przesuwam niżej lufę rkaemu.
- Stój - krzyczę dla uspokojenia swego żołnierskiego sumienia.
- Oj, nastraszył mnie pan, już stoję!
- Hasło?
- Po co panu hasło, ja panu tak coś powiem, może pan głodny, może chce chleba z kiełbasą albo z miodem. A może pierścionek? Ja panu wszystko mogę dać... "Wacek przerwał tę tyradę:
- Padnij!
- Padłem." Zaśmiewaliśmy się z tego:"po co panu hasło, ja panu tak coś powiem".
O ile "Michał" był powszechnie lubiany, o tyle do "Bolka" mieliśmy jakieś uprzedzenia, chyba za wygląd. Między sobą nazywaliśmy go "Enkawudystą" ( z tym zawodem kojarzył się nam jego wygląd), ale nikt go nie krzywdził, zresztą od samego początku był bardzo ugodowy.
"Komendant "Olgierd" nie wyznaczył "kandydatów do cywila". Dał wszystkim niedługi czas do namysłu. Namawiałem Stefana, by powrócił do domu, ze względu na stan swego zdrowia. Nie zgodził się. Ja chyba też zrobiłbym podobnie. Ostatecznie zdemobilizowało się sporo osób. Żydzi zatrudnieni w kuchni, ci których przyprowadziłem w Dominopolu też skorzystali z tej okazji.
Burza
Wiemy już, że wyruszamy pod Kowel pokazać się Sowietom jako intensywnie współdziałający z nimi sojusznik. Jest kapryśne przedwiośnie 1944 roku. Całkowicie gotowi do wymarszu tłoczymy się jeszcze na kwaterach czekając jedynie na sygnał do zbiórki. Na dworze szaleje marcowa zamieć, nie chce się wystawić nawet nosa. Czuję jednak, że mnie "przyciska", muszę wyjść za dużą potrzebą. Nie uśmiecha mi się załatwianie za stodołą. Wychodzę dyskretnie z przepełnionej izby i włażę na strych, tu jest zacisznie.
"Chyba już na tę kwaterę nie wrócimy", pozbywam się definitywnie skrupułów. Słyszę na dole jakiś głośniejszy harmider. Sądząc, że to już wymarsz kieruję się do zejścia. Tu spotyka mnie kilku rozbawionych chłopaków.
Rezultatem mojego urzędowania, było pojawienie się mokrej plamy na suficie. "Żbiczek" będąc przekonany, że autorem plamy jest jakiś kot, szykował się rąbnąć w to miejsce z karabinu. Plut. "Wiarus", jako były leśniczy i myśliwy, przestrzegał zasady, że nie należy strzelać nie mając pewności do czego się strzela i odwiódł "Żbiczka" od tego zamiaru. Teraz gremialnie przekonali się wszyscy, że miał rację. Posypały się docinki, ale było to tylko robienie "dobrej miny do złej gry". Najbardziej głupio było chyba mnie i ˙"Zbiczkowi".
Przy zmiennej pogodzie zawędrowaliśmy pod okrążany już Kowel. Przy okazji zdobyliśmy zdążające bocznymi drogami węgierskie wozy z zaopatrzeniem dla wojska. Podobno chłopcy trafili nawet na czekoladę. Mnie udało się zdobyć jedynie puszkę konserw z ... marchewką.
Poważną akcją było rozbrojenie w Zasmykach kompanii niemieckiego wojska. Sukces ten ma obecnie kilku ojców. Nie brałem bezpośrednio udziału w tej akcji, musiałem zostać w Piórkowiczach.
"Słowik" przytaszczył z Zasmyk zachwacony niemiecki karabin maszynowy. Celowo stosuję określenie rosyjskie, które oznacza "zdobyty", lecz w sposób nielegalny, bowiem wszystką zdobytą broń zgodnie z rozkazem należało przekazać do dyspozycji dowództwa. "Słowik" jednak nie wytrzymał i zignorował ten rozkaz, a nasi przełożeni oczywiście "nie zauważyli" tego. Przebieg wydarzeń znam z ówczesnych bezpośrednich relacji, które całkowicie pokrywają się z wersją przedstawioną przez Romana Kucharskiego w swojej książce "Krwawa Łuna"
***
Ledwie wróciliśmy na kwatery, poderwał nas ponowny alarm. Z bronią w garści, biegniemy pod górę w stronę Zasmyk Okazuje się, że przed chwilą przycwałował na oklep do naszego dowództwa chłopiec z meldunkiem, że w szkole są Niemcy.
Zadyszani, skradając się ostrożnie, okrążamy szkołę szczelnym pierścieniem, chowając się za drzewmi i płotami. Na dziedzińcu szkolnym stoją trzy wozy taborowe, z których wyprzężono konie. Kilku Niemców nieświadomych tego, co się dzieje, krząta się wokół wozów i studni. Po chwili obserwacji ppor. "Gabriel", (dowódca kompanii od czasu, kiedy "Nałęcz" został ranny) wychodzi wraz z plutonowym "Orlikiem" i kieruje się śmiało do zaskoczonych Niemców, wpatrzonych w mundury intruzów. Ciszę przerwał "Gabriel" poprawną niemczyzną.
- Jesteście otoczeni, zawołajcie waszego dowódcę.
- A kto wy jesteście? - pyta jeden z Niemców.
- O tym dowie się wasz dowódca.
Niemcy spojrzeli po sobie niezdecydowanie. Ktoś wychylił się z otwartego okna i nie czekając odpowiedzi na rzucone pytanie: Was ist los? cofnął się w głąb. Po chwili ukazał się na schodkach szpakowaty oficer. Obrzucił naszych spojrzeniem:
- O co chodzi?
- Jesteście otoczeni. Złóżcie broń. Najmniejszy opór stanie się waszą zgubą. Proszę się rozejrzeć - wyklarował mu spokojnie "Gabriel" z uśmiechem.
- A kto wy jesteście?
- Wojsko Polskie!
- Chyba partyzanci, a nie wojsko?
- To wszystko jedno.
- A czy znacie konwencję genewską w sprawie traktowania jeńców wojennych?
- Znamy - odpowiada "Gabriel" - możecie być pewni odpowiedniego traktowania.
- Czy może to pan zagwarantować? - targuje się jeszcze Niemiec.
- Oficerskie słowo, powinno to panu, jako oficerowi wystarczyć.
Niemiec rozgląda się dookoła coś kalkuluje, kombinuje. Widać w jego twarzy wyraźną rozterkę. Spogląda na kamratów stojących jak kamienne posągi i wpatrzonych z niepokojem właśnie w niego. Boją się, by nie kazał chwycić im za broń i ginąć za "fuhrera" oraz niezwyciężoną tysiącletnią Rzeszę. Wiedzą, że nie mają najmniejszej choćby szansy, że trzeba się poddać. Widzi to oficer i sam też czuje, że dla nich wojna już się skończyła. Powoli odpina pas z pistoletem i wzdychając ciężko rzuca pod nogi naszym. Potem odwraca się szybkim krokiem wraca do budynku szkoły. Znajdujący się na dziedzińcu Niemcy zdejmują z wozów swoje plecaki i rzeczy osobiste, składając w to miejsce broń. Po chwili wychodzą również i ci, którzy znajdowali się w budynku i bez słowa czynią to samo. Wszystko odbywa się w głębokiej ciszy, że gdakanie kury z sąsiedniego podwórka zagrzmiało niczym seria erkaemu.
Jeńcy bez rozkazu ustawiają się w dwuszeregu, na którego czele z westchnieniem ulgi staje dowódca. I słusznie. Mogą być pewni, że przeżyją i wrócą do swoich rodzin. Wychodzimy z ukrycia i ciasnym kołem opasujemy wyraźnie zalęknionych Niemców. Nie są pewni. Nie wierzą nam, bo wiedzą dobrze, co by się działo tutaj, gdyby sytuacja była odwrotna. Ale my - to nie oni... Jakby na potwierdzenie moich myśli do ostatniego w szeregu Niemca podchodzi "Walter" i dość głośno, dobrą niemczyzną pyta:
- Czemu się tak trzęsiesz? Myślisz, że was zadołujemy? Nie bój się, wrócisz cało do swojej Mutti. My nie postępujemy z jeńcami tak jak wy. Niemiec stuknął przepisowo obcasami i komicznie wykrzywioną gębą odpowiedział głośno i wyraźnie:
- Jawohl! Herr Unteroffizier!
Na rozkaz "Gabriela" żołnierze miejscowej placówki zabierają wozy z bronią i sprzętem do swojego użytku. Natomiast szeregowych Niemców pod konwojem mają odprowadzić w kierunku na Hołoby i przekazać żołnierzom Armii Czerwonej, a ci z kolei przeprawią ich przez postrzępioną w tym miejscu linię frontu i odeślą do odpowiedniego obozu gdzieś w głąb Rosji. Oficerowie zaś, a było ich trzech pod eskortą kilku naszych konnych zwiadowców odjechali na jednym z wozów do Ossy, gdzie mieścił się sztab naszej Dywizji.
Odnieśliśmy gładki i niespodziewany sukces. Bo przecież jest niewątpliwym sukcesem wzięcie do niewoli około stu dobrze uzbrojonych Niemców. Jeden pododdział wroga wyeliminowany został z walki."
***
Uzupełniając ten opis muszę dodać, że nasi chłopcy, mimo pokus dotrzymali złożonego przez ppr. "Gabriela" przyrzeczenia. Nie zabrali jeńcom żadnych osobistych rzeczy. Niebawem przekonaliśmy się, że konwojujący ich żołnierze placówki w Zasmykach nie mieli tych skrupułów. Większość jeńców "rozbrojono" z butów i płaszczy nie mówiąc już o zegarkach.
Hołoby
Według zaplanowanego z wielkim rozmachem, przy użyciu dużych sił, ataku na miasteczko i stację Hołoby, naszemu oddziałowi wyznaczono zadanie ubezpieczenia akcji od strony południowo wschodniej. Oddział wyruszył do wyznacznonej akcji bez rozeznania . Wiadomym było jedynie, że przy torach znajduje się bunkier, który należy unieszkodliwić.
Wieczorem, ósmego marca dotarliśmy w pobliże wsi Dąbrowa. Zamiast kolacji wydano suchy prowiant. Wyfasowany boczek bardziej przypominał podeszwę, niż wędlinę. "Borys" znany z niewyparzonego języka nie omieszkał z miejsca zrobić szefowi kompanii awaturę z tego powodu. Sterczymy zmarznięci w fatalnych humorach na leśnej drodze czekając zmierzchu. "Żbik" podejmuje się rozbić ów bunkier. Kompletuje grupę szturmową. Głupio mi odmówić. Zgadzam się, no ale trzeba go (tzn. ten bunkier) naprzód znaleźć. Poszliśmy dużą grupą na zwiady. Cały czas tkwiłem w przekonaniu, że szukamy jakiejś niskiej ziemnej budowli. Spenetrowaliśmy spory teren nie natykając się na żadne umocnienie. "Żbik" doszedł do wniosku, że mija się z celem łażenie tak dużą grupą, że wystarczą dwie osoby. Zaproponował, czy też wyznaczył, już nie pamiętam, mnie i jeszcze jednego kolegę. Poszliśmy bez szemrania, ale tym razem szukaliśmy już inną metodą, nie szliśmy na oślep, lecz w pobliżu i równolegle i do torów, zbliżając się ku stacji, licząc się z tym, że Niemcy zauważą nas pierwsi. Napewno wystrzelą rakietę i przynajmniej będziemy wiedzieli, gdzie ten czort jest.
Idąc tak zdeterminowani po prostu zderzyliśmy się z wysoką pionową ściąną z kłód drewnianych. To był właśnie ten bunkier. Nadsłuchujemy, nie słychać żadnych głosów, obchodzimy więc go naokoło. Trafiamy na wejście. Ostrożnie wsuwamy się do środka tej twierdzy. Jest pusta! Oczywiście "Żbik" o sukcesie dowiedział się pierwszy i osobiście zameldował o zajęciu bunkra.
Umocnienie to było zaiste imponujące. W obrysie stanowiło kwadrat o bokach ca. 30 x 30 m. Czterometrowej wysokości ściany zbudowane były z potężnych dębowych brewion w dwóch rzędach oddalonych od siebie o min 2m. Przestrzeń między drewnianymi ścianami wypełniono ziemią. Pomosty i strzelnice na górnych piętrach upodobniały budowę do wczesnosłowiańskiej warowni. Na ogrodzonym w ten sposób placu znajdował się dom, pełniący funkcje socjalne i gospodarcze. W magazynku przechowywano kolejarskie narzędzia. Wykorzystali je natychmiast nasi niedawno przybyli koledzy, kowelscy kolejarze. W promieniu około 0,5 km profilaktycznie porozkręcali tory kolejowe.
Po północy "Jastrzębie" zaatakowały miasteczko. Z "murów" naszego "zamku" obserwowaliśmy oznaki toczącej się bitwy. Niemcy oświetlili teren długoświecącymi flarami. Wszystko wskazywało na to, że w miasteczku nasi posuwają się do przodu. Natarcie jednak przerwano, podobno nie wszystkie oddziały przystąpiły do natarcia zgodnie z planem.
Nad ranem od strony Kowla przyjechał pociąg pancerny. Czekaliśmy, że wykolei się na rozkręconych torach, ale niestety nie dojechał do tego miejsca.
Turzysk i Turopin
Wojska sowieckie, które dotarły w okolice Kowla nie przedstawiały wielkiej wartości bojowej. Ich piechota w porównaniu z naszą dysponowała większą siłą ognia, ale duch bojowy był marny. Broni ciężkiej, na której wsparcie tak liczyliśmy prawie nie mieli. Z amunicją do dział i moździerzy też było krucho, a broni pancernej nie widzieliśmy w ogóle. Propozycję naszego dowództwa o nawiązaniu współpracy i na dodatek podporządkowania się im pod względem taktycznym praktycznie za nic, przyjęli chętnie. Żołnierze nasi byli pełni zapału i żądni walki. Sowieci wykorzystywali napraszających się sojuszników Anglii gdzie się tylko dało, by w końcu doprowadzić do tego, że Dywizja znalazła się w kotle.
Żołnierz nasz walczył bo chciał i musiał, a zadaniem dowództwa było uzyskanie efektów przy minimalnych ofiarach. Czasami to się udawało. Zdobywaliśmy dla Sowietów Turzysk i Turopin. W akcji na Turzysk brałem udział. Przy pierwszym nocnym podejściu z nieznanych mi powodów odstąpiliśmy od szturmu, i dopiero przy drugim akcja rozwinęła się zgodnie z planem. Zasłonięci wysokim nasypem toru kolejowego podeszliśmy przez bagniste łąki. Sowieci rąbnęli dwa razy z działa. Zdecydowanym natarciem werwaliśmy się do miasteczka i po kilkunastu minutach opanowaliśmy dworzec kolejowy.
Wszystkie oddziały wykonały swoje zadanie. Węgrzy wycofali się w kierunku Włodzimierza. Nie przeszkadzaliśmy im w tym, bowiem darzyliśmy Węgrów dużą sympatią uważając ich za cichych sprzymierzeńców. Sowietom nie podobało się to. Wypomnieli nam ten "błąd" w dość ostrej formie.
W poczekalni dworcowej zastaliśmy starannie ułożone na podłodze węgierskie plecaki. Bój jeszcze nie skończył się, trudno więc było obciążać się tego typu zdobyczą, lub grzebać w plecaku, chociaż napewno coś by się z nich przydało, np. zapasowa bielizna czy też tzw. żelazne porcje.
Podobnie jak inni wziąłem hełm i pelerynę. Hełmy, bo chcieliśmy wyglądać jak prawdziwi żołnierze, a peleryny, bo często potrzebna osłona przed deszczem, a z dwóch połączonych można rozbić namiot.
Wychodzimy przed dworzec na zbiórkę. Przed chwilą dotarła tu sowiecka piechota. Mamy okazję przyjrzeć się sobie z bliska. Widać wyraźnie, że są zabiedzieni, ale noszą już naramienniki i mają inne niż w 41 roku dystynkcje. Obok mnie, z niekłamanym podziwem przygląda się naszym chłopakom kobieta w wojskowym mundurze.
"Nu i krasiwyje rebiatu" (Co za piękni chłopcy), cmoka z uznaniem.
"Wsie takije udałyje" (wszyscy tacy urodziwi), dodaje z uznaniem.
"Ja toże?"(Ja też?), pytam żartobliwie.
"Toże, tolko czuć, czuć zamołodoj" (Też, tylko troszeczkę zamłody), szczerzy do mnie zęby. Nie miałem czasu obrażać się. Odchodzimy.
Zajęliśmy stanowiska wzdłuż torów. Niedaleko widzę, leży zabity żołnierz węgierski. Chłop kopie mu mogiłę. Podchodzę do niego.
"Chyba nie pochowasz go w takich dobrach sukiennych spodniach, szkoda by było", mówię perfidnie. Chłop uważając to za przyzwolenie, sciąga zabitemu spodnie.
"Pokaż, chyba miałem rację. Dobre spodnie", mówię całkiem szczerze, zabierając je bezceremonialnie. Moje, po paromiesięcznej tułaczce rozłaziły się nie tylko w szwach. Te były sukienne mocne, ale zawszone.
Niebawem wyruszyliśmy z powrotem na bazę. Objuczeni trofeami, taszczyliśmy zdobytą rusznicę ppanc. Jakieś skrzynki z amunicją, niektórzy dźwigali zdobyczne plecaki. W najbliższej wiosce zastaliśmy sowieckich żołnierzy.
Por. "Gabriel" zarządził wzięcie "podwody" (usługa transportowa tj. koń, wóz, furman). Każda armia praktykowała ten proceder. Po rzebyciu iluś tam kilometrów "podwoda" wracała od domu. Ukraiński chłop wyznaczony do tego, korzystając z obecności oficera sowieckiego narobił rejwochu, że mu rabują wóz i konia, później, że go chcą zabić. Dzielnie pomagała mu w tym jego jazgotliwa żona. "Gabriel" tłumaczył coś grzecznie oficerowi. Żołnierze sowieccy nie wiadomo na czyją komendę okrążyli nas i zajęli bojowe pozycje. Krewki oficer w odpowiedzi na argumenty "Gabriela" uderzył go w twarz. Słowem nieprzyjemna awantura, która przy mniejszym opanowaniu ppor. "Gabriela" mogła zakończyć się przelewem krwi. W końcu konflikt załagodzono, chłop nas odwiózł i wrócił nietknięty.
Mniej więcej w tym samym czasie kiedy zdobywaliśmy Turzysk do dyspozycji por. "Gzymsa" oddano dosyć duże siły. Oprócz własnego, licznego batalionu pod jego komendą znalazła się warszawska kompania saperów, batalion "Jastrzębia" i nasza druga kompania pod dowództwem ppr."Remusa". Przed por. "Gzymsem" postawiono zadanie opanowania mostu kolejowego na rzece Turii między Turopinem a Owadnem. Most ten był strzeżony przez wojsko węgierskie ufortyfikowane w bunkrach po obydwuch stronach rzeki. Przebieg wydarzeń znam z relacji mojego Brata Stefana ("Kota").
Przed natarciem poinformawano naszych chłopców, że zawarto z Węgrami porozumienie. Węgrom zależy na tym, żeby móc Niemcom uzasadnić opuszczenie bunkrów. Atak ma być więc pozorowany, nie należy strzelać do przeciwnika, oni też nie wyrządzą krzywdy atakującym. Podobno niespodziewanie obronę węgierską zasilili Niemcy. Węgrzy lojalnie uprzedzili ppr. "Gzymsa", że w tym układzie nie mogą dotrzymać umowy.
Natomiast nasi żołnierze nic o tym nie wiedzieli. Nacierali dając baczenie, by strzelając przypadkiem nie trafić jakiegoś węgierskiego żołnierza. Wnet spostrzegli, zaskoczeni tym faktem że Węgrzy prowadzą celny ogień, że padają ranni i zabici. Uważając to za perfidny podstęp, ruszyli gwałtownie do ataku, zmuszając przeciwnika do opuszczenia bunkrów. 
Zasadzka pod Włodzimierzem Wołyńskim
Wielki Tydzień 1944 roku zastał naszą pierwszą kompanię "Łuny" na najdalej w kierunku Włodzimierza wysuniętej placówce w polskiej wsi Wodzinów. Za nami Bielin i inne pełne wioski wojska. Ożywienie i podniecenie wśród skoncentrowanych tu żołnierzy panowało wielkie. Zbliżały się doniosłe chwile.
Utrzymujemy stały kontakt z regularnymi jednostkami radzieckimi. Liczymy na ich artylerię, której wsparcie pozwoli nam na efektywniejsze uaktywnienie się oraz zmianę taktyki. Szczególne ożywienie przejawiają chłopcy z Włodzimierza, którzy mają nadzieję w krótkim czasie wkroczyć do swoich domów jako zwycięzcy. Znają tu każdy kąt, a znajomość terenu to też przecież wiele znaczy. Jednym słowem, w partyzanckim wojsku duch wspaniały, no i wreszcie rozpoczyna się wiosna, na razie anemiczna, ale wiosna! No i Swięta!
Obserwujemy duży ruch ludności. Wprawdzie obawiamy się trochę szpiegów, ale bezczynność Niemców dodaje nam pewności siebie. Jeden z przypadkowych rozmówców poinformował nas, że na przedpolu Włodzimierza znajduje się częściowo zniszczone i opuszczone osiedle. Tamtejsi chłopi w obawie przed napadem upowców opuścili swoje domostwa, przenosząc się do większych skupisk ludności.
Niemcy wykorzystując ten fakt, czynią regularne wypady, wywożąc stamtąd swoim zwyczajem wszystko, co przedstawia jakąś wartość, a przede wszystkim paszę.
Po krótkich targach uzyskaliśmy zezwolenie dowódcy na przeprowadzenie akcji w tej wsi.
Nazajutrz, tj, w Wielki Piątek przed świtem, wyruszyła pod dowództwem plut. "Wicherta" dziesięcioosobowa grupa ochotników z zadaniem przepędzenia rabusiów. Przewodnik, ten sam, który udzielił nam informacji, przeprowadził nas bezdrożem po niestajałym jeszcze śniegu aż na miejsce. Marsz trwał dłużej niż zakładaliśmy i gdy docieraliśmy do wioski, było już całkiem widno. Nie zrezygnowaliśmy jednak z zamierzonego celu i wkradliśmy się między chałupy. Okazało się, że wioska nie jest całkowicie wyludniona. We dnie przebywali tu niektórzy mieszkańcy, by strzec swego dobytku i ewentualnie uprosić Niemców, by nie grabili, co czasem podobno odnosiło skutek. Fakt ten ułatwił nam ostrożne poruszanie się w wiosce.
Okazało się również, że niemal jednocześnie z nami przybyła drużyna zwiadowców radzieckich, których przyprowadził uzbrojony podoficer z sąsiedniej placówki w celu wzięcia "języka".
Rozpracowano więc wspólnie szczegóły zasadzki, po czym wystawiliśmy czujki, a reszta zadekowała się w izbie, gdzie dość przyjemnie upływał nam czas na przekomarzaniu się z obecną tam młodą kobietą.
Wioska, a właściwie osiedle, w którym toczyła się akcja, była położona tuż przy Włodzimierzu, w odległości około jednego kilometra od tzw. "czerwonych koszar", gdzie stacjonowali Niemcy. Ze swojej kryjówki widzieliśmy,że koszary są okopane i gęsto obstawione posterunkami.
Przedsięwzięcie nasze było ryzykowne, tym bardziej, że panowała bardzo dobra widoczność, na polach leżał topniejący śnieg, świeciło słońce. Czas upływał.
Powoli traciliśmy nadzieję na przybycie Niemców. Rzecz działa się, jak już wspominałem, w Wielki Piątek, a jak wiadomo dzień ten jest obchodzony przez protestantów bardzo uroczyście. Czy więc dziś przyjadą ...?
Nagle alarm!!! Jadą!
Błyskawicznie zajęliśmy stanowiska pośród gruzów spalonego domu, usytuowanego w odległości 20m od przetartej przez pola, zimowej, "rabunkowej" drogi.
Zwiadowcy radzieccy, wraz z "Wichertem" uprzednio zapadli w samotnie stojącej stodole. Stodoła ta znajdowała się po drugiej stronie drogi, skośnie w stosunku do nas, w odległości około 40m.
Powoli, krok za krokiem, zbliżał sią do nas rozciągnięty na pół kilometra wąż furmanek. Niektórzy żołnierze jechali an wozach, wielu rozmawiając głośno szło beztrosko grupkami obok. Czuli się chyba bardzo pewnie, bo nawet niektórzy nie mieli przy sobie broni. Naprężenie wzrosło.
Jestem amunicyjnym, trzymam więc przepisowo taśmę z nabojami do niemieckiego karabinu maszynowego. Największą moją troską jest, by przypadkiem nie skręcić taśmy.
"Słowik" jest celowniczym. Wspaniały to erkaemista! Do niedawna obsługiwał takarowa. Pamiętam, tylko raz zawiódł.
Było to w pierwszy dzień Bożego Narodzenia 1943 roku. Toczyliśmy wtedy bój z banderowcami w pobliżu Kupiczowa.. Zaimponował mi tym wyczynem i odtąd, mimo przykrego obowiązku dźwigania dodatkowej amunicji, jestem zawsze z nim.
Teraz mamy inną broń. Swój sławny, zdobyty na upowcach (czołgowy) karabin naszynowy, "Słowik" przekazał "Sośnie", leżącemu teraz obok nas. Niedawno rozbroiliśmy pod Kowlem kompanię niemieckich żołnierzy. "Słowik" ma teraz swój wyśniony MG. Ciaćkał się z nim cały czas, ale w boju nie wypróbowaliśmy go jeszcze. Czy nie nawali?
Pierwsza furmanka mija nas, za nią druga, trzecie, czwarta... Czekamy na sygnał do rozpoczęcia, który ma dać "Wichert".
Zanadto to się ciągnie...
Pierwsza furmanka staje na wysokości stodoły. Jeden z żołnierzy niemieckich ślamazarnie otwiera wrota... I zaczęło się!
Ostre serie pepesz ze stodoły. Wściekłe serie "Słowika" i "Sosny". Wybuchy granatów. Rżniemy po tyle kolumny. Kwik koni, rwetes, krzyki zaskoczonych kompletnie Niemców i ... hurraaa!
Nasi biegną z obydwu stron. Niemcy klękają. Widać jak trzęsą się im podniesione w górę na znak poddania ręce. Ranne konie są natychmiast wyprzęgane, jeńców ładuje się na wozy i jazda za pagórek. Ostrzeliwujemy teraz zawzięcie tyły kolumny i pojedyńczych uciekających żołnierzy. W końcu nie wytrzymaliśmy, biegniemy i my.
Muszę zdobyć broń dla Brata. Jest w drugiej kompanii. Serce mi się krajało, gdy opowiadał jak szedł w tyralierze bez broni. Dostał wprawdzie potem karabin, lecz uszkodzony. Chcę zdobyć mu sam ten prezent.
Tymczasem akcja dobiega końca. Wartownicy niemieccy pochowali się w okopach i nie strzelają, nie chcąc prawdopodobnie razić swoich. Ostatnie wozy z jeńcami wycofują się kolejno za pobliskie wzgórze. Niestety broni już nie znajduję, już ją wyzbierano. Biegnę więc dalej, nieopatrznie oddalając się od swoich, a zbliżając do koszar. Chcę już zrezygnować, gdy spostrzegam w pobliżu przysypanego śniegiem żołnierza. Podbiegam z bronią gotową do strzału. Leży nieruchomo, przerażony patrząc na mnie wzrokiem z innego świata. Wymierzam w głowę. Ten zamyka oczy. Suchy trzask spuszczonej iglicy. Niewypał. Patrzy na mnie znowu. Strzelam ponownie. Broni w pobliżu zabitego nie ma. Przynajmniej zabiorę mu buty. Usiłuję ściągnąć mu gumowce.
Raptowna seria z karabinu maszynowego przypomina mi o sytuacji. Uciekam po śnieżnym stoku pod górę. Nikogo już z żywych nie ma na pobojowisku. Nieprzyjacielski ogień rozszalał się. Chcą koniecznie mnie dosięgnąć. Wyładowują swoją furię.
"Jeżeli mnie ranią, nikt mnie stąd nie zabierze", przebiega gorączkowa myśl.
Biegnę zakosami, padam, zrywam się znów... Aby za wzgórze... Udało się! Padam całkowicie wyczerpany. Odpocząłem chwilę. Ostatnie furmanki znikają za zakrętem. Usiłuję je dogonić, wrzeszczę by zaczekali. Znienacka wyskakuje zza krzaków z gotowymi do strzału automatami dwóch sowieckich bojców.
"Ruki w wierch!", krzyczą. Sprawa szybko się wyjaśnia.
"Masz szczęście... Początkowo chcieliśmy pociągnąć po tobie. Byliśmy przekonani, że to jakiś zawzięty Fryc (nosiłem niemiecką kurtkę-waciak)", tłumaczą, "ale widząc, że inni nie nadbiegają, postanowiliśmy jednego wziąć do niewoli..."
Furmanka czekała za zakrętem. Pakujemy się na nią. Powoli dochodzę do siebie. Oprócz furmana, jest para siedzących nonszalancko na drabinach sowietów i ów plutonowy z placówki, który przyprowadził sowieckich zwiadowców, zaś na dnie wozu, w porozpinanych płaszczach siedziało kilku bladych z przerażenia jeńców. Jeden z czerwonoarmistów badawczo przygląda się znajdującemu się naprzeciwko jeńcowi, w końcu pyta:
"Ty ruskij?"
"Ruskij".
"Poznaję ciebie, ty zdrajco. Jesteśmy z jednej wsi. Po znajomości osobiście cię powieszę", informuje spokojnie.
Furmanki skręcały w stronę placówki. Chciałem na odchodne zabrać z wozu jeden ze zdobycznych mauzerów. Plutonowy wściekle zaoponował. Nikogo z kolegów nie było w pobliżu, musiałem więc skapitulować.
Wracamy do Wodzinowa, gdzie w ostrym pogotowiu oczekuje nas pluton "Wujka".
Niemcy stracili 10 zabitych i 15 jeńców, których zabrali Rosjanie. Większość zdobytej broni zabrała placówka samoobrony. Konie i wozy też.
Sukces sukcesem..., ale nie potrafiłem się cieszyć...
Okres działań pod Włodzimierzem Wołyńskim
Przyznaję się, że okresu tego dobrze nie pamiętam. Nie potrafię odtworzyć kolejności wydarzeń. Niektóre epizody i marsze całkowicie wyleciały mi z pamięci, natomiast oderwane epizodziki pamiętam doskonale.
Przypominam sobie, że z pod Turzyska przenieśliśmy się w okolice Stawek. Kwaterowaliśmy również w pamiętnych dla nas ze styczniowego pobytu - Kraczach. Natomiast Wielki Tydzień zastał nas już we Wodzinowie, gdzie szykowaliśmy się do Swiąt.
W Wielki Piątek dokonaliśmy zasadzki, którą już opisałem poprzednio. Na drugi dzień, Niemcy zbombardowali Bielin. Sądziliśmy, że jest to odwet za naszą prowokację. Faktycznie był to początek zakrojonej na wielką skalę akcji likwidacji naszego zgrupowani.
Bodajże w pierwszym dniu Swiąt mieliśmy starcie z podchodzącymi pod Wodzinów Niemcami, którzy bardzo szybko zrezygnowali z walki, "skracając front". Moje "trofea" były bardzo mizerne, mianowicie w pościgu podjąłem jakiś zakrwawiony szalik, który jeszcze tego samego dnia przehandlowałem z "tubylcami".
Swiąt nie spędziliśmy spokojnie, jak to sobie obiecywaliśmy, bowiem jak się potem okazało, wyruszyliśmy na spotkanie zdążającej pod Włodzimierz Armii Czerwonej.
Pamiętam, że nocą przechodząc przez jakieś łąki byliśmy bombardowani przez niemiecki samolot. Oczywiście bomby były niecelne. Wybuchały gdzieś w bagnach.
Głęboką nocą przybyliśmy w pobliże Turii. Powystawiano posterunki. W pobliżu naszego postoju nie było żadnych chat, jedynie jakaś szopa. Zakwaterowanie odbywało się w całkowitej ciemności. Gdy wlazłem we wrota, "parter" już był zajęty. Pokotem leżeli chłopcy jeden przy drugim. Usiłowałem znaleźć jakieś miejsce, kilku rugnęło mnie, bowiem deptałem, jak twierdzili, po nerkach. W końcu wymacałem, że w szopie są "wyszki" (stryszek). Wlazłem tam, przywołując dyskretnie paru kolegów. Za nimi, mimo naszych protestów, poszli inni. Lokatorów ciągle przybywało, aż w końcu rzecz jasna, zwaliliśmy się wszyscy razem w dół. Oberwałem skrzynką z amunicją w głowę, wygrzebaliśmy się, no i senność minęła. Zaczęliśmy sią śmiać z tego incydentu.
Tymczasem już dniało. Nadciągali Rosjanie. Przywitaliśmy się tradycyjnymi hasłami o odzewami:
"Zdrastwujtie sojużniki!"
"Zdrastwujtie arły!"
"Budiem w miestie z frycami wojewat...", tu następowało z rymem coś o frycowskich mamusiach.
Z zazdrością przyglądaliśmy się ich pepeszom, które u nas nazywaliśmy "finkami". Oj... Przydałyby się nam!
Polną, rozkiśniętą od wiosennych roztopów drogą, przeciągała radziecka artyleria. Ludzie i konie byli niesamowicie przemęczeni. Interesowały nas ich bojeprypasy (wyposażenie bojowe), ale to była wojennaja tajna. Tajemnicę jednak zdradziły artyleryjskie konie, zeżarły bowiem strzechę z "naszej szopy". Z bojeprypasami było nietęgo!
Bodajże na drugi dzień o świcie znowu spotykamy się z Rosjanami, tym razem w pobliżu toru kolejowego Uściług - Włodzimierz.
Był mglisty ranek. Korzystając z mgły, jedna z naszych drużyn zasilona przez kilku czerwonoarmistów wyposażonych w rusznice ppanc., poszła zdobywać bunkry przy niedaleko położonym moście kolejowym. Grupę usiłującą zdobyć bunkier dowodził plut. "Żbik". Z nieudanej tej wyprawy wrócili z ciężko rannym w brzuch naszym kolegą, którego pseudonimu niestety nie pamiętam.
Tymczasem od strony Włodzimierza nadjechał pociąg towarowy. Dwa wystrzały z rusznicy, zahuczała wydobywająca się z uszkodzonego kotła lokomotywy para i lokomotywa stanęła. Podskoczyliśmy do eszałonu. Okazało się, iż pociąg był pusty. Jedyną obsadę stanowiła obsługa lokomotywy, tj. maszynista Polak i jeden kolejarz Niemiec. Maszynista oświadczył nam, że przed dwiema godzinami przywiózł transport żołnierzy, którzy wyładowują się we Włodzimierzu.
Tymczasem zaczynają świergotać koło nas kule. Chłopcy mówią, że to Węgrzy kropią z bunkrów. Jesteśmy zdezorientowani. Skąd biją? Piorun ich wie. Co robić? Też nie wiadomo.
W ogóle zaczyna nam nie odpowiadać ten "frontowy" sposób walki. Lubieliśmy akcje z pełnym rozmachem, z rozpisaniem ról. Wtedy szło.
Leżymy, czekając na rozkazy. Mamy kilku rannych. W końcu wycofujemy się z torów. Przybywa sowieckie dowództwo. Przyjeżdża konno bardzo młody pułkownik, ubrany na "czapajewa", tj. w kołpaku i czarnej burce. Coś się chyba zacznie...
Ruszamy w stronę Włodzimierza. Na spotkanie wychodzą nam Niemcy. Wstrzymujemy ich ogniem. Okopujemy się kolejno, pożyczonymi od Rosjan łopatkami. Pomału rozpogadza się. Siedzimy ze "Słowikiem" we wspólnym okopku. nadlatuje samolot. "Słowika" korci, by postrzelać do niego. W Bielinie przecież jednemu się udało...
Zakładamy pieczołowicie przechowywany przeciwlotniczy celownik i czekamy. Szacujemy, oczywiście nie bez sporów, wysokość nadlatującego samolotu i prujemy długimi seriami. Mamy trochę wyrzutów sumienia, bo za długie te serie. Obowiązywała u nas ze zrozumiałych względów zasada oszczędzania amunicji. Z reguły dopuszczaliśmy przeciwnika jak najbliżej i dopiero otwieraliśmy skuteczny ogień. Oczywiście przesadą byłoby twierdzenie, że każdy strzał partyzanta, był celny, niemniej jednak wielu z nas na kolbach miało więcej niż dziesięć wykarbowanych kresek.
No, ale teraz na brak amunicji nie będziemy narzekać...
Nie wiem, czy ogień nasz był tym razem celny, czy też przypadkowo lotnik dostrzegł nas, bowiem samolot zatoczył koło i łupnął po naszym okopku ogniem z broni pokładowej. Odeszła nam jakoś ochota do ostrzeliwania samolotów. Orzekliśmy, tym razem zgodnie, że musimy oszczędzać amunicję na wypadek ataku Niemców...
Niebawem Niemcy rozwinęli natarcie, aczkolwiek dość ospale. Słychać warkot czołgów. Przycisnęliśmy ich tyraliery do ziemi. Wieczorem znowu wycofaliśmy się. Chłopcy przebąkują, że na innych odcinkach Niemcy naszych wyparli i stąd ta decyzja.
Jesteśmy jednak dobrej myśli, choć czujemy się trochę zawiedzeni. Wyobrażaliśmy sobie, że zapowiadane jednostki Armii Radzieckiej będą wyposażeniem technicznym przewyższały Niemców. Rzeczywistość okazała się inna.
Przybyłe wojsko było wypompowane, źle zaopatrzone (roztopy), no i mniej aktywne niż przypuszczaliśmy. "Oset" przerywa rozmowy.
"Błoto, deszcz, czy słoneczna spiekota...", śpiewamy za nim, usiłując iść miarowo, poruszając się z trudem po błocie sięgającym do kostki.
Wierzby przy drodze jeszcze nie szumiały, jedynie wytrzeszczały na nas ze zdumieniem czarne oczodoły wypróchniałych dziupli.
"Łuna" w tylnym ubezpieczeniu
Rozpoczęła się wiosna i wraz z nią ciężkie dla nas czasy.
Jako tylne ubezpieczenie cofających się oddziałów oderwaliśmy się od przeciwnika. Nocą, jak okiem sięgnąć, świecą w oddali wybłyskujące naokoło rakiety. Nie ulega wątpliwości, że jesteśmy okrążeni. Dowództwo jednak nic na ten temat nie mówi. To pogarsza jeszcze nastroje.
Kwaterujemy w opuszczonej przez miejscową ludność wiosce Siedliska. Puste domostwa potęgują przygnębienie.
Rano, plut. podch. "Wiarus", obsadza posterunek na skraju lasu od strony Bielina. Z drugiej strony wąskiego w tym miejscu pasma lasu od strony wsi pozostawia odwód, który stanowią: "Mur", Żbiczek", "Pistolet", "Miś", "Słowik", no i ja, "Czarny". Jest chłodno, dżdżysto, czas się wlecze.
W pewnej chwili na leśnej drodze dostrzegamy wolno idącego mężczyznę. Zagadnięty, wyjaśnia, iż ucieka przed Niemcami, którzy już są w Bielinie. Chłop w swoich wojskowych niemieckich butach-saperkach poszedł dalej. Rozmowa co chwilę się urywa. Żal nam "Rzeczpospolitej Bielińskiej"... Co Niemcy zrobią z ludnością?
Raptem "Żbiczek" robi raban, że widział, jak nasz rozmówca (ten w saperkach) przemknął lasem z powrotem. Nie widzimy go, jednak jestśmy zaniepokojeni. Chyba mieliśmy do czynienia z nieprzyjacielskim zwiadowcą.
"Wiarus" wysyła "Pistoleta" do pozostawionej placówki, celem zaalarmowania jej. Tymczasem od strony wioski nadjeżdża konny łącznik. Chyba przywozi nam rozkaz wycofania się. Widzimy jak "Hetman" (ps. łącznika) wjeżdża do lasu i po chwili pędzi z powrotem co koń wyskoczy. Wołamy za nim, lecz bezskutecznie. Zaniepokojenie nasze wzrasta. Raptem dostrzegamy w lesie zbliżającą się ku nam tyralierę. Zaskoczeni, w pierwszej chwili w popłochu uciekamy w pole, lecz przebiegłszy kilkanaście metrów po zaoranym i rozmokłym gruncie, zalegamy w rowie.
"Mur", a za nim reszta, rozpoczyna ogień. Niemcy nie atakują. Niebawem na odsiecz nadbiegają obydwie nasze kompanie. Druga kompania przeprowadza psychologiczny atak. Zbliżają się do Niemców bez strzału. Dopiero w odległości 50m oddają salwę, a potem następne. Niemcy nie wytrzymują nerwowo, wycofują się bezładnie. Nasza drużyna otwiera z obu skrzydeł ogień. Skonfundowani poprzednią, mało sławną ucieczką w pole, rehabilitujemy się (moim zdaniem) całkowicie.
Brawurowy atak drugiej kompanii dezorientuje przeciwnika całkowicie, uciekają teraz leśną drogą. Dwa erkaemy ustawione wzdłuż drogi sieją spustoszenie i rozpraszają Niemców. Zaczęła się ostatnia faza walki - polowanie. Straty Niemców były duże. Między innymi poległ znajomy nam już wywiadowca, ten w saperkach.
Nasze straty były stosunkowo małe. Druga kompania miała kilku rannych, między innymi ranę odniósł mój Brat, "Kot" - Stefan Kowalski, który biegnąc właściwie już po bitwie z meldunkiem, dostał się pod celny, chociaż daleki ogień karabinu maszynowego.
Pamiętam, że jeden z kolegów z pierwszej kompanii został ciężko ranny w brzuch.
Do niewoli wzięliśmy tylko jednego Niemca i to w okolicznościach, że tak powiem, nietypowych.
Żołnierze drugiej kompanii, "Kot" i "Sęp" (St. Żytyński), osaczyli w lesie żołnierza niemieckiego i zmusili go do poddania się. Gdy Niemiec podniósł ręce do góry, "Sęp" zbliżył się do niego, a "Kot", jako zapalony fotoamator usiłował zrobić zdjęcie. W tym momencie jeniec rzucił pod nogi "Kotowi" granat. Szczęściem, odkręcając zawleczkę, musiał widocznie wykręcić zapalnik, gdyż rzucony granat pozbawiony był już zapalnika i to ocaliło Brata. Znamiennym jest fakt, że chłopcy nawet palcem nie tknęli go za ten wyczyn. Jeńca, po przesłuchaniu przekazano Sowietom. Faktem jest, że zabrano mu buty, gdyż z obuwiem było wtedy bardzo krucho.
Nawiasem mówiąc, jeniec w trakcie przesłuchania zachowywał się butnie, między innymi wyraził pogląd, że wrogami Polaków są nie Niemcy, lecz Sowieci. "Olgierd" nie wytrzymał i strzelił mu za to w pysk.
W ogóle potyczka ta obfitowała w ciekawe incydenty. "Pistolet", dążąc na przeciwległy skraj lasu, natknął się po drodze na niemiecką tyralierę. Korzystając z faktu, że miał na sobie niemiecki mundur, szybko zdjął z rękawa biało-czerwoną opaskę i włączył się do tyraliery. Później, jak wspominał, dość srogo to Niemców kosztowało.
Otóż... "Hetman", ów konny łącznik, również najechał na tyralierę. Żołnierze niemieccy zaczaili się na niego, złapali nawet konia za uzdę, lecz udało mu się wyrwać. Stąd był ten jego szalony galop, o którym uprzednio wspominałem. Dzięki niemu pomoc przyszła na czas.
Wieczorem, tego samego dnia miała miejsce jeszcze jedna potyczka, po prawej stronie tego samego lasu. Przed zachodem słońca wymaszerował rojem na ubezpieczenie nasz pluton pod dowództwem ppor. "Gabriela". Dzienny bój podniósł nas na duchu. Szliśmy, śpiewając ulubioną piosenkę "Misia": "Już zachodzi czerwone słoneczko za zielonym gajem..." Istotnie, słowa piosenki były żywą ilustracją scenerii. Dochodząc do szczytu wzgórza, ujrzeliśmy raptem zdążającą ku nam niemiecką, oddaloną o niespełna 30-40 metrów tyralierę. Zaskoczenie było obustronne. "Żbiczek" pierwszy wrzasnął:
"Panie poruczniku! Niemcy!" Por. "Gabriel" znany z opanowania, przetarł okulary, spojrzał i lapidarnie podał komendę:
"No, to naprzód!"
Ruszyliśmy biegiem na Niemców, którzy z miejsca zaczęli się wycofywać. Kilku z nich poległo, zanim zajęli stosunkowo bezpieczne stanowiska w rowie melioracyjnym. Znaleźliśmy się ze "Słowikiem" na lewym skrzydle. Nie mieliśmy pola obstrzału, gdyż wpakowaliśmy się w jakieś zarośla.
Z prawej strony wrzała walka i stąd dolatywały nas wołania: "Słowik" strzelaj! "Słowik" ognia! "Słowik" z żalu o mało nie płakał...
Za to, gdy wygrzebaliśmy się z tych krzaków, okazało się, że znajdujemy się prawie w linii obrony niemieckiej, a od najbliższego stanowiska dzieliło nas tylko 10m. Nigdy dotąd nie strzelaliśmy z tak bliska! Po kilku przemierzeniach, mimo tremy, zaczęliśmy...
Huk naszego MG podziałał na nas jakoś uspakajająco. Zaczęliśmy pracować. Najwięcej kłopotu sprawiał nam jeden , potężnie zbudowany Niemiec. Trzeba przyznać, że bronił się bardzo dzielnie. Po każdej naszej serii odpowiadał ogniem. Rzucił dwa granaty, przestrzelił mi waciak, gdy się podrywałem. Jedna z dłuższych serii zapaliła na nim ubranie. Krzyczał coś, lecz ciągle się bronił. W końcu zlikwidowaliśmy go, przy czym pomagał nam "Zbych" uzbrojony w "skodę" tj. czeski rkm.
Zapadający zmierzch i wsparcie moździeży umożliwiło Niemcom odwrót. Wycofując się, spalili jeszcze po drodze kilka domostw. Obserwowaliśmy ich, gdy na tle pożaru przesuwały się ich sylwetki, niosące rannych.
Wracamy na kwatery w wybornych humorach, dzieląc się przeżyciami i spostrzeżeniami ze stoczonej walki, odnosząc bezsporny sukces. Mimo zawziętego boju, nikt z naszych nie stracił życia, jedynie "Pistolet" został ranny w rękę.
Analizuję szczegółowo swój udział w walce. Po przedarciu się przez zarośla, pierwszy Niemców dostrzegł "Słowik". Błyskawicznie ustawiliśmy nasze MG. Skupiłem się całkowicie na prawidłowym podtrzymywaniu i prowadzeniu taśmy amunicyjnej. "Słowik" wycelował, lecz zawahał się chwilę z otwarciem ognia.
"Tak blisko...", powiedział przed siebie.
Przymierzył jeszcze raz i rozpoczął ostrzał długimi seriami. Swiecące smugi pocisków wskazywały, że strzela celnie. Odpowiedziały mu krzyki Niemców i niecelny strzał broniącego się żołnierza. "Słowik" ponowił ostrzał. Coś się zapaliło. Zrywamy się do przodu. Teraz w pobliżu pada granat. Znowu ślemy serię. Podnoszę się do skoku, w tym momencie jakoś siła przekręca mnie na bok. Rwiemy do przodu, strzelając jeszcze w biegu, by ostatecznie zlikwidować to gniazdo oporu.
Zastanawiam się teraz, co to było z tym szarpnięciem. Dostrzegam dziurę w kurtce na wysokości dolnych partii brzucha. Przenika mnie porażająca świadomość, że jestem ranny w brzuch. Wiadomo, że rany te nie są bolesne i w ferworze walki nie zwróciłem nie to uwagi.
"No tak!", mówię do siebie, "w tych warunkach to koniec".
Oblał mnie pot, zrobiło mi się duszno, słabo. Poprosiłem kolegę, by poniósł ciążący mi karabin. Zwalniając kroku, zastanawiam się dalej. Nie czuję w miejscu rany krwi, a więc wylew wewnętrzny... Jeszcze gorzej! Ostrożnie wciskam rękę pod ubranie, nie mogę jednak doszukać się rany. Energicznie rozpinam spodnie.
"Co... Zesrałeś się ze strachu?", dobrodusznie podkpiwa "Miś".
Ignoruję to pytanie. Sprawdzam, nie ma żadnej rany! Po prostu, pocisk ekrazytowy rozerwał się w kurtce, stąd to szarpnięcie. Podkpiwując sam z siebie, szybko powróciłem do równowagi.
W nocy z kolegą pełnimy służbę na wysuniętej czujce. Przynieśliśmy ze sobą trochę słomy, przykryliśmy pałatką by nie jaśniała i leżeliśmy bez słowa wytrzeszczając oczy i uszy. Panował spokój. Jedynie od czasu do czasu wytryskiwały w niebo wysrzeliwane przez Niemców rakiety. Nie trudno było domyśleć się, że jesteśmy okrążeni.
No cóż... Zwyciężyliśmy w jeszcze jednym starciu, ale nie zmienia to faktu, że Niemcy posiadają przewagę i naciskać będą dalej. A jak długo wytrzymamy...
Pisarzowa Wola
Po całodziennej walce z Niemcami, którą opisałem w rozdziale "Łuna" w tylnym ubezpieczeniu", głęboką nocą oderwaliśmy się od przeciwnika i wymaszerowaliśmy do Pisarzowej Woli, gdzie zakwaterowano nas w porozrzucanych chutorach (Strzeleckie).
Gospodarze przyjęli nas życzliwie. Najedliśmy się i odpoczęli więc humory pojawiły się szybko. Nie bez wpływu na to był ostatni nasz sukces odniesiony w boju z Niemcami.
Dotychczas nie mieliśmy zbyt dużego doświadczenia w walce z niemieckim regularnym wojskiem, bowiem właściwe walki rozpoczęły się dopiero w lutym 1944 roku, po koncentracji w okolicach Kupiczowa. Przedtem oddział nasz, podobnie jak i inne oddziały, operował samotnie w oparciu o istniejące gdzieniegdzie polskie wyspy, placówki samoobrony.
Mieliśmy pełne ręce roboty, ażeby zapenić im bezpieczeństwo przed napadami ze strony UPA. Było to palące zadanie chwili, przekraczające jednak nasze słabe siły.
Placówki, o których wspomniałem powstały w momencie kiedy ludność polska zwracała się do władz niemieckich o ochronę przed bandami. Niemcy z reguły wydawali w takich wypadkach parę karabinów i kazali bronić się we własnym zakresie.
Uzyskanie zgody na legalną placówkę pozwalało w praktyce na sięgnięcie po własną broń oraz na uzasanienie każdej strzelaniny i tym samym na operowanie oddziału bez specjalnego narażania ludności na represje. W tych warunkach jednak zadarcie z Niemcami w okolicach placówek narażało na zagładę skoncentrowaną ludność polską. Otoczeni wrogim środowiskiem ukraińskich nacjonalistów, w wypadku akcji odwetowych ze strony Niemców nie mieliby żadnych szans ratunku tak jak miało to miejsce już w jednym z kresowych miasteczek (Ludwinopol). Pojedyńczy oddział nie mógł zapewnić skutecznej i trwałem obrony, więc siłą rzeczy unikaliśmy wówczas starć z Niemcami, nie licząc oczywiście kilku wypadków, gdy nie mogliśmy się wycofać. Takie starcie, jak np. pod Antonówką czy Aleksandrówką, zrzucone zostały na konto band UPA.
W celu odwrócenia uwagi Niemców od naszej działalności, operując w okolicy zamieszkałej przez polską ludność z zasady występowaliśmy pod innymi szyldami, np. udawaliśmy upowców. Nosiliśmy wtenczas zdobyczne "Tryzuby" i inne dystynkcje, a że przeważnie większość z nas znała język ukraiński, te mistyfikacje z reguły sią udawały. Ułatwiało to nam poruszanie się w terenie i sprawiało sporo zamieszania. Coraz głośniej mówiło się o tym, że poszczególne ukraińskie stronnictwa nacjonalistyczne zwalczają sią zbrojnie. Sam słyszałem, jak biadoliła jedna Ukrainka:
"Boże mij, prijduć czerwoni - bjuć, prijduć polaki - bjuć, prijduć swoi - toże bjuć, szczo ce bude?"
O tym, że w pierwszym rzędzie winniśmy walczyć z Niemcami, zdawaliśmy sobie sprawę, niemniej jednak, wyżej podane powody uzasaniały naszą dotychczasową bierność w stosunku do okupanta.
Biorąc pod uwagę dodatkowo fakt, iż w tej fazie wojny podziemnej żołnierz chwycił za broń, by bronić swoich bliskich od zagłady z rąk UPA, więc wydaje mi się, że wówczas trudno było skierować nasz nurt na inne tory.
Skoncentrowanie większych sił polskich w rejonie Kowla, pozwoliło na rozpoczęcie bezpośredniej walki z Niemcami. Nie bez wpływu oczywiście była bliskość Armii Radzieckiej no i nowe dowództwo Dywizji. To się czuło. Poza tym widocznym było, że teraz sami potrafimy obronić nasze wsie, zarówno przed Ukraińcami, jak i Niemcami. Nie można powiedzieć, że baliśmy się Niemców. Nie baliśmy się. Czuliśmy jednak respekt przed opanowanym przez nich rzemiosłem wojennym, które w tych nielicznych starciach potrafili nam zademonstrować. Stoczenie kilku walk z Niemcami utwierdziło nas w przekonaniu, że jednak jesteśmy lepsi, że mimo przewagi technicznej i doświadczenia, przeciwnik nie wytrzymuje impetu naszych ataków. Przecież i banderowcy byli fanatycznie zacięci, a jednak dawaliśmy sobie z nimi radę! Jasnym jest, że źle znosiliśmy ogień artylerii i moździerzy, ale z czasem oswoiliśmy się z tym zjawiskiem.
Tu w Strzeleckich, gdy w tej chwili baraszkujemy, też od czasu do czasu rwą się pociski. Dwa czy trzy kilometry stąd, w Pisarzowej Woli toczy się walka, gdzie wraz z innymi oddziałami w obronie twią dwa nasze plutony. Nie przeszkadza to nam jednak w "normalnym" obozowym życiu. A więc czyszczenie broni, bicie wszy itp.
"Niuśka" znów sprowokował "Oseta" i "Sosnę" do kontynuowania nie zakończonej kiedyś zażartej dyskusji na temat wyższości swoich rodzinnych wsi. Okazuje się tym razem, że Dąbrowa to bardzo kulturalna wieś, i kiedy wchodzi się tam do pierwszej lepszej chaty, to z miejsca podają... popiół do umycia rąk, gdyż do mieszkania włazi się na czworakach, pod brzuchem krowy, no i trzeba umyć ręce z nawozu...
Natomiast w Dobrej kwitnie cywilizacja: jest nawet wspólny kalendarz-zegar, który stanowi ustawiona w środku wsi beczka odpowiednio wyskalowana. Nikt we wsi nie załatwia się "za stodołą", jedynie do tejże beczki. Na podstawie wypełnienia pojemności określa się daty, godziny... Ciekawe, co następnym razem wykombinują!
Na razie śpiewamy. Spiewamy, jak to w wojsku: piosenki, które śpiewali nasi ojcowie, może i starsze. Piosenki proste i naiwne, pełne jakiegoś może trochę śmiesznego patosu. Jest też kilka nowych, modnych "szlagierów".
Wybór piosenek należy do naszego "zapiewajły", "Oseta". Ten przystojny chłopak ma duże wyczucie potrzeby chwili, dobiera repertuar bezbłędnie do nastroju. Spiewamy więc znaną piosenkę: "Chociaż każdy z nas jest młody", zmieniwszy samorzutnie tekst, dostosowując go do naszego życia, a więc zamiast "my strażnicy polskiej wody", śpiewamy: "my strażnicy polskich Kresów - partyzanci polscy są", itp.
Gdy ruszaliśmy na akcję, najczęściej śpiewaliśmy piosenkę, nie wiem przez kogo ułożoną...
"Choć twardy i ciężki żołnierski nasz los
jednakże my smutku nie znamy.
Z północy idziemy, zapada nas mrok.
My całym oddziałem ruszamy.
Gdy oddział wyrusza, to drży cały świat
i boją cię nas ci bulbowcy.
My z kraju całego wybrani, sam kwiat,
my przyszli, by z nimi zakończyć..."
Nie pamiętam całej tej piosenki, ale wiem, że śpiewaliśmy ją chętnie. Zakończenie brzmiało tak:
(...) "A w domu rodzinnym wspomnimy nie raz
Nie jeden się z nas rozweseli
Na bandy bulbowców jedziemy nie raz
w największą zimową zawieję..."
"Rozszumiały się wierzby", była również bardzo lubianą piosenką i nie tak oklepaną jak dzisiaj. Miała swą ogromną wymowę i prawdę. I choć nie była "hymnem" śpiewaliśmy ją najczęściej, gdy trzeba było jakoś podtrzymać się na duchu.
Natomiast w Kupiczowie, gdy część chłopców chodziła na "jamory", dużym powodzeniem cieszyły się wymuszane przez "Niuśkę na "Osecie" zaściankowe pieśni miłosne, np.: "Jak ja poszedł do milejszej".
Mieliśmy kilka piosenek skomponowanych w oddziale, których premiera odbyła się na przedstawieniu w Kupiczowie. Jedna z nich zaczynała się od słów: "O partyzancie każda z nas marzy wciąż..." Ta piosenka, rozumie się, również przyjęła się w oddziale.
Humorystyczną kroniką oddziału były kuplety. Oczywiście nie wszystkie cytuję, ale przytoczę kilka z nich, dla scharakteryzowania ich stylu.
"Nasz komendant, chłop jest srogi
poprzypinał se ostrogi
gromkim głosem ciągle krzyczy
podchorążych zrywa z pryczy.
Dwóch przystojnych podchorążych
na punkt zdrowia szybko dąży
tam znaleźli siostry dwie
i wesoło bawią je.
Plutonowy "Powój" z rana
chociaż mu dolega rana
z pistoletem typu "grat"
do Danusi bieży rad.
A nasz szef, choć człek żonaty
też do jednej chodzi chaty
za to wiara pokutuje
przypaloną zupę pruje..."
Była niestety i zwrotka o mnie:
"A nasz "Czarny", chłop nielada
cztery porcje naraz zjada
a jak jemu posmakuje
to i piątą sobie wpruje..."
Ostatnio coraz częściej śpiewano zasłyszaną w którymś oddziale piosenkę "Lili". Była to smutna, o bardzo naiwnych słowach, chyba okupacyjna piosenka, kończąca się słowami:
(...)"Na placu boju, gdzie krew się leje
tam bohaterów spaniały grób
tam pochowano Lili nadzieję
z Ryśka pozostał tylko trup..."
Denerwowała mnie ona, a śpiewano ją często, w przeczuciu jakby tego, co wielu z nas szybko spotka: wspaniały grób... Nieznanego Żołnierza.
Wyruszamy zasilić resztę kompanii, będącej na pierwszej linii. Obsadzili oni odcinek łąki po obu stronach biegnącej prostopadle do nich przez zalane wodą łąki grobli.
Jest pogodny, wiosenny dzień. Słychać nieustanną strzelaninę, warkot czołgów. Wiemy, że odparto już kilka ataków. Najbardziej denerwują wszystkich czołgi, bowiem oddział nasz nie ma żadnej broni przeciwpancernej, nawet granatów p.panc.
Na razie radzą sobie nasi w ten sposób, że nie puszczają piechoty, a czołgi bez osłony zawracają. Maszerując spostrzegamy nadlatujący klucz stukasów. Liczymy. Jest ich 15 sztuk. Pada komenda: "Lotnik! Kryj się!", ale raczej jedynie dla formalności, gdyż już siedzimy w wiklinach. Podchodzimy bliżej, obserwując bombardowanie. Samoloty, zatoczywszy łuk nurkują po kolei, wyjąc niesmowicie. Bomby, następna runda w koło i znów wybuchy. Teraz lecą lotem koszącym i ostrzeliwują pozycje z broni pokładowej. Trwa to dobre kilkanaście minut, za chwilę pojawia się drugi klucz, znowu 15 samolotów. Najpierw bombardują naszą obronę, a potem ostrzeliwują z broni pokładowej.
W pewnej chwili widzimy, że już nie strzelają, jedynie kolejno zniżając się, przelatują z wyciem silników i syren nad pozostałą garstką obrońców.
Jak nie trudno się domyśleć, korzystając ze wsparcia lotniczego, niemieckie tyraliery doszły tak blisko, że lotnicy zaprzestali ognia, obawiając się razić swoich, jedynie "przyciskali" niskim lotem naszych do ziemi. Sytuacja była bardzo groźna.
Obrona, płytko okopana w podmokłym gruncie, została dosłownie zmasakrowana. Gdy garstka ocalałych ocknęła się, Niemcy byli tuż, tuż. Kilku, widząc, że zasypana broń jest bezużyteczna, prysnęła w wikliny. Bodajże tylko jedna obsługa "erkaemu" otworzyła ogień z paru metrów. To speszyło do tego stopnia Niemców, że wycofali się przez zalaną wodą łąkę, ponosząc dotkliwe straty.
Przybyliśmy za późno, mianowicie już po wyparciu Niemców na "środkowym" odcinku. Niemcy jednak wdarli się na skrzydła. Po paru minutach przybyła na odsiecz jakaś jednostka radziecka, trudno było odróżnić - regularna, czy partyzancka, w każdym razie wyposażona w rusznice p.panc. Po chwili wznowiła się strzelanina. Nas wycofano.
Widząc zatroskanie por. "Gabriela", próbuję żartować. Czuję, że popełniam gafę, lecz mówię:
"Zupełnie, jak w 39-tym..."
"Chyba gorzej...", dorzucił ktoś z tyłu. "Gabriel" milczał. Napewno najlepiej z nas rozumiał powagę sytuacji.
Przebicie się z okrążenia pod Jagodzinem
Z Pisarzowej Woli wycofaliśmy się do lasów mosurskich. Tu można było spotkać wszystkie oddziały. Jest również i nasz szpital. Rozmawiam z kolegą, Zbyszkiem Slizowskim. Jest lekko ranny w nogę, więc zdając sobie z grubsza sprawę z powagi sytuacji, namawiam go, by raczej szedł z nami. Nie potrafię go jednak przekonać. Podejrzewam, że Zbyszek źle się czuje w swoim oddziale i tu mu jednak lepiej. On, podobnie jak mój Brat, do oddziału poszli z podręcznikami. Złościli się, ku uciesze wielu, gdy im wyrywano z książek kartki do bardziej prozaicznych celów, jak np. do skręcania papierosów.
Proponowałem mu ewentualnie dołączenie do naszej kompanii, gdzie czułby się napewno lepiej. Odmówił, nie podając powodów.
Moje złe przeczucia, niestety, sprawdziły się. Nie zobaczyłem się już ze Zbyszkiem Slizowskim ("Wrzos" II Kompania). W Chełmie znajduje się grób z tabliczką: Zbigniew Slizowski.
Zginął prawdopodobnie od wybuchu bomby, która spadła na obóz jeniecki w Chełmie, gdzie po zagarnięciu szpitala przez Węgrów umieszczono część naszych chłopców...
W pobliżu szpitala rozłożyliśmy się na odpoczynek. Choć zmęczeni potwornie, nie możemy jednak zasnąć. Ciągną coraz to inne, dawno niespotykane oddziały. Mnóstwo spotkań... Czujemy wszyscy powagę chwili. Nie mówi się o tym, ale pożegnalne uściski dłoni są jakby silniejsze...
Odpoczywamy, maskując się starannie. Niemieckie samoloty wywiadowcze krążą bez przerwy. Przykryłem się pod drzewem swoją zdobyczną pstrokatą peleryną, naciągnąłem kilka gałęzi, trochę liści, i jak się okazało, zamaskowałem się zbyt dobrze. Wkrótce bowiem oddział odmaszerował, a ja pozostałem śpiąc.
Sniło mi się, a dziwny to był sen, że jeden z kolegów zbudził mnie i pomaszerowaliśmy normalnie dalej. Wzdłuż leśnej, piaszczystej drogi, której wygląd zapamiętałem, biwakowali partyzanci, poobwieszani taśmami nabojów, inni ze schmeisserami, rozmawiali stojąc lub siedząc grupkami. Zbudziłem się sam, okropnie zaskoczony ciszą. Pognałem leśną, wydeptaną drogą w poszukiwaniu swoich, których wkrótce dogoniłem. I tu nastąpiło olśnienie: rzeczywistość pokrywała się zupełnie z wyśnionym obrazem drogi...
Tymczasem trwały intensywne przygotowania do przebicia się z okrążenia. Zakopano ciążką broń. Nareszcie zlikwidowano olbrzymie nasze tabory. Lżej rannym przydzielono konie do jazdy wierzchem. Co ze szpitalem... Domyślaliśmy się, lecz nikt głośno tego nie mówił.
Po udzieleniu nam ostatnich instrukcji, o zmroku wyruszamy. Celem skrócenia długości kilkutysięcznej kolumny ludzi, idziemy całą szerokością drogi, jeden przy drugim. Noc jest ciemna, każdy stara się stąpać jak najciszej. Idziemy tak chyba z godzinę, może dłużej, oswajając się powoli z niecodziennością sytuacji. Teraz jest nieco jaśniej, gdyż tylko z lewej strony mamy las. Raptem w ciszę nocną wdarł się grzechot karabinów maszynowych, siekących po naszych zwartych szeregach z prawej strony. Widać, jak pociski świetlne śmigają po kolumnie!
Powstał niesamowity bałagan. Odskoczyliśmy w las, pomieszani potwornie. Po paru chwilach, znalazłem się wśród grupy żołnierzy, zupełnie mi nie znanych, zresztą nikt tu nie znał się wzajemnie.
Widząc, że Niemcy płożyli ogień zaporowy z kilku karabinów maszynowych, zdecydowaliśmy się iść lasem naprzód. Doszliśmy do rzeczki, przez którą była przerzucona jakaś kładka, i słysząc ciągle zgiełk bitewny, doszliśmy do lasku po drugiej stronie. Za nami nikt nie ciągnie. Naradzamy się, co robić. Wracać, czy czekać... Za mało nas, by wobec takiego rabanu myśleć o przejściu przez tory...
Strzelanina w okolicach Zamłynia powoli uspakaja się. W ciszy nocnej słyszymy wyraźnie zbliżający się ku nam wóz. No, nareszcie jadą nasi! Ktoś jednak zaczyna powątpiewać, bo przecież nie mamy już wozów, ale nikogo to nie przekonuje. Jak to w partyzantce... Może ktoś przeszmuglował wóz, a może wiozą rannych? Jeden z żołnierzy, raczej dla hecy, zatrzymuje wóz krzykiem:
"Stój, kto idzie?" Nie słysząc odpowiedzi wrzeszczymy dalej, śmiejąc się:
"Erkaem na stanowisko!"
Odpowiedź była natychmiastowa i to zaskakująca, bo ... z karabinu maszynowego! Byli to prawdopodobnie Niemcy, wycofujący się z Zamłynia. Zaskoczyli nas zupełnie, rozproszyli i zanim zdołaliśmy sią zebrać do kupy, ani śladu po nich nie było.
Wstyd nam było okropnie. Jeszcze uciekając, wyrzuciłem ze złości noszony od zdobycia Turzyska węgierski hełm, który mi w biegu opadał na oczy, peleryna zamokła w jakimś bagienku, ciążyła nieznośnie, więc jej też się pozbyłem, i klnąc na czym świat stoi, postanowiłem wraz z innymi wracać do naszych. Ze złości prawie nie rozmawialiśmy. Paru zafajdanych fryców tak pomieszało nam szyki, a teraz znowu leźli nam w łapy, a my zblamowaliśmy się całkowicie... Aż myśleć się nie chce!
Powoli zaczyna szarzeć. Niecierpliwiąc się coraz bardziej, czekamy na swoich. W końcu spotykamy się. Idą, rozlewając się po polach, aż przerażenie ogarnia, ilu nas jest. Czekam aż nadejdzie mój batalion. Czas mija, chyba będą na końcu. Czekam cierpliwie... Jest prawie dzień, gdy mrowie ludzie dociera w pobliże torów kolejowych, a moja "Łuna" nie nadchodzi.
Niemcy już zaczynają siec z karabinów maszynowych, za chwilę odzywają się działa i moździerze. Czoło naturalnie zalega. Z tyłu jednak, wysypują się coraz to nowi ludzie. Przykucnąłem w jakimś dołku, obserwując przebieg bitwy. Nie ma tu niecelnych strzałów. Wszędzie, gdzie padają niemieckie pociski, padają i nasi. Mrowie. Ogień się wzmaga. Z lasu wynurza się pociąg pancerny, ziejąc w naszą stronę ogniem. Widać serie świetlnych pocisków, wypluwanych przez szybkostrzelne działka przeciwlotnicze. zdaję sobie sprawę z beznadziejności położenia. Przecież w powstałej sytuacji nie jesteśmy w stanie przedrzeć się przez niemiecką obronę...
Nagle z czołowych pozycji podrywa się niska postać w wojskowym płaszczu. Jeśli mnie pamięć nie myli, był to ppor. "Konrad". Za nim podrywa się kilku żołnierzy, jeszcze kilku, biegną w kierunku pociągu. Dech zamiera mi w piersi. Pociąg powoli wycofuje się na kraj lasu i stamtąd dalej razi. Żołnierze skokami wycofują się do lasu, poprzez gołe pola. Wielu z nich już nie wstaje... Przez pobojowisko pędzą na spłoszonych koniach pojedyńczy jeźdźcy. To lżej ranni, którzy mieli drogę odbyć wierzchem. Obserwuję jednego z nich. Widać, że nie tęgim jest jeźdźcem, nie panuje w ogóle nad koniem, który spłoszony bliskim wybuchem gna na oślep. Znowu blisko wybuch. Jeździec zwala się na ziemię. Podbiegam ku niemu. Konsternacja, no i radość. To mój Brat, Stefan, ps. "Kot". Miał poprzednio przestrzelone udo, w normalnych warunkach rana zagoiłaby się szybko, a tu nie można wygoić. Zresztą w ogóle Stefan czuje się nie tęgo. W listopadzie uległ poważnemu wypadkowi, a mianowicie, na drodze Łuck-Kiwerce potrąciła go celowo niemiecka wojskowa ciężarówka. Wskutek uderzenia, nastąpiły komplikacje, zruszenie serca. Powinien był leżeć jeszcze w domu, jednak nie wytrzymał, poszedł do lasu. Tu, trudy codziennego życia, przemęczenie, rana, no i rozpoczynający się głód, szybko dały znać o sobie. Stefan odmówił powrotu do domu, gdy była jeszcze okazja. Odmówił też pójścia do szpitala... No, ale fajno, że się spotkaliśmy!
"Patrz", mówi Stefan, "z jaką furią biją pociski!" Spoglądam jeszcze raz. Rzeczywiście, widok fascynujący! Przecinając szarość poranka, świetlne pociski pędzą mijając nas z ogromną szybkością, by rąbnąć w ziemię. Gdy parę pocisków padnie obok siebie, robi to wrażenie jakiejś pięknej , lecz piekielnej iluminacji.
"Spływamy do lasu!"
Rozproszeni, znowu zbieramy się w oddziały. Wielu brakuje. Co się z nimi stało - nikt nic nie wie. Z naszej pierwszej kompanii pozostała garstka. Podobno cofnęli sią głębiej w lasy. Dołączam więc do drugiej kompanii, gdzie jest mój Brat i kilku kolegów szkolnych.
Nękają nas ogniem artyleryjskim bez przerwy. Wycofujemy sią głębiej. Panuje już pewien porządek. Ktoś podobno objął komendę, ubezpieczono lizjerę lasu.
Dowódca nasze, ppor. "Olgierd" zarządza zbiórkę. Stajemy w karnym dwuszeregu. Niedługi to dwuszereg...
"Olgierd" oznajmia nam, iż zrezygnowano z przebijania się z okrążenia. Każdy musi sobie radzić sam... Stoimy bez ruchu, patrząc jak podchodzi do niego młoda kobieta, zabierają jakiś bagaż i nikną nam z oczu.
"Szuja", mówi ktoś półgłosem.
Zbieramy się po kilku, radząc, co począć dalej. Oddział powoli rozbija się na grupki krajan, bliższych kolegów. Najbardziej cenieni są ci, którzy znają teren. Niestety takich jest bardzo mało. A ci, którzy nawet znają, nie afiszują się tym w obawie, by nie potworzyć zbyt dużych oddziałków. Przecież powiedziano: "małymi grupkami..." Poza tym, chętnie przyjmowani są posiadacze broni automatycznej. Nie należymy ani do jednych ani do drugich. Łazimy, nasłuchujemy... Może ktoś coś mądrego wymyśli.
Okazuje się, że większość zamierza próbować przejść za Bug. Nie mamy mapy, a w ogóle to i nie bardzo orientujemy się, gdzie jesteśmy. Przeprawa przez tory nie pociąga nas. Straszą świecące reflektory i dzisiejsza lekcja, którą otrzymaliśmy. Przekradanie się samopas przez niezalesione zabulbione tereny, też zanosi się bardzo ryzykownie. Chyba zdecydujemy się przejść za Bug. Pociesza nas fakt, że takich jak my, niezdecydowanych "sierot" jest więcej. Stanowimy większość. Zaczynamy sejmikować. Przeważa pogląd, że jednak nabezpieczniej byłoby "wyrwać" całym oddziałem, tj. grupą liczącą około 100 osób, która mogłaby przemykać się prawie niepostrzeżenie. Łatwiej byłoby o wyżywienie no i stanowiłoby pewną siłę, umożliwiającą przełamanie ewentualnego oporu. Rozlądamy się za nowym dowódcą. Szkoda, że "Olgierd" rozwiązał tak zgrany i scementowany oddział. A tak mu ufaliśmy...
Tymczasem docierają do nas wiadomości, że inne oddziały nie są bynajmniej rozwiązywane, lecz odwrotnie. Wyłoniło się nowe dowództwo, z "Piotrusiem" na czele, które organizuje nową próbę wyjścia z kotła. Odetchnęliśmy z ulgą.
Po chwili zjawiają się nasi oficerowie. Wracają z narady, czy z odprawy. Jest i chor. "Samson" z niewygojoną, rozstrzaskaną pod Uździutyczami szczęką. Omawiamy akcję. Dowiadujemy się, że część dywizji przeszła bez strat, powinno i z nami się udać. Jeśli nie, to będziemy przebijać się siłą. Słowem, "być albo nie być".
Do wieczora jeszcze kawał czasu. Trzeba rozejrzeć się za jakimś posiłkiem. Od dłuższego czasu obserwuję wałęsającego się konia. Chyba jest bezpański. Znajduję w przytroczonej torbie z pięć kilogramów słoniny, ściągam derkę. Próbujemy żuć sało, ale nie przechodzi przez gardło. Kładziemy się wypocząć. Udaję, że śpię. Czuję, że Stefan czyni to samo. W końcu, widząc, że nic ze snu nie będzie, przestajemy się oszukiwać. Trzeba czymś się zająć. Czyścimy jeszcze raz broń, każdy nabój z osobna.
Wieczorem wyruszamy znowu dość zwartą kolumną. Tym razem jednak znajdujemy się nie na końcu pochodu, lecz w pobliżu czoła. Noc zapada szybko, jest znowu bardzo ciemno. Zachowujemy bezwzględną ciszę. Idziemy skupieni, ramię przy ramieniu. To otoczenie kolegami napawa jakąś ufnością. Jednak do świadomości dociera zawzięcie odczuwana myśl natrętna: "Co będzie z rannymi? A jeśli ranią mnie, to nie wiem co zrobię... A jeśli nas obu?" Przedtem, gdy nasz oddział działał samodzielnie, panowało żelazne prawo zwyczajowe nie zostawiania rannych, ani nawet zabitych. Dokonywaliśmy wypraw, by zabrać pozostawione zwłoki kolegów. Ostatnio coraz częściej musieliśmy odstępować od tej zasady. A teraz, gdy rozpoczął się już proces demoralizacji, w panujących warunkach trudno liczyć na czyjąś pomoc. Najlepiej nie być rannym!
Marsz przedłuża się. Powoli napięcie ustępuje miejsca zmęczeniu. Widać już, że jesteśmy dość blisko niemieckich stanowisk. Reflektory zasadniczo oświetlają tylko tory, błądząc jedynie od czasu do czasu po przedpolu. Strzela z góry rakieta. Leżymy, czekając aż zgaśnie. Przyzwyczajamy się i do tego. Znużenie zaczyna ogarniać mnie coraz bardziej. Przechodzę kryzys. Przy kolejnym "padnij", dotknąwszy ziemi, zasypiam. Ktoś poderwał mnie solidnym kopniakiem. Przeszło. Teraz przy okazji ja aplikuję moim "naśladowcom" dawkę rozbudzającą i przekazuję szeptem "kutasie, wstawaj!" Oczywiście nie było czasu na dąsy.
Niebawem Niemcy dostrzegli nas i posypały się pierwsze serie. W świetle reflektorów, rakiet i wybuchów widać biegnące sylwetki atakujących. Rozlega się "hurrraa!" Ton tego okrzyku jest jakoś dziwnie wysoki i wydaje się nikły przy trwającej kanonadzie, ale dodaje animuszu. Krzyczymy więc i strzelamy, nie ustając w biegu. Padają ci, którzy już się nie podniosą. Stefan daje mi znak, że dalej już nie może. Trzeba go koniecznie odciążyć. Zapomniałem przecież, że uparł się nosić ze mną na zmianę torbę ze słoniną i derkę (zdobycz z tego konia). Słoninę zabieram, derkę wyrzucam, biorę od niego chlebak z amunicją i powoli posuwamy się naprzód. Ogień potężnieje, lecz koncentruje się jakoś z tyłu, bardziej za nami. Mijają nas atakujący żołnierze. Przechodzimy tory, zatrzymujemy się przy jakiejś chacie.
Zaczyna już szarzeć. Idę po wodę. W ogródku natknąłem się na wyniesione przez gospodarza rzeczy. Rzuca mi się w oczy butelka. Sprawdzam zawartość. Cukier!!! Bez namysłu zabieram go, biorę jeszcze dwie chusty-pledy. Są wełniane, ciepłe. Obwijamy się. Karmię Stefana cukrem, lecę po wodę. Brat dochodzi powoli do siebie. Łykam parę garści cukru, resztą dzielimy się z przygodnymi kolegami, nabieram do butelki wody i pokrzepieni o świcie jesteśmy w małym lasku. Tu ściągają wszyscy, którzy przeszli. jest kilku rannych. Tych podobno zadekujemy w okolicznych chatach.
Spotykam "Halinę", naszą sanitariuszkę. Widzę, że ma ochotę na jedną chustę. Daję ją jej. Obejdziemy się jedną. Rozglądamy się i wypytujemy kolegów. Nikt nic nie wie. Wiadomo natomiast, że wielu nie przeszło. Przygnębia nas litania brakujących. Ktoś twierdzi, że kilkunastu z naszych znowu cofnęło się w lasy mosurskie. Pocieszamy się, ale chyba nikt w to nie wierzy. No, ale nie ma czasu na marudzenie. Lubomol blisko.
Oficerowie nasi energicznie biorą się do dzieła. Przywołują do porządku i po chwili tworzymy z powrotem wojsko, wprawdzie mające już chwilowo wszystkiego dosyć, niemniej jednak czujące potrzebę dyscypliny.
Część z rannymi narazie zostaje, my podążamy leśną, piaszczystą drogą, na której widać ślady gąsienic czołgowych. Zalegamy w lesie. Inny tu las, jakiś weselszy. Dużo krzaków jałowca. Zaszywając się w nich widzimy, jak drogą nadjeżdżają czołgi. SS-mani zachowują się jak na manewrach. Napewno nie przypuszczają, ile par oczu śledzi każdy ich ruch... Czołgi stają, odcinają nasze grupy od siebie. Kilku nerwowo nie wytrzymuje. Czmychają w głąb las, za nimi dalsi, ale interwencja "Samsona" i innych jest skuteczna. Widząc, że nikt ich nie naśladuje, ostrożnie wracają.
Sytuacja bez zmian. Jest cicho, powoli w ciepłych promieniach słońca zaczynamy drzemać. Trudno się nawet doliczyć, którą to już noc z rzędu nie śpimy. Budzi mnie Stefan kuksańcem w bok, mówi coś przy tym gorączkowo. W końcu docierają do mnie jego słowa: 
"Tak wykoczyć, bagnetami psubratów zanim sią obejrzą, a granatami przez włazy..." Nie chce mi się w ogóle myśleć, ale mówię coś byle powiedzieć:
"Na to trzeba chłopaków z pierwszej kompanii..." Nagle przytomnieję.
"Stefan", mówię, "nie wygłupiaj się. Przecież za drogą są ranni, jak trzeba będzie to skoczymy, ale nie waż się nikogo podrywać. Naczalstwo łuczsze znajet", dodaję, wskazując na swoją frajtowską belkę.
Po pewnym czasie czołgi odjechały. Ktoś twierdził, że saperzy w międy czasie zdążyli zaminować przed nimi drogę. Łudziliśmy się, że usłyszymy wybuchy.
Smolary
Po przebiciu się z okrążenia, podążamy na punkt zborny do Smolar. Kilku poważniej rannych chłopców, którzy przy pomocy kolegów dotarli za tory, podobno oddano pod opiekę okolicznej ludności. Kilku lżej rannych podąża z nami. Rozumiemy, że musimy błyskawicznie odskoczyć od miejsc, w których Niemcy nas się spodziewali. Mimo zmęczenia, marsz odbywa się w szybkim tempie.
Zaczyna dokuczać mi noga. Nawet nie wiem, kiedy trzepnął mnie poniżej kostki jakiś bezsilny już odłamek. Przebił cholewę buta, lekko wbijając się w ciało. Na jednym z postojów wyciągnąłem go palcami, nie zawracając tym głowy żadnej z naszych dziewcząt. Terez noga puchnie i boli. Czuję, że jednak będę musiał zgłosić się po pomoc.
Wyrwaliśmy się z kotła, ale trudno się cieszyć. Ponieśliśmy przecież znowu duże straty.
Rzucam okiem na rozciągniętą kolumnę. Widać wyraźnie, że zmalała. Jakie są konkretne straty - trudno określić. Tych, których nie ma z nami, uważamy za straconych. Może ktoś znowu się cofnął... Jest to jednak mało prawdopodobne, choć ostatecznie możliwe. Ten, tak drogo okupiony sukces wzmaga w nas nienawiść do tych, którzy wywołali tę przeklętą wojnę. Jednego jesteśmy pewni: przeżyliśmy po to, by walczyć dalej. W tej chwili jedno pytanie nurtuje nas wszystkich: czy jednak nie można było uniknąć tak wysokich strat, atakując na przykład w jakimś słabszym miejscu? Przecież nacieraliśmy przy stacji kolejowej okopanej, umocnionej bunkrami, z silną załogą, wzmocnioną czołgami i pociągiem pancernym. Mimo całej ufności, jaką darzyliśmy naszych dowódców, którzy dzielili z nami naszą dolę, ginąc podobnie jak my, narzucały się wątpliwości, które właściwie nie opuściły mnie do dziś.
Atak był brawurowy. Czy się bałem? Jakoś wyjątkowo nie. Zresztą to nie był zwykły atak... Szliśmy jak w ekstazie.
Zazwyczaj nigdy w trakcie boju nie opuszczało mnie uporczywie dające znać o sobie z większą lub mniejszą siłą, uczucie lęku. Znikało jedynie w sytuacjach, gdy trzeba było działać błyskawicznie. Potem wracało znowu. Swiadomość potrzeby określonego działania nakazywała opanować lęk i zachować godność polskiego żołnierza, bo przecież "każdy los swój wybrał sam", jak mówią słową piosenki.
Fakt, że przeciwnik też bał się nas, ułatwił nieco to zadanie, podnosząc na duchu, ale chyba nie w tym stopniu, co ambicja, która nie pozwalała być gorszym od innych. Ale najistotniejszą chyba rolę w tym złożonym procesie psychologicznym odgrywała nienawiść, która zawężając pole świadomości nakazywała, nie bacząc na nic, iść uporczywie naprzód i dosięgnąć własnoręcznie nienawidzonego okupanta.
Inaczej mówiąc... Bałem się czasem bardziej, czasami mniej utraty życia, lub kalectwa, lecz nie okazywałem tego, podobnie jak i reszta kolegów, żartując nieraz w najcięższych chwilach. Natomiast trudniejsze do pokonania były reakcje pobitewne. Odrażający widok zielono-żółtych, z wyszczerzonymi zębami, obryzganych krwią i mózgiem trupów żołnierzy, nie miał w sobie niczego z patosu bohaterstwa. Smierdzieli kałem. Widoki ich zawsze zmuszał do refleksji. Starałem się nie patrzeć na nich i zachować w pamięci obraz jeszcze żywych, wspaniałych chłopców. Wprawdzie mówiło się: "dziś on, jutro ja", lecz młodość ma ten przywilej, że odrzuca od siebie myśl o śmierci nie bawiąc się w żadne rachunki prawdopodobieństwa ani rozważania nad fatalizmem, wierząc w życie. Wierzyliśmy, że przeżyjemy, że wywalczymy wolność. Jak ją wyobrażaliśmy sobie konkretnie, na to pytanie nie potrafię odpowiedzieć. W każdym razie musiałby być szacunek i poważanie dla tych, którzy walczyli, sprawiedliwość i ziemia dla chłopów... Problemu ziemi nikt wyraźnie nie precyzował w sposób przyjęty później, niemniej jednak dążenia te ujawniały się nieraz choćby w formie żartów, np. mówiło się o którymś z kolegów (nie bez złośliwości), że wziął do ręki karabin, bo chce po wojnie mieć swoje morgi. Ten, do którego to było adresowane oczywiście nieśmiało zaprzeczał, ale widać było, że robi to nieszczerze. Faktem jest, że nie jeden o tym myślał, lecz głośno tego nie mówił. Przecież "wojsko jest apolityczne".
W oddziale przeważała młodzież. Właściwie to nikt nic o sobie nie opowiadał, nie było to mile widziane. Każdego oceniało się na podstawie tych wartości, jakie przedstawiał w boju i we współżyciu w grupie. Oczywiście ze sposobu bycia można było określić środowisko, z którego kto pochodził, ale jak już wspomniałem, nie odrywało to zasadniczego znaczenia. Dzisiaj wiem, że byli między nami synowi wyższych oficerów, posiadaczy ziemskich, bogatych chłopów i biedoty wiejskiej. Wszystkich jednakowo gryzły wszy.
Pamiętam, że nie mogliśmy jednego z kolegów przekonać do jedzenia drobiu. Do pasji doprowadził nas kiedyś, gdy mieliśmy na stole pyszną, pieczoną gęś, a on nie włączył się do uczty, lecz z uporem smażył upolowanego gdzieś knurka. Słonina skakała i skwierczała na patelni, całe mieszkanie waniało świńskim moczem, a ten to żarł zamiast gęsiny.
Postanowiliśmy zmusić go do jedzenia drobiu. Kilku chłopaków przytrzymało go, a "Niuśka" wpakował mu kawał mięsa do ust, a ów nieszczęsny delikwent, poruszając przy pomocy paru kolegów szczęką, łykał w takt uderzeń dłonią w kark. Na drugi dzień dopiero przyznał się, iż gęsinę jadł po raz pierwszy w życiu, że mu bardzo smakowała, a dotychczas drobiu się brzydził, gdyż rodzice od dziecka wmawiali mu, iż drób sprzedają, gdyż nie godzi się go jeść...
Tacy, jak on zapewne myśleli o reformie rolnej. Inni, których ojcowie, czy w ogóle bliscy doznali krzywd i biedy w przedwojennej Polsce, wyraźnie mówili, że nie chcą powrotu do panujących wówczas stosunków. Mówili i marzyli o Polsce sprawiedliwej, powątpiewając jednocześnie, czy "góra" ją zaprowadzi.
Pamiętam, jak z zapartym oddechem słuchałem opowiadania, rzekomo ilustrującego przedwojenne sądownictwo, w którym główny bohater, żołnierz, syn pokrzywdzonego chłopa, sam wymierzył sprawiedliwość, zabijając na sali sądowej dziedzica, mordercę swego ojca i zażądał dla siebie takiej samej kary, jaką wymierzył sąd dziedzicowi.
Postępek żołnierza spotkał się z powszechnym aplauzem, a plut. "Wichert" w dyskusji, która się wywiązała, oświadczył wręcz:
"Ja tam o sprawiedliwość nie będę prosił. Jak nie będzie tak jak trza, to biorę automat i idę w las!"
Problemy te, o których wspominam "poszły w las" w obliczu rozwijających się błyskawicznie wypadków.
Potwornie zmęczeni dotarliśmy do Smolar, gdzie przebywały już oddziały, które przed nami przedarły się z okrążenia. Zakwaterowaliśmy się na skraju wsi, pod samym lasem. Dostaliśmy coś do zjedzenia ze wspólnego kotła. Noga spuchła mi tak, że nie mogłem nałożyć już buta, Brat odciął więc cholewy i zrobił mi z nich "mokasyny". Smiesznie to wygląda, ale buty i tak "prosiły jeść".
Zaczęliśmy rozglądać się po wsi. Wszyscy zgodnie orzekli, że wieś "śmierdzi bulbami". Mężczyzn w ogóle nie było, a kobiety nie ukrywały swojej wrogości. Pieniędzy na kupno żywności nikt z nas nie miał. Dowództwo zabroniło dokonywania rekwizycji, a tu człowiek głodny... Rozglądam się więc, jakby "zbombić" po cichu jakąś kurę. Wychodzę na drogę prowadzącą do wsi. Trzeba zrobić to nie na swojej kwaterze...
Nagle z lasu wypada konny Rosjanin, za nim jakiś nasz żołnierz z krzykiem, że nadciągają Niemcy.
"Cholera", spluwam, "chyba idą na ratunek mojej kurze!"
Zarządzono alarm. Rozbiegli się gońcy. Rosyjski partyzant opowiada, że własowcy (Rosjanie w służbie niemieckiej) są tuż tuż, gdyż wyrwał się im z zasadzki urządzonej na leśnej drodze. Jechali we dwóch konno do swoich babynek. Własowcy napadli znienacka. Udało mu sią wyrwać, kolega chyba został...
Opuszczamy wieś, zataczając łuk brzegiem lasu. Gdy docieramy do przeciwległego kraju, pierwsze chaty już płoną. Widać sylwetki uwijających się żołnierzy.
Dostajemy rozkaz atakowania wioski. Wysypujemy się z lasu na pole. Z miejsca zaczynają gwizdać kule. Natarcie posuwa się anemicznie. Leżymy z Bratem obok siebie, dzieląc się uwagami:
"Patrz", mówi Stefan, "największe rozrabiaki z Łucka jakoś w tyle..."
"Czemu się dziwisz? Zawsze tak jest. Zresztą i ja nie mam serca do wykonywania idiotycznych rozkazów. Zamiast zaczaić się w lesie, uciekamy, a teraz leźć przez gołe pole! Za kogo?! Za bulbowców, co kury żałowali?!"
Jeden z kolegów ma już przestrzelony staw skokowy i kości sródstopia. Po chwili pada rozkaz przerwania natarcia. Wykonujemy go sprawnie, dając nura w las. Cholera! Tyle sobie obiecywaliśmy po Smolarach...
Przemarsz do lasów szackich
Po opuszczeniu Smolar, ktoś powiedział, że już więcej nie będziemy kwaterować w wioskach i że wyruszymy na odpoczynek w lasy szackie. Wiadomość okazała się prawdziwa. Nie wiem, czy był to przeciek, czy też oficjalna informacja, w każdym bądź razie od tego czasu nie kwaterowaliśmy już wioskach i w ogóle wiedzieliśmy, co się dzieje. Rzetelna informacja, świadomość zamierzeń dowództwa podbudowywała jakoś nasze samopoczucie. Czuliśmy, że nam się ufa, że nie jesteśmy tylko ślepym narzędziem. Wiedzieliśmy również, że nie zawiedziemy.
Marsze odbywały się nocami. Szliśmy jakimiś polnymi drogami, bezdrożami, omijając wioski. Początek trasy utkwił mi w pamięci najwyraźniej. Noc była bardzo ciemna. Szliśmy zachowując nakazaną ciszę, jeden za drugim, jak wilki. Podobno gdzieś blisko są Niemcy. Idę tuż za Stefanem, lecz nie widzę jego pleców, raczej tylko wyczuwam jego obecność. Złoszczę się, gdyż rozwiązał mi się sznurek mocujący "mokasyny". Boję się zejść na chwilę ze ścieżki, gdyż mogę nie odnaleźć już swoich, którzy poruszają się jak cienie, nic nie zadzwoni, kroków nie słychać. Idący za mną kolega, też bojąc się odstać, co pewien czas przyspiesza kroku, nałażąc na mnie lub nadeptując na wlokący się za mną sznurek. Już dwa razy wyrżnąłem nosem w błoto. Na najbliższym postoju zdejmę te piekielne mokasyny i chyba pójdę boso. Na razie maszeruję schylony, trzymając ten pechowy sznurek w ręku. Z zarośli wchodzimy w las, gdzie jest jeszcze ciemniej. Raptem wdarł się w nasze uszy krzyk śmiertelnie przestraszonego człowieka. Jest w nim coś nieludzkiego. Stajemy. Szybko zorientowaliśmy się co się stało. Otóż...
Szedł z naszą grupą Żyd z maleńkim synkiem. Chłopiec ten wyglądał na lat 5, lecz podobno był starszy. Ojciec niósł go cały czas na plecach. Podziwialiśmy jego wytrzymałość, gdyż oprócz chłopca, dźwigał duży, przerobiony z worka plecak. W marszu tym "zgubił się" i kiedy zorientował się, że samodzielnie nie odnajdzie kolumny, zaczął po prostu wyć o ratunek. Byliśmy wściekli, gdyż jak już wspomniałem, gdzieś w pobliżu należało spodziewać się Niemców.
Kolumna zatrzymała się, kilku chłopców skoczyło po "zgubę", a ja skorzystałem skwapliwie z postoju, by uporać się z tym... pechowym sznurkiem.
Co tam temu "wrzaskunowi" powiedziano, nie trudno sią domyśleć, ale gdy przyszli z nim i zobaczyliśmy jego radość z powrotu, złość nam przeszła. No cóż... Nie każdy rodzi się na "cichego bohatera..."
Niebawem dotarliśmy do szosy. Nie oparliśmy się pokusie i postanowiliśmy, mimo ponaglań choć chwilę na niej postać.
Rozjaśniło się nieco i szosa widoczna była w całej swej krasie. Prościutka, lśniąca, z dzwoniącymi przewodami telefonicznymi. Taką drogą wracać do domu...
Zanużyliśmy się znowu w las. Marsze trwały kilka nocy. Ciągle podążaliśmy jakimiś bocznymi drogami, ścieżkami z dala od osiedli. Robiliśmy chyba nie więcej niż 16 do 20 km w ciągu nocy. Mimo pokonywania niedużych odległości, marsze te należały do ciężkich. Teren stawał się coraz trudniejszy. Najbardziej odczuwało się te odcinki trasy, gdzie trzeba było iść pojedyńczo. Przed każdą przeszkodą wąż ludzi zatrzymywał się i żołnierze po kolei pokonywali przeszkodę. Reszta oczywiście musiała stać, oczekując na swoją kolejkę. Nikt się nie kładł. Noce były bardzo chłodne, z przymrozkami. Staliśmy więc w takich wypadkach drzemiąc i trzymając się jeden drugiego za pasek. Czasami zdarzało się, że któryś puścił poprzednika i przegapiwszy oddalenie się kolumny stał, drzemiąc sobie słodko, a za nim pozostałe bractwo. Ktoś wreszcie zaniepokojony długim postojem szedł na rekonesans, sprawa się wyjaśniała i zaczynał się intensywny pościg. Ile wtedy padło "wiązanek", najlepiej wiedzą winowajcy. Ale i w normalnych warunkach koniec kolumny miał najgorzej, bowiem z reguły trzeba było dobrze wyciągać nogi przy doganianiu czoła, które po przekroczeniu przeszkody oddalało się szybko.
Poza tym bardzo często musieliśmy brodzić po wodzie. Wiele dróg poleskich wygląda jak rzeczki. Są zalane wodą. Pod kilkudziesięcio- centymetrową warstwą wody znajduje się jednak twarde podłoże. Nie ma więc mowy o przejściu suchą nogą. Zejścia z drogi lepiej nie próbować. Kto zboczy na pozornie tylko wilgotny teren przekona się szybko, że jednak droga-rzeczka jest lepsza. Maszerując z butami pełnymi nagrzanej własnym ciepłem wody, większość chłopców poodparzała sobie nogi. Pocieszali się, że wykurują sobie za to odciski, nie mniej jednak zjawisko było przykre. Przeciwdziałano temu, wycinając po dwa otory w każdym bucie. Woda przepływała szybko przez but, nie odparzając nóg. Odkryliśmy, jak się mówiło, pierwszą zasadę poleskiego łapcia.
W ogóle nocne marsze są bardziej wyczerpujące, niż dzienne, ale jakoś już zdążyliśmy się przyzwyczaić do nich. Bądź co bądź, mieliśmy już za sobą setki, jeśli nie tysiące kilometrów w nogach.
Pamiętam, że początkowo nie mogłem się przyzwyczaić do nocnego rytmu życia. W marszu nieraz zasypiałem, a zwalczanie senności kosztowało mnie wiele energii. Kiedyś wynalazłem sposób na przepłoszenie snu, mianowicie chodziłem zawsze zaopatrzony w czosnek. Z chwilą gdy czułem się senny, rozgryzałem kilka ząbków czosnku. Ogień w gardle czynił mnie rześkim, niczym źrebię! Koledzy pociągali nosami, dochodzili "kto żre kiełbasę", ale nie zdradziłem swego wynalazku. Wystarczyło, że był już jeden kuplet o mnie, związany ze sprawami kulinarnymi. Z czasem uodporniłem się na pieczenie czosnku, ale i w międzyczasie przyzwyczaiłem się do trybu życia "nocnego Marka". Potrafiłem tak jak i inni wyspać się na zapas.
Właściwie to wszystkie marsze były męczące. Nie mieliśmy odpowiedniego ekwipunku i cały mój dobytek trzeba było nosić w torbach, czy innych chlebakach. Dźwigało się więc min. amunicję własną, min. 200 szt., amunicję do erkaemów. Od czasu do czasu trzeba było nieść karabin maszynowy. Byli wprawdzie między nami erkaemiści, którzy nie dawali swojej broni nikomu do ręki, ale to były wyjątki.
Na przykład "Miś", ten potężnie zbudowany młody mężczyzna, nosił sam diegtiarowa i dwa zapasowe dyski do niego. Kochał swą broń i nie odstępował jej nikomu. Kiedyś, jedynie raz, i to podstępem, udało się "Żbiczkowi" postrzelać z "misiowej żony", gdy wezwał przez umówionego kolegę, "Misia" do dowódcy, a sam jako tytularny jego amunicyjny został prze erkaemie i użył sobie na bulbowcach. "Misio" długo wypominał ten podstęp. "Żbiczkowi".
Podobnie "Słowik", mimo, że nie wyróżniał się siłą fizyczną, sam nosił swoją maszynkę i był szalenie zazdrosny o swoją broń. Kiedy naprawdę już upadał na nos, pozwalał nieść swój erkaem, ale szedł zawsze tuż tuż przy niosącym. Uważał, że zawsze musi być w pogotowiu. Nie przepuścił okazji, żeby postrzelać, a czyniąc to, pogadywał wesoło:
"Patrzaj, patrzaj, jak polka tańcuji". Ale to byli wyjątkowi chłopcy.
Normalnie nosiliśmy ciężką broń na zmianę. Zdarzało się, że zimą, po nieprzetartych drogach pokonywaliśmy w czasie doby i 50 km, np. Kopiczów, Bielin, Kraci, Marianówka. Odpoczynki w zimowych marszach niewiele dawały, bo cóż po odpoczynku, gdy ogniska nie można rozpalić, i trzeba skakać, żeby nie zamarzły onuce w butach.
Często, bezpośrednio po marszu gdy nogi fest wlazły w dupę, wypadało pełnić wartę, ubezpieczać kolegów. Nieraz byłem do tego stopnia umordowany, że nie potrafiłem odróżnić rzeczywistości od snu. A tu trzeba być czujnym. Czujność leżała w interesie nas wszystkich. Czujność, ale i rozwaga. Biada koledze, który wszczął niepotrzebnie alarm!
Pamiętam zabawny wypadek, o którym głośno było w naszych oddziałach. Wartownik, stojący w nocy, gdzieś przy stogu siana, na skraju wsi, usłyszał zbliżające się kroki. Nie będąc pewnym, czy mu się przypadkiem nie przesłyszało, wzmaga czujność, nadstawia ucha, szykując broń do strzału. Po chwili znowu słychać kroki...
"Stój!", woła. Kroki umilkły.
"Zbliżyć się do podania hasła!" Znowu słychać kroki...
"Hasło!", woła. Cisza. Kropi więc raz po raz. Chyba bulbowcy podchodzą. Alarm, szum... Okazało się, że ten ktoś, to wałęsająca się bezpańska krowa. Dokuczano mu za ten alarm trochę:
"Hasło!" ktoś wołał.
"Muuuu", odpowiadał drugi.
Byliśmy już przyzwyczajeni do trudów partyzanckiego życia, do forsownych marszów. Tu jednak więcej niż 20 km w czasie wiosennej nocy nie dało się zrobić. Nie pamiętam już jak przedstawiała się sprawa wyżywienia, ale chyba mizernie, bowiem nasze sało donieśliśmy nienaruszone (nie było go z czym jeść).
I tak pomału, borem, lasem dotarliśmy w rejon Szacka. Już w dzień minęliśmy jakąś wioskę, gdzie kwaterował nieliczny oddział radziecki: sądząc z wyglądu niedawno pożegnali sią z "wielką ziemią". Ubrani byli w czuściutkie maschałaty, maskujące kombinezony zwiadowcze, uzbrojeni w pistolety maszynowe. Z ciekawością przyglądali się naszemu wojsku. Z rumianych i ogolonych ich twarzy wróżyliśmy, że nie powinno nam tu być źle.
Za wioską znowu weszliśmy w las. Drzewa, z których nie jednemu postawiono tu później krzyż - były jeszcze nagie.
Pierwsze mp (miejsce postoju) w lasach szackich
Wkraczając w lasy szackie byliśmy już u kresu wytrzymałości. Wydawało się nam, że najgorsze mamy za sobą. Najważniejsze to to, że będziemy mogli wreszcie odpocząć, a co będzie dalej, nie warto łamać głowy, od tego mamy przecież dowództwo.
Wyznaczona nam na dłuższy pobyt "dzielnica" nie była zbyt zachęcająca. Wprawdzie śniegi już stopniały, lecz późna i chłodna wiosna 1944 nie uczyniła jeszcze lasu przytulnym. Nagi las przesiąknięty był chłodną, przenikającą do szpiku kości wilgocią.
Nie tracąc czasu, z miejsca przystąpiliśmy do budowy tzw. czum, czyli małych szałasów. Ze zrozumiałych względów stawialiśmy je pod drzewami, wybierając oczywiście możliwie suche miejsca. Budowane przez nas czumy nie różniły się zbytnio od szałasów, jakie często robią dzieci w czasie swych letnich wakacji. Któż z nas nie tak dawno jeszcze ich nie robił? Konstrukcja "budowli" była prosta: dwa rozwidlone u góry i wbite w ziemię pale, stanowiły "słupy nośne", oparta na rozwidleniu pozioma żerdka - "podciąg", który wraz z opierającymi się o nią cieńszymi żerdkami stanowiły szkielet nośny tych dwuspadowych daszków. Całość przekryta mchem chroniła od małych deszczów i wiatrów.
Czumy rosły jak grzyby po deszczu. Milczący i posępny dotąd las ożył, wypełniał go gwar uwijających się żołnierzy, stuk wycinanych i łamanych w pobliżu mniejszych brzóz i olch. Już po kilkunastu minutach powstał obóz, różniący się wyraźnie od klasycznych wojskowych, gdzie zasadniczym akcentem jest ład i symetria. Nasz obóz był inny. Partyzancki.
Na pozór chaotyczne rozstawienie naszych szałasów podyktowane było koniecznością zamaskowania się przed lotnictwem. Ponadto nie należało się zbytnio rozpraszać. W rezultacie otoczyliśmy szałasami niedużą przestrzeń rzadszego lasu, prawie polanę, na której ewentualnie można było swobodnie urządzić zbiórkę lub apel.
Mimo zmęczenia uwijaliśmy się z zapałem i niebawem na naszym "wigwamie" zawiesiliśmy tradycyjną "wiechę". Pokrycie wykonaliśmy również szybko i nasz drużynowy, Mietek Kledczewski, zawyrokował, że czas pomyśleć o umeblowaniu. Skoczyłem więc po upatrzone uprzednio "materace". Dotarłem do swojej plantacji i po kilkunastu minutach wróciłem z olbrzymim naręczem suchych badyli bagiennej rośliny, popularnie nazywanej w tych stonach "bagno".
Stefan z chłopcami krząta się jeszcze przy wykonywaniu odwodnienia czumy. Spostrzegł mnie i posmutniał:
"Bagno przyniosłeś... Chyba się nada... A pamiętasz, Oldzik, ilekroć byliśmy przeziębieni, Mama parzyła je i podawała je z mlekiem, jako lekarstwo..."
Odzwyczaiłem się od swego imienia. Przyjrzałem mu sią więc bacznie, lecz szybko odwróciłem głowę, czując, że i mnie oczy zachodzą podejrzaną wilgocią...
Mama... kochana... ze swymi dobrymi, niebieskimi oczami, z kochanym, pełnym wyrozumienia uśmiechem... Napewno zamartwia się o nas, wyczekując jakiejkolwiek wiadomości, modli się, wpada do innych znajomych matek, czy nie wiedzą czegoś o swoich chłopcach, a przy okazji może czegoś o jej synach... Czy doczeka się naszego powrotu?
Opanowuję się szybko. Coś burczę ze złością i biorę się do moszczenia posłania. Na spód gałęzie, teraz bagno, a na wierzch chusta-pled. Ej, przydałaby się jeszcze ta druga chusta, którą oddałem Halinie... Ale trudno, niech ma. Niezręcznie było odmówić. Czyścimy broń no i nareszcie spać!
Leżymy jeden przy drugim. Miękko, robi się ciepło... Nareszcie! Nareszcie wymarzony odpoczynek. Nic nie myśleć. Spać!
"Kot!, Kot! Gdzie jest Kot?", wyrywa mnie z błogostanu wysoki głos sanitariuszki. "Wstawaj, Sciopka! "Poziomka" cię szuka!"
Wychodzimy razem. Dziewczyna zajęła się raną Brata. Usiadłem jak zwykle w pobliżu i przyglądam się jak delikatnie zmienia opatrunek.
"Jaka ona ładna...", stwierdziłem w duchu nie po raz pierwszy, "chociaż chuda jak szczapa". Ja też jestem chudy. W domu ciągle biadolili, że jestem chudeusz. Nieraz Ojciec mówił o kimś:
"Patrz jaki zdrowy, ładny nie cherlak jak ty!" A ona ładna, choć chuda. A ja? Czy mógłbym się jej podobać? Próbowałem kiedyś wzbudzić jej zainteresowanie swoją osobą. Pretekst był moim zdaniem idealny! Miałem przecież płytką, bo płytką ale nie zagojoną i ropiejącą ranę powyżej kostki. Wygoniła mnie z moją raną, proponując, żebym zgłosił się za rok. Rozumiałem, że nie ma opatrunków i podkochiwałem się w niej mimo to dalej.
Pierwsze dwa dni, nie licząc wart, które trzeba było pełnić, prawie przespaliśmy. W międzyczasie wykopaliśmy "studnię". Wystarczyło parę razy ruszyć łopatką, by dostać się do podskórnej wody. Smierdziała, ale cóż mieliśmy robić?
Wzięliśmy się energicznie do tępienia wszy, ale właściwie zdawaliśmy sobie z tego sprawę, że byliśmy bezsilni wobec tej, jak to nazwaliśmy, "pierwszej plagi szackiej".
Od tygodni w ciągłym marszu, bez zmiany bielizny nie mówiąc już o mydle lub żelazku, trudno było myśleć o wytępieniu pasożytów. W szwach ubrania, we włosach było pełno gnid. Właściwie to wszy mieliśmy zawsze. Najlepiej pod tym względem było w Kupiczewie, gdzie korzystaliśmy z łaźni. W tamtych dobrych czasach, gdy w koszuli znalazł ktoś 10 wszy, to się nie przyznawał, a tu, wystarczyło od czasu do czasu przeciągnąć ręką po karku, by zdjąć ze trzy spasione... Pamiętam, że pierwsze dostrzeżone w swojej koszuli wszy strącałem ze wstrętem słomką. Teraz już się nie brzydzę, lecz cóż z tego, skóra swędzi, trudno mi drapać się do krwi.
Drugą plagą był głód. Młode organizmy wyczerpane forsownym trybem życia ostatnich tygodni, upominały się o swoje prawa. Tymczasem wyżywienie było więcej niż marne.
Początkowo stosowaliśmy się do wydanych rozkazów, zabraniających rekwizycji. Widząc jednak, że inne, bardziej przedsiębiorcze drużyny czynią potajemne wyprawy do okolicznych chutorów i coś zdobywają, po długich dyskusjach zdecydowaliśmy się i my na tzw. bambioszkę. Chodziliśmy chyba ze dwa razy, lecz nic nie zdobyliśmy. Okoliczna ludność wprawdzie niezmiernie gościnna, lecz biedna, nie potrafiła dostarczyć w wystarczającej ilości pożywienia.
O gościnności "tubylców" niech świadczy fakt, że np. domostwa ich nigdy nie były zamykane. Na stole w słomianym koszyku leżał zwykle chleb przykryty ręcznikiem. Był on przeznaczony dla podróżnego lub w ogóle głodnego. Teraz tych głodnych i podróżnych było zbyt wielu. Ludność zaczęła stosować uniki. Wprawdzie nadal drzwi były otwarte i leżał kosz, przykryty serwetką, lecz chleba już w nim nie było. Chłopi opuścili domostwa, zaszywając się gdzieś na sobie jedynie znanych wyspach wśród bagien. Czasami w chacie można było zastać jakąś staruszkę, leżącą na brałogu. Na drzwiach jednak straszył napis "Tyf!". Czy rzeczywiście panował tyfus, czy były to strachy na lachy i na Niemców, nie wiem, ale na wszelki wypadek omijaliśmy te zagrody. Jeszcze tylko tyfusu nam brakowało...
Maruderstwo, o którym wspominałem, było wówczas zjawiskiem dość nagminnym. Nie wynikało ono jednak, jakby się zdawać mogło, z niskiej postawy moralnej. Po prostu żołnierz był przyzwyczajony do dużej samodzielności w sprawie zdobywania żywności, a dowództwo nie mogło zaopatrzyć nas dostatecznie. Gdybyśmy mieli pieniądze, napewno płacilibyśmy nimi. Faktem jest, że dotychczas nie otrzymywaliśmy żołdu.
Mówiąc o morale żołnierzy, należy je ocenić raczej jako wysokie. Mimo bardzo ciężkich warunków, nikt w ogóle nie myślał o kapitulacji. Wola walki, zahamowana nieco brakiem zaplecza dla rannych, była jednak bardzo silna. Marzyliśmy o rewanżu i wierzyliśmy, że niedługo ten moment nastąpi. Napewno role się zmienią i my będziemy okrążać i likwidować faszystów...
Zajęci swoimi codziennymi sprawami ani nie spostrzegliśmy, jak wybuchła prawdziwa wiosna. Rozwijające się pęki brzóz przybrały delikatny kolor jasnej zieleni. Zapachniało poleskim lasem. Zdawało się, że powietrze zgęstniało, tak intensywny i "lepki" stał się jego zapach. Rozświergotało się ptactwo i pojawiła się następna plaga: komary! Wbrew ustalonym mniemaniom, operowały caluteńką dobę. Dniem i nocą. W słońcu i w cieniu. Nie pomagały dymiące ogniska przy wejściu do "czum" ani nakrywanie się z głową. Nie dawały usnąć swoim piekielnym bzykaniem. Pełnienie służby wartowniczej było prawdziwą katorgą. Unosiły się chmarami nad drogami i ścieżkami. Chodziliśmy więc zasłaniając twarze czym kto mógł i wachlując się bez przerwy gałązkami. Odejście na "stronę", wymagało też zorganizowanej formy. "Kolektyw" rozsiadał się kołem i jeden drugiemu odganiał gałązką komary od odsłoniętej części ciała.
Niektórzy twierdzili, że na większych wysokościach nad ziemią komarów nie ma. Spali więc na drzewach, gdzie pozakładali przemyślne pomosty, przechwalając się swoimi osiągnięciami. Wydaje mi się, że jednak było to tylko nadrabianie miną, gdyż twarze ich były podobnie opuchnięte jak nasze. Z przerażeniem myśleliśmy o czerwcu, gdyż na nasze utyskiwania tubylcy oświadczali zgodnie, że to, co teraz się dzieje, to jeszcze nic w porównaniu z tym, co nastąpi, gdy rozpanoszą się wielkie jak pięć przedwojennych złotych, późniejsze komarzyska!
Któregoś dnia, jakoś bez żadnej pompy, dowództwo naszej kompanii, składającej się przeważnie z żołnierzy II Komp. "Łuny" objął ppor. "Sokół II". Fakt ten został przyjęty bez większego entuzjazmu z naszej strony. W ogóle nie lubiliśmy w naszym gronie ludzi nowych, nie wypróbowanych. Raził nas i drażnił pietyzm, z jakim dowództwo traktowało przedwojenne "szarże". Wystarczyło, że przyszedł jakiś były "zupak" nie mający nieraz żadnego doświadczenia bojowego, a z miejsca otrzymywał funkcję odpowiadającą jego stopniowi, uzyskanemu w innych warunkach. Czuliśmy żal, że nie awansuje się odpowiednio zasłużonej partyzanckiej braci. Wymownym tego dowodem jest fakt, że najwyższą rangą, jakiej dochrapali się nieliczni z naszych kolegów, był stopień plutonowego.
Sierżant "Samson", którego zasługi przy organizowaniu przebicia z okrążenia pod Jagodzinem, były bardzo wyraźne i bezsporne, otrzymał np. stopień "chorążego", lecz z zastrzeżeniem, że dotyczy jedynie ... czasów wojny.
Nic więc dziwnego, iż w panującym klimacie do nowego dowódcy ustosunkowaliśmy się z dużą rezerwą. Tym bardziej, że ppor. "Sokół II" nie robił wrażenia "wiarusa". Sredniego wzrostu, drobny, bardzo grzeczny, ubrany w wyświechtaną szarą jesionkę, podpasaną wąskim paskiem, sprawiał wrażenie, jakby przypadkiem zabłądził do leśnych oddziałów i lada dzień je opuści, by zająć się edukowaniem dziatwy wiejskiej. Ot, cywil... nie otrzaskał się jeszcze. Najlepszy dowód, że wydawanie rozkazów wyraźnie go żenuje. Nie wierzyliśmy też w jego zdolności wojskowe. Zżyliśmy się z naszym poprzednim dowódcą, nic więc dziwnego, że podejście nasze do nowego oficera było nacechowane nieufnością. Jakby nie było, powierzaliśmy mu w pewnym sensie swoje życia. Wbrew uprzedzeniom, nowy dowódca potrafił nas bardzo szybko zjednać swoją wyczuwalną na każdym kroku życzliwością i serdecznością.
Nie dał nam gnuśnieć. Zaczął od tego, że któregoś dnia posadził nas przy ognisku i sprowokował do śpiewu. Z początku szło to jakoś nieskładnie, ale w końcu rozkręcił nas i odtąd każdą wolną chwilę spędzaliśmy z nim w ten skautowski sposób. "Sokół II" siadał między nami, dyskretnie narzucał nam repertuar, a trzeba przyznać, robił to z dużym wyczuciem chwili. Znowu jak za "dobrych kupiczowskich czasów piosenka stała się nieodłączną towarzyszką naszego życia. Odsuwała grozę rzeczywistości, przypomninała tradycje, wyzwalała fantazję i narzucała treść i barwę marzeniom.
Leciały więc pieśni, jedna za drugą, szumiał do wtóru las, a na młode serca padał niezapomniany urok. Znikł gdzieś nurtujący podświadomość lęk i niepokój, ucichło burczenie w pustych brzuchach, przestała nawet swędzieć skóra. Ustępuje rozdrażnienie. Ulatniają się antagonizmy. Czasami ktoś wyłączy się na chwilę z chóru, by dyskretnie wypluć zbłąkanego komara, już za chwilę dalej maluje pastelowe miraże.
"A to ułani, ułani, ułaaani..."
Tak, to my przecież jedziemy przez słoneczne pola... Albo nie! To nasi ojcowie... My też przez te słońcem zalane pola, przez zacienione wioski... Tak samo, a przecież inaczej... Na czołgach z furkoczącymi proporczykami, witani przez kwitące malwy i kolorowe dziewczęta, naprzód na zachód ku zwycięstwu! Kończy się pieśń, pierzchają marzenia. Szybko zapada zmierzch. Gasimy ognie.
Apel. Mimo stałego powtarzania tej samej modlitwy, przy słowach: "O Boże! Skróć ten miecz, co siecze kraj", głosy drżą hamowanym wzruszeniem. Nikt tego jednak nie zauważa.
Tak już jest... Jedynie w pieśniach i modlitwach mają miejsce wzniosłe słowa. W twardym życiu codziennym nie miały one prawa obywatelstwa, chyba jedynie na pogrzebach.
Wizyta "Żegoty"
Prawdopodobnie dowództwo doszło do wniosku, że bezczynność demoralizuje wojsko. Zaczęły się więc "normalne" zajęcia wojskowe. Buntowaliśmy się wewnątrznie, ale nikt nie śmiał oficjalnie krytykować władzy. Słuchaliśmy więc wykładów zawodowych podoficerów z zakresu regulaminu służby wartowniczej. Musieliśmy szczekać formułkami o ustalonym szyku słów.
Stefan, choć rana mu się nie wygoiła, też musiał chodzić na tego rodzaju zajęcia. Myślami błądził jednak gdzieś daleko, bo ciągle "podpadał" za nieprecyzyjne odpowiedzi, a sierżant "Trzyjot" używał sobie, aż mu grdyka skakała jak jojo.
"Wojsko, to nie Liceum Krzemienieckie", piał, "tu trzeba myśleć!"
Traf chciał, że Brat był akuratnie wychowankiem tego liceum i w dodatku prymusem. Cóż robić? Wojsko! Byli i inni podoficerowie, chociaż niżsi rangą, lecz taktowniejsi. Poszeptaliśmy coś z "Krzemieniem" na temat "zupaków" i ich manii rewanżów i dalej na musztrę...
Musztra. Boso, w lesie pełnym gałęzi, sęków, była dla mnie katorgą. Cóż miałej jednak robić?. Najchętniej trzepnąłbym karabinem tego, co to wykombinował, ale od marzeń do rzeczywistości daleko. Zresztą nie byłem jedyną "sarenką" (tak nazywaliśmy bosych) w naszej drużynie.
Maszerowałem więc jak baletnica, "przybijałem" również ze specjalnym wdziękiem i kląłem dosadnie i płynnie, nie omijając żadnego, znanego mi szczegółu anatomicznego tego, który te zbędne moim zdaniem tortury wymyślił. Zazdrościłem kolegom ich spokoju. Ot, popsioczą, ponarzekają, ja ze złości jeszcze nawet długo po ćwiczeniach kipię po prostu wściekłością.
Podczas tego typu zajęć wpadł do nas "Żegota" ze swoim sztabem. Przerwano oczywiście ćwiczenia.
"Dwuszereg w lewo front! Baczność!"
"Czołem żołnierze!"
"Czołem -anie -tanie!"
Żegota przechodzi wzdłuż szeregu. W porównaniu z nami jest zadbany. Ogolony, czyste buty, szykownie opięty w skórzanej kurtce. Nie wygląda na zmartwionego. Przechodząc, zatrzymał się przy mnie.
"Cóż wy, starszy strzelec, jesteście tacy zieloni?", zapytał.
"Żółć mnie zalewa", pofolgowałem sobie. "Mam 17 lat, chcę żryć, a muszę skakać boso po tych szyszkach, jak małpa!"
"Żegota" przyjrzał mi się uważnie, powtórzył moją wypowiedź i poszedł. Więcej ćwiczeń nie było. Trąbiłem oczywiście na wszystkie strony, że to dzięki mnie, chociaż sam zdawałem sobie sprawę, że przyczyn mogło być wiele i to poważnych.
Niemcy nie zrezygnowali ze zniszczenia naszej jednostki. Poobsadzali i umocnili się we wszystkich wioskach i osiedlach. Zauważono ciągłe ruchy jednostek frontowych. A z wojskiem cięższa sprawa, niż z "policajami", którzy z reguły bali się wchodzić do lasu.
Samoloty zwiadowcze krążyły godzinami nad lasem. Niemcy zakładali na nas nową obręcz. Były już ofiary. Powracający kilkuosobowy patrol pod dowództwem kpr. "Mroza" (Stasiak) natknął się na minę. Ofiarą wybuchu padł jego najmłodszy brat (mój rówieśnik, Stanisław, ps. "Granat"). Eksplozja urwała mu obie nogi i rękę. Chłopiec był całkowicie przytomny. Prosił o dobicie. Podobno żył dwie godziny. Uciekłem od nich jak najdalej.
"Boże!", myślałem, "na wszystko się zgadzam, tylko nie na taki koniec".
Bambioszka
Mimo zakazu kilkakrotnie wypuszczaliśmy się do najbliższej wioski z zamiarem zdobycia żywności. Niestety w wyludnionej wsi nic nie potrafiliśmy znaleźć. Chaty wiały pustką. Czasem można było jedynie spotkać jakąś staruchę, w której głosie drgały wprawdzie nuty współczucia dla nas, puenta jednak była stereotypowa:
"Bih me, ni ma..." (Boże mój, nie ma)
Zrezygnowani włóczyliśmy się od chaty do chaty. Spotkaliśmy parę podobnych do nas "patroli", wymieniliśmy niewesołe spostrzeżenia, a nie mając z czym wracać, nie kwapiliśmy się do powrotu. Po zapadnięciu zmroku, dostrzegliśmy tu i ówdzie przemykające się do wioski postacie jej mieszkańców.
Domyśliliśmy się prawdy. Chłopi nie mogąc sprostać nieustanym, codziennym nagabywaniom o żywność i rekwizycjom, wynieśli się z dobytkiem w sobie tylko znane kryjówki. Nocą wracali do chat, gotowali strawę i przed świtem znikali znowu. Postanowiliśmy wykorzystać więc to odkrycie i następną wyprawę przeprowadzić nocą. Czas ku temu był najwyższy. Głodowaliśmy, rozdrażnieni o byle co skakaliśmy sobie do oczu. Ożyły dawne urazy i uprzedzenia. Następnego dnia dogadaliśmy się z naszym drużynowym, Mietkiem Kledczewskim i po wieczornym apelu wyruszyliśmy prawie całą drużyną. W obozie został jedynie drużynowy i mój Brat, "Kot".
Domysły nasze okazały się słuszne. Z nastaniem zmroku większość mieszkańców wioski powróciła do swoich domostw. Oczywiście nie byli zachwyceni naszą wizytą, niemniej jednak nie padło żadne obraźliwe słowo pod naszym adresem. Bez szemrania nakarmiono nas w każdym domu (bo odwiedziliśmy ich kilka). Ponadto dostaliśmy wszędzie trochę prowiantu na drogę. W rezultacie pojedliśmy kaszy gryczanej i jaglanej na mleku, popiliśmy mleka kwaśnego, słodkiego, śmietany... Nie pogardziliśmy oczywiście jajecznicą ani chlebem ze słoniną. Dostaliśmy ponadto trochę chleba, sera, przeszło dwadzieścia kilogramów mąki.
Zadowoleni z udanej wyprawy, wracając wdepnęliśmy do jednej chaty, gdzie poprosiliśmy życzliwą gospodynię, by upiekła nam z przyniesionej mąki chleba. Gospodyni żwawo wzięła się do dzieła, zdając sobie prawdopodobnie sprawę, że inaczej się nas nie pozbędzie. Rozpaliła ogień, a my porozkładaliśmy się na ławach i sapiąc z obżarstwa i podrzemując, oczekiwaliśmy na chleb.
Od pieca biło ciepło, pobzykiwały muchy, kwaśno pachniało ciasto. Za oknami padał deszcz, czerniała noc, ...i była wojna.
O świcie deszcz ustał, a my obładowani ciepłym chlebem, w pysznych humorach wracaliśmy do naszego "miasteczka" Trochę baliśmy się naszych "czujek", ale jakoś przekradliśmy się bez alarmu. To rozbawiło nas jeszcze bardziej. Kiedy jednak dotarliśmy do naszych "czum", miny nam zrzedły. Oddziału już nie było, natomiast między szałasami kręciło się kilku wyglądających na tubylców wyrostków, którzy nie bardzo mogli nam wyjaśnić, co tutaj robią.
Sytuacja była poważna. Przy okazji wyszło na jaw, że każdy z nas miał "przeczucie", że wyprawa źle się skończy...
Czego mogą szkać tu ci chłopcy? Chyba "wiejski zwiad". O bulbowcach w tych stronach nie słyszeliśmy. Zreszto przybycie ich tu mogło być równie dobrze podyktowane zwykłą chłopięcą ciekawością i poszukiwaniem wrażeń. Puściliśmy ich więc bez dłuższego indagowania.
Zaglądnąłem do naszej czumy. W widocznym miejscu przyczepiona była kartka. Stefan pisał:
"Wyruszyliśmy zaraz po waszym odejściu. "Cwik" się wściekł. Będę zostawiał ślady. "Kot". Ps. Sąsiednią wioskę Rosjanie już opuścili".
Zostawiliśmy więc z żalem część żywności i ruszyliśmy, nie bardzo wiedząc dokąd. Chyba Niemcy szykują jakąś pacyfikację i to spowodowało ruchy partyzanckich oddziałów. Przeszliśmy przez pamiętną polanę, gdzie miała miejsce Trzeciomajowa defilada i szukając śladów pomaszerowaliśmy w kierunku wspomnianej w kartce wsi.
Nocny deszcz zmył ślady stóp z piaszczystych miejsc drogi. Trafiliśmy na jakieś pobojowisko. Widać było ziemię zrytą gąsienicami czołgów, jakieś strzępy węgierskich mundurów.
"Jeszcze jednen pomnik 27-mej Dywizji", mruknąłem.
Nikt nie podtrzymywał rozmowy. Serce ściska niepokój... Napewno dzieje się coś poważnego. Znowu nasi giną... Kto? Lepiej nie myśleć!
Zagłębiamy się dalej w las. Najbardziej denerwuje panująca cisza. Wyjrzało w końcu słońce i nastał pogodny, majowy dzień. Szliśmy coraz wolniej. Nieprzespana noc, napięcie no i nocne obżarstwo nie przeszło bez następstw. To jeden, to drugi kucał przy drodze no i taką sztafetą dowlekliśmy się do wsi.
Wkroczyliśmy ospale między chałupy i znienacka, błaskawicznie zostaliśmy otoczeni przez jakichś uzbrojonych ludzi. "Kot" pisał, że Rosjanie poszli, a ci wyglądają na Sowietów... Gwiazdy lub czerwone kokardki na czapkach, broń rosyjska, ale... Kilku ma polskie wojskowe płaszcze ze spiłowanymi na guzikach orzełkami. Jasne! Banderowcy!
Otoczyli nas milcząc, ciasnym kołem. Myśli, jak oszalałe gonią jedna za drugą. Teraz to z nami koniec! Wiadomo przecież, jak potwornie potrafią znęcać się nad Polakami, prostymi ludźmi, dotychczas dobrymi sąsiadami. Dla nas żołnierzy-partyzantów, którzy tępiliśmy ich zawzięcie napewno zastosują cały swój arsenał wymyślnych katowskich tortur...
Któryś z otaczających nas bandytów zaczyna indagować po rosyjsku, ale mówi źle, z ukraińska, pytając kim jesteśmy. Jeden z kolegów z determinacją odpowiada:
"Przecież widzisz, że polskie wojsko!" Pepesze są cały czas wycelowane w nas, ale jakoś jakby niedbale, od niechcenia, niemniej nie ma mowy, abyśmy zdążyli użyć naszych karabinów. Wykorzystując moment, pomału przesuwam rękę do zawieszonego u pasa granatu.
"Aachto u was starszyj?", znowu ten sam typ rzuca pytanie.
"Ja", odpowiada błyskawicznie kolega.
Nie bardzo rozumiem jego intencje, całą uwagę skupiam na starannym odgięciu zawleczki. No, poszło... Zakładam palec do kółka, zaciskam go mocno. Rozglądam się po pobladłych twarzach kolegów, chciałbym im powiedzieć: nie martwcie się. Żywych nas nie wezmą!
"Co wy tu robicie? Przecież wasi już przeszli", dziwi się typ.
"Jedni przeszli, drudzy nadchodzą", odpowiada pewnie kolega.
"Gdzie są?", wyraźnie niepokoi sią bandzior.
"Tu na kraju lasu, nie widzicie?"zablefował kolega.
W banderowców jakby piorun trzasł. Tak szybko, jak się zjawili, tak samo szybko rozwiali się jak dym. Jak zły sen... Kolega otarł pot z czoła. Zdjęliśmy z pleców karabinki. Lepiej nie myśleć, czego uniknęliśmy cudem...
Opodal nas, na drodze stał, przyglądając się tej scenie, jakiś malec.
"Kto to był?", pytamy.
"A bo ja znaju?"
"A po co przyszli?"
"Tak samo, jak wy. Za chlebem".
"A kiedy poszli czerwoni?", pytam o sowiecką partyzantkę.
"Wczoraj".
A więc zgadza się... To były bulby. W dalszym ciągu z wrażenia nawet nie rozmawiamy. Przez swoją lekkomyślność wpadliśmy im w łapy.
Szybko ale spokojnie ruszamy dalej. Przechodząc koło jednej z chat słyszymy stukanie w szybę. Podchodzimy.
"Panowie...", mówi z płaczem wieśniaczka, "to cud boży, że wam nic się nie stało. Przecież to byli banderowcy!"
Z dalszych słów jej wynikało, że jest Polką, ukrywającą się u Białorusinów. Rosjanie i nasza Dywizja przeciągnęła wczoraj, więc upowcy powyłazili z lasu, aby sobie pojeść.
"Widziałam wszystko przez okno, modliłam się o was. To cud, że wam nic nie zrobili! Nie idźcie dalej. Tu ich pełno. Ukryjemy was w stodole. Jak wrócą Rosjanie lub wasi, to dołączycie", przekonywała nas gorączkowo.
Podziękowaliśmy za propozycję, oświadczając, że jeśli nie znajdziemy swoich, to napewno wrócimy. Kobieta pożegnała nas znakiem krzyża. Ruszyliśmy dalej.
Do wieczora wałęsaliśmy się po lesie, szukając swoich. Wreszcie napotkaliśmy w pobliżu toru koleji mały oddziałek radziecki. Wśród partyzantów było sporo Polaków. Wyłuszczyliśmy sprawę i zostaliśmy przyjęci bez żadnych ceregieli. Nie długo jednak zagrzaliśmy miejsca w tym oddziałku. Nocą, pełniący wraz z radzieckim partyzantem wartę nasz kolega, zatrzymał i rozpoznał nasz patrol. Oczywiście poderwał nas, podziękowaliśmy w biegu za gościnę i przyłączyliśmy się do swoich.
Patrol, którym dowodził bodajże plut. "Siódmy" maszerował po żywność do dość odległej wsi, której nazwy niestety dziś już nie pamiętam. Przewodnikiem był plut. "Wiarus". Znał on te tereny doskonale, gdyż jakiś czas praktykował tu jako przyszły leśniczy. Starszy ten kolega darzył mnie wyraźną sympatią. Po radosnym przywitaniu zaproponował mi dołączenie się do patrolu.
"Widzisz", mówi, "‘Cwik’ jest wściekły. Lepiej nie pokazuj się temu raptusowi na oczy. Wrócisz, gdy ochłonie z wściekłości. A pobytu w wiosce nie pożałujesz. Mam tu dużo znajomych, a ponadto dziś jest św. Jurija (Jerzego), więc wyżerka napewno będzie". Zostałem. Kogo nie przekonałyby tak rozsądne i ponętne propozycje?
Patrol żywnościowy
O świcie dotarliśmy do zagubionej wśród lasów i mokradeł wioski. Żołnierze rozeszli się po chałupach, ja zaś z "Wiarusem" powędrowaliśmy na kraj wsi. Stąd widać było za przeszło parokilometrowym rozlewiskiem kilka domów. Tam mieszkali znajomi "Wiarusa", których mieliśmy zamiar odwiedzić.
"Możemy iść śmiało", rzekł "Wiarus", "tam oprócz nas i tubylców nikt nie dotrze".
"Wiarus" oczywiście prowadził. Szliśmy przez szerokie rozlewisko. Woda sięgała nam do kolan, ale grunt był twardy. "Wiarus" polecił mi na wszelki wypadek zapamiętać "drogę", gdyż zejście z niej groziło wpadnięciem w głębinę, lub ugrzęźnięciem w bagnie. Zapamiętanie drogi było dość skomplikowane. Trzeba było pamiętać kierunek wyjścia, długość przebytych odcinków i ich kierunki, a na wodzie żadnych znaków orientacyjnych przecież nie było. Po prawie godzinnym marszu dotarliśmy do osady. Mieszkańcy przywitali serdecznie "Wiarusa" i ugościli nas czym mogli. Przeprosili nas, że jedzenie, które nam podają jest niesmaczne, wynikało to z braku soli.
Niebawem, żegnani przez całą ludność osady, wróciliśmy do wsi. Nie wiem, jak wyglądało zdobywanie żywności, czy płacono za nią, czy też po prostu rekwirowano. Chyba raczej ta ostatnia forma miała miejsce. Przed domem jakiegoś "bogacza" leżał cały, wyrzucony worek soli. Kręcący się w pobliżu żołnierz wyjaśnił, że właściciel nic nie chciał im przekazać, więc zrobili rewizję. Znaleziony worek soli wystawiono na ulicę, przeznaczając go do podziału między potrzebujących. Błyskawicznie zaświtał mi w głowie genialny plan zdobycia żywności.
Namówiłem jednego z kolegów, wzięliśmy 10 kg soli i upewniwszy się, że do odmarszu jeszcze daleko, ruszyliśmy we dwójkę przebytą uprzednio drogą do gościnnych "wyspiarzy". Udało nam się przejść rozlewisko bez większych wpadek. Przehandlowaliśmy sól za żywność i objuczeni jak wielbłądy, wracamy przez sławetne rozlewisko. Szybko zaczął zapadać zmierzch. Raptem przed wioską zaświeciła rakieta i posypały się strzały. Ruszyliśmy biegiem. W zdenerwowaniu musiałem coś w swoich nawigacyjnych obliczeniach poplątać, bo kilkakrotnie wpadliśmy po szyję. Zbiliśmy się ze szlaku i przemoczeni do ostatniej nitki i utytłani w błocie w końcu dotarliśmy do skraju wsi.
Wszystko wskazywało na to, że w wiosce gospodarują Niemcy. Znowu zostaliśmy sami, tym razem we dwójkę.
Przedostaliśmy się do wąskotorówki. Z przemoczonych ubrań wznosiły się kłęby pary. Zapadła chłodna, majowa noc. Po krótkiej nardzie wyrzuciliśmy część zmoczonej żywności, między innymi i mąkę. Przepakowaliśmy nasze trofea. Do mojego plecaka przytroczyliśmy jego trzewiki i moje mokasyny. Boso pobiegliśmy ścieżką wzdłuż torów z nadzieją dogonienia patrolu.
"Ostatecznie", myślałem, "jeśli nie dogonimy, możemy odszukać znajomy sowiecki oddziałek, lub w ostateczności wpaść do znajomej Polki, z którą rozmawialiśmy poprzedniego dnia po pamiętnym spotkaniu z banderowcami..."
Galopowaliśmy zgodnie chyba ze dwie godziny. Nasiąknięte wodą sukienne spodnie nie trzymają się na zapadniętym brzuchu. Muszę podtrzymywać je rękami. Ponadto zesztywniały i potwornie ocierają mi uda. Skóra pali, jak smalona ogniem.
Będąc już u kresu sił, dogoniliśmy patrol. "Wiarus" ochrzanił nas dla porządku, ale widać było, że cieszy się bardziej, niż gniewa. Forsowny bieg nie minął bezkarnie. Ledwie wlekliśmy nogami. Na udach miałem zdarty naskórek. Na dodatek w czasie tego wściekłego galopu zgubiłem nasze obuwie. Koleżka klął i razem ze mną maszerował dalej boso.
O świcie dotarliśmy do nowego miejsca postoju. "Cwik" już czekał na nas. Zameldowaliśmy się mu, szczękając zębami z zimna. Przywitał nas bez entuzjazmu, "rozbroił" z przyniesionej żywności. Powiedział parę dosadnych słów na temat naszej subordynacji i...
"Odmaszerować!"
Pobiegliśmy do naszych czum. Rozbierając się gorączkowo i chaotycznie opowiadam o naszych przeżyciach. Nie mogę odżałować straconego prowiantu. Trudno. Jestem piekielnie zmęczony, dolatują mnie jeszcze słowa Stefana:
"Cwik nie jest taki wredny, jak go oceniasz. Po przybyciu na nowe mp wysłał patrol pod dowództwem "Borysa". Całą dobę was szukali..." Za chwilę budzi mnie służbowy podoficer.
"Czarny, zameldować się w pełnym rynsztunku u dowódcy kompanii". Wygrzebuję się z wyra. Rozwieszone ubranie jeszcze nie wyschło. Dreszcze przenikają, gdy je zakładam.
"Sokół II" zakomunikował nam, że za maruderstwo otrzymaliśmy od "Cwika" po 2 godziny "stójki pod karabinem". Stoimy więc pod szałasem z moim bosym koleżką. "Sokół" wlazł do szałasu. Słychać, jak przewraca się z boku na bok.
"Sumienie mu nie daje zasnąć", szepczę do kolegi. Ten próbuje się uśmiechnąć i siąka nosem. Podchwyciłem to, i siąkam jeszcze głośniej.
"Może zmięknie, i przegoni nas, by mieć spokój", szepczę znowu. Stoimy i siąkamy dalej żałośnie.
Gdzieś po piętnastu minutach "koncertu", "Sokół" wyjrzał z szałasu i kładąc palec na ustach, wymownym ruchem kazał nam zmiatać z miejsca kaźni. Prysnęliśmy jak spłoszone jelenie.
Huta Ratneńska
Zmiana miejsca postoju nie wpłynęła w zasadzie na naszą sytuację. W dalszym ciągu byliśmy odizolowani od wiosek przez Niemców. Z wyżywieniem było gorzej niż źle. Od czasu do czasu dostawaliśmy kawałek wołowiny, czasami lepszą, czasami gorszą. Najbardziej odczuwaliśmy brak soli. Czasem przydzielono nam parę ziemniaków. Każda drużyna miała jakieś wiaderko lub inne naczynie, w którym pichciło się jadło. Chleba oficjalnie nie fasowaliśmy nigdy. Nosiliśmy z Bratem w chlebaku sporo nietknętej słoniny. Nie było jej z czym zjeść.
Niemcy po staremu obserwowali nas z samolotów i poobsadzali ważniejsze punkty wokół naszego miejsca postoju. Tu któregoś dnia przeprowadzono kolejno reorganizację, mianowicie drugą kompanię "Łuny" uzupełniono chłopakami z Włodzimierskich Oddziałów. Poprzednia reorganizacja na szczeblu drużyn przeprowadzona była w sposób, jak na wojsko, niesłychanie demokratyczny. Wytypowani na drużynowych podoficerowie stanęli przed frontem kompanii, a żołnierze przejawiający ochotę być podwładnymi danego podoficera, ustawiali się przy wybranym.
Nie obeszło się bez śmiesznych incydentów, np. przy plut. "Borysie" zgrupowało się około 50 chętnych podkomendnych. Nie dziwiło to mnie, bowiem "Borys" cieszył się dużym autorytetem, umiał dbać o podwładnych, był rozsądnym i odważnym żołnierzem.
Niebawem zakomunikowano nam, iż organizowany jest wypad do sąsiedniej, obsadzonej przez Niemców wsi, Huty Ratneńskiej. Akcją miał dowodzić por. "Zając". Znaliśmy z widzenia tego oficera. Pseudonim "Zając" wyraźnie kolidował z wyglądem i charakterem tego oficera. Wysoki, pełen energii, dość głośny i zadzierżysty, był całkowitym przeciwieństem naszego obecnego dowódcy kompanii, "Sokoła II".
Potrzebował 100 ochotników. Jak zwykle nie było z tym kłopotu. Mieliśmy czas na przygotowanie się. Oczywiście nie należało brać nic błyszczącego. Był nawet rozkaz wymienić broń na lepszą, ale każdy raczej ufał swojej wypróbowanej broni, a kto miał automat, to niechętnie się z nim rozstawał. Rozkaz ten był więc raczej nierealny.
Pod wieczór zarządzono zbiórkę. Dość długo czekamy na furmankę, która przywiezie ewentualną zdobycz. Przyglądam się bractwu. Ze wszystkich postaci bije spokój i determinacja. Twarze wymizerowane, jakieś postarzałe. Wielu zapuściło brody. Płaszcze niemieckie, rosyjskie, polskie, ściągnięto pasami i zapięte na ostatni guzik. Broń wyczyszczona. Przyznaję, że jak inne "sarenki" umyłem nogi. Bój traktujemy jak uroczystość.
O zmierzchu jesteśmy na skraju lasu. Tu podzielono nas na dwie grupy. Część odeszła bardziej w lewo, my zaś zalegliśmy w lesie i czekamy sygnału. Wieś niedaleko, ok. 1,5 km. Czas dłuży się nieskończenie. Mimowoli zaczynam zastanawiać się, dlaczego poszedłem... Analizuję przyczyny swego postępowania. Właściwie dlaczego poszedłem na ochotnika? Chyba nie tylko, by coś zdobyć do żarcia. Pewnie, że chętnie bym coś przyniósł z wyprawy, ale to nie jest najważniejsze. Nieświadomość niebezpieczeństwa i wynikające stąd "chojractwo" też odpada... Aż zanadto jasno zdaję sobie sprawę, z tego co może mnie spotkać, a umierać jakoś wcale nie mam ochoty. Nawet za Ojczyznę. Chęć popisania się? Odpada, znają mnie przecież.
"Słuchaj, Janusz...", szepcę do kolegi, "powiedz, ale tak szczerze, dlaczego poszedłeś?"
"Nie lubię być z boku..."
"Z boku? Z boku czego...?", też wymyślił...
"Tak. Z boku historii", odpowiedział Janusz.
"Powstań! Idziemy!", pada cicha komenda.
Nareszcie zaczęło się. Najgorsze to oczekiwanie. A później jakoś się zwykle rozkręci... Wysypujemy się tyralierą z lasu. Jest jasna, księżycowa noc. Chcemy napaść znienacka. Trudno uwierzyć, żeby nas nie widziano... Wchodzimy w niskie zboże. Szeleści piekielnie. Przecież sam ten szum umarłego by obudził!
Wieś coraz bliżej. Chyba dranie czekają., by przywitać nas z bliska. Kto ma nakłada bagnet na karabin. Tyraliera posuwa się spokojnie. Raptem ciszę nocną przerywa przeraźliwy terkot kaemu. Strzela gdzieś z tyłu. Oglądam się. W odległości piętnastu metrów widzę ogień karabinu maszynowego. Kule szybują pionowo w niebo.
"Skurczybyki zaspali", myślę, rzucając granat. Słyszę jeszcze parę wybuchów. Kaem milczy. W wiosce podnosi się rejwach.
"Naprzód!!!", ktoś wrzeszczy. Rzeczywiście, teraz to nie ma na co czekać. Rwiemy do przodu, przeskakujemy opłotki. W wiosce warczy długimi seriami niemiecki MG. Gorąco tam... Słychać palbę, granaty. Jaskrawym blaskiem wystrzelają rakiety. Dobiegam białych ścian jakiejś chaty.
"Na białym tle jestem zbyt widoczny...", przebiega mi przez myśl.
Przyspieszam biegu. Nagle zza węgła wypada jakaś biała postać. Zderzam się z nią. usiłując utrzymać karabin. Zgrzyt i przeraźliwy wrzask:
"Herr Gott! Ich bin Österreicher!"
Oszołomiony wyciągam bagnet z jego piersi. Na białej koszuli widać czarną plamę... To chyba krew. Białka oczu niesamowicie błyskają spod hełmu. Potwornie przerażona, ściągnięta bólem twarz i jakby... zdziwienie...
"Strasznie się nadział", myślę, "przecież ja go nie chciałem bagnetem", usprawiedliwiam się przed sobą.
Wyskakuję na drogę. Uciekam przed swoim dziełem... Na drodze pełno naszych. Podchodzę do najliczniejszej grupy. Na ziemi leży ciężko ranny ppor. "Sokół II". Obok zwłoki potężnego Niemca. Z relacji uczestników wynikało, że "Sokół II" skoczył na Niemca, obsługującego karabin maszynowy. Zczepili się obydwaj w dramatycznej, śmiertelnej walce. Podobno "Zając" strzelił do tarzających się po ziemi przeciwników.
"Co z tej walki wręcz wynikło, widzisz sam...", kończy mój rozmówca.
Strasznie żal mi "Sokoła II". Ledwie zdążyliśmy go poznać, przywiązać się do tego dowódcy, już go tracimy...
Ktoś niesie ze spenetrowanej chaty parę puszek konserw.
"Trzeba poszukać coś do żarcia", myślę.
Wpadam do najbliższej chaty. Pusto, goło. W następnej to samo. Nie mogę odchodzić za daleko. Zrezygnowany napełniam kieszenie siemieniem lnianym, znalezionym w komorze. Wracam na "główną ulicę". Okazuje się, że nikt nie zdobył żywności. Wszyscy są zawiedzeni. Czekamy na dalsze rozkazy, zachowując się możliwie cicho.
Noc zaczyna blednąć. Nagle usłyszeliśmy wyraźne kroki, marsz regularnego oddziału. Zajmujemy stanowisko za zwalonymi kłodami drewna.
"Dopuścić ich jak najbliżej", pada szeptem. Nie wiadomo, czyja to komenda. Czekamy w napięciu. Miarowe kroki są coraz bliżej, wreszcie cichną...
"Wer ist da?", pada z ich strony spokojne pytanie. Wer ist da... A więc tak pytają. Kiedyś w jakiejś książce, w podobnych okolicznościach pytanie było podobne: Wer da?
"W jakiej to książce", myślę... "Sienkiewicz chyba. Wsio rawno..." kwituję sobie sam, "byle tylko wyleźli na widoczne miejsce, to podziękuję im za "Sokoła II"... i za tego Austriaka".
Kroki znowu się zbliżają.
"Wer ist da?", pada znowu spokojne pytanie.
Gdzież oni do cholery są, że nic nie widać, a słychać jakby byli pięć metrów stąd? Czekamy, aż podejdą bliżej. Mijają pełne napięcia minuty... Ani szmeru. Patrol wysłany na zwiady nie stwierdził obecności Niemców. Psia krew, mieli nosa. Wycofali się cichaczem.
Krótka noc majowa ma się ku końcowi. Jest już prawie dzień. Denerwujemy się. Przecież Niemcy wystrzelają nas jak kaczki, gdy teraz będziemy się wycofywać... Wreszcie patrole poszukujące żywności powróciły, niestety z pustymi rękami. Pada więc niecierpliwie oczekiwany rozkaz odwrotu. Wojsko dość bezładnie rwie do lasu.
"Może to i dobre", myślę, "wydaje się, że jest nas bardzo dużo". Jeden z kolegów niesie na plecach, na barana rannego "Sokoła II". Doganiam i zmieniam go.
"Słuchaj", mówię, "tak daleko nie doniesiemy. Skocz i zatrzymaj furmankę. Ja na razie poniosę go".
Do lasu jeszcze kawał drogi. Trudno przypuszczać, żeby Niemcy nas nie widzieli. Lada chwila chyba zacznie się ogień. Trzeba jak najszybciej odskoczyć. Przyspieszam kroku, ale i tak odległość między mną a grupą nie maleje. Rozlądam się niespokojnie. Pot zalewa mi oczy. "Sokół II" zaczyna się prężyć, co znacznie utrudnia mi poruszanie się.
"Chyba agonia...", myślę.
Zwiotczał. Przestaję się spieszyć... Spokojnie docieram do lasu. Tu czeka towarzysząca wyprawie furmanka. Układamy zwłoki "Sokoła" na załadowanych uprzednio moździerzach. Podobno nasi postrzelali z nich nawet trochę, ale i to nas nie cieszy. Szkoda "Sokoła"...
Całe bractwo wyległo nam na spotkanie. Przesuwam się do przodu kolumny, szukając oczyma Brata. Chcę skrócić jego niepewność. Dostrzegam wreszcie jego wymizerowaną twarz. Napewno nie spał całą noc, wsłuchany w strzelaninę. To chyba gorsze, niż udział w walce. Słyszy się więcej i wydaje się, że każdy strzał przeznaczony jest dla tego, o kim się myśli.
"Słuchaj Stiopka", mówię, "do żarcia nic nie zdobyłem. Widzisz, trochę się zagapiłem. Tragiczna śmierć "Sokoła II" rozkleiła mnie. Przedtem jakiś Austriak wyskoczył w bieliźnie zza węgła i nadział mi się sam wprost na bagnet... Makabra. Słyszałem zgrzyt stali po kościach..."
"Starszy już jesteś ode mnie", przerywa milczenie Stefan, "ale mimo wszystko jesteśmy tacy młodzi. Wiesz, tak strasznie chciałbym, żeby sią to piekło skończyło, żebyśmy zamiast słuchać rzężenia konających, słuchali miłosnego szeptu..."
"Stefek", przerywam z irytacją, "przestań! Ja nie chcę przeżyć. Ja chcę przetrwać! Nie wolno nam się rozczulać!"
Przykro mi trochę za ten wybuch. Chyba pierwszy raz otworzył się przede mną. Częstuję go siemieniem. Żujemy w milczeniu.
Kanał
Po dziennej pieriestriełce wymykamy się z okrążenia. Nasza kompania jest na końcu kolumny. Cholernie tego nie lubię. Coś się dzieje z przodu, z boku, a ty nic nie wiesz, jeno od czasu do czasu oglądasz się do tyłu, czy nikt nie szykuje serii w plecy.
Noc jest ciemna. Idziemy przesieką. Pod nogi nie ma co patrzeć, raczej na niebo. Ciemne kontury lasu na tle jaśniejszego nieba wytyczają drogę. Powoli oczy przyzwyczajają sią do ciemności. Przechodzące wojsko przerwało cienki kożuch roślinny pokrywający czarną maź bagna. Błoto bulgoce, kląska. Mijamy zatopione po brzuch konie. Leżą spokojnie, rzężąc i chrapiąc pogrążali się powoli w topieli. Na koniach tych jechali ranni. Podobno teraz niosą ich koledzy. Brniemy otępiali. Czasami ktoś zapada głębiej. Pomagamy sobie wzajemnie, ostrzegamy innych i brniemy dalej. Powoli tracimy poczucie czasu. Wreszcie las się kończy. Wychodzimy na jakieś mokradła. Jest jaśniej. Widać szeroki czarny pas - przerwany kożuch roślinny. To ślady naszych poprzedników. Znów włazimy po kolana w torfiastą maź. Koło mnie idzie "Zbych". "Odstał" od swojej kompanii. Chłopak ma wysoką temperaturę. Podobno malaria. Opatulony w węgierską pelerynę wygląda jak zjawa. Słania się na nogach. Idziemy obok siebie. Jestem też już u kresu sił. Doganiamy następną grupkę. Stoją, ciężko dysząc. Obok nich na noszach leży ranny żołnierz z naszej kompanii. Ma przestrzelone kości śródstopia. Zmieniamy kolegów. Po przejściu trzydziestu metrów, ręce nie utrzymują drążków. Chwila odpoczynku i zmiana rąk. Każdy następny odcinek jest coraz krótszy. Znowu zmiana w drużynie. Dziesięć metrów, więcej nie wytrzymujemy. Powoli zostajemy w tyle.
"Zostawcie mnie. Nie dacie rady", proponuje nieśmiało ranny. Zaciskamy zęby, stękamy, klniemy, niesiemy parę metrów i znowu stoimy. Brak sił. Dyszymy ciężko.
"Chłopcy", proponuje któryś, ", robimy trochę dłuższy odpoczynek, bo ja już nie mogę". Ogólne milczenie oznacza aprobatę. Po paru minutach z ciemności wyłania się grupa żołnierzy.
"Zmieniamy was", wyjaśniają, "na kanale trwa przeprawa. Kanał nie jest głęboki, półtora metra", pocieszają.
Zostawiamy kolegów i rwiemy do przodu. Na wschodzie niebo już jaśnieje. Po przejściu około kilometra docieramy na brzeg przecinającego łąki kanału. Po "naszej" stronie nieliczne grupki szykują się jeszcze do przeprawy. Po przeciwnej, nerwowo krzątają się oficerowie, formują oddziały, które kolejno odchodzą dalej. Padają w naszym kierunku ponaglenia. Nie mamy czasu na rozebranie się. Przebywamy kanał w bród, niosąc na głowach amunicję i broń.
"Do dupy taka kąpiel", mruczę, czując jak nasiąknięte ubranie ciąży jak ołów.
Otrzepujemy się z wody jak psy, wyciskamy wodę z ubrania. Napatoczył się na nas por. Cwik. Poznał mnie i mówi:
"Czarny i wy trzej", wskazał na najbliższych kolegów, "skoczcie z powrotem za kanał, pomóżcie przytaszczyć rannego!"
"Panie por. ..."
"Wykonać!", Cwik pognał dalej.
"Nie ma co dumać", mówię do kolegów, "im prędzej dociągniemy go, tym lepiej..." Przeprawiamy się więc z powrotem przez ten cholerny kanał i znanymi szlakami dążymy do rannego. Bez słowa przejmujemy nosze. Wyręczona drużyna powoli nas wyprzedza i ginie z zasięgu wzroku.
"Ale skurwysyny", złości się któryś, "przecież przyszliśmy pomóc, a nie ich zmienić. A ich już nie ma..."
O szarym świcie docieramy do kanału. Z trudem przeprawiamy nosze z rannym i bronią nad naszymi głowami. Nie obeszło sią bez zmoczenia rannego. Wywołało to u niego nerwowy szok.
"Ja już nie wytrzymam", jęczał, "zostawcie mnie tu..."
Z trudem uciszamy go. Na próżno rozglądamy się za pozostawionym łącznikiem, który przynajmniej skierowałby nas we właściwym kierunku.
Ani żywej duszy. Dnieje. Słychać pianie kogutów. Krótka narada. Dwóch idzie na zwiady. Wieś jest niedaleko, natomiast w pobliżu drogi znajduje się samotna, zamieszkała chata. Sytuacja jest trudna i wymaga podjęcia szybkiej decyzji. Najgorsze jest, że nie wiemy, gdzie i dokąd iść. Fizyczne wyczerpanie wyklucza dalszy transport rannego. Nadchodzi dzień, trzeba stąd zniknąć jak najszybciej.
"Zostawcie mnie w tej chacie", żąda ranny. Każdy z nas czuje, że to jest chyby najrozsądniejsze rozwiązanie. Ale na kogo się trafi? Czy Niemcy nie wytropią?
Budzimy gospodarzy. Są przerażeni. Żądamy przechowania rannego. Obiecujemy dolary, za zdradę zaś, puszczenie z dymem gospodarstwa. Chłop gestem kazał wnieść rannego. Opuściliśmy pośpiesznie chatę.
Kilkadziesiąt kroków dalej natknęliśmy się na drodze na leżącego na prowizorycznych noszach rannego żołnierza. Obstąpiliśmy go dookoła. Pozostawiony żołnierz nie miał żalu do kolegów.
"Nieśli, ile mogli", zwierzał się nam. "Po co mają wszyscy przeze mnie ginąć..." Jest już całkiem widno. Ociągamy się jednak z odejściem.
"Zaniesiemy go do chaty", proponuje któryś. Właściwie to nic innego nie możemy zrobić. Cholernie trudno być bohaterem...
***
Dzisiaj wiadomo mi jest, że pierwszy z pozostawionych żołnierzy przeżył. Wiadomość tę uzyskałem od jego kuzyna, Janusza Konopki, ps. "Krzemień" zamieszkałego w Płocku.
Nazwisko rannego kolegi: Skonecki z Kiwerc.
***
Pogoń za Dywizją
Instynktownie kierujemy się w stronę lasu. Biegniemy schyleni polną drogą. Z jednej i z drugiej strony srebrzy się rosą niziutkie, nie dające osłony żytko. Zanim dojdziemy do widniejącego lasu, musimy przejść obok kilku chat, tworzących maleńkie osiedle. Duża wieś usytuowana jest w odlegości około kilometra. Nie możemy oprzeć się pokusie, aby nie zajść do chaty. Na szczęście drzwi są otwarte. Wchodzimy ostrożnie i budzimy gospodarzy. Ci nie kryją swego przerażenia.
"Bierzcie jedzenie i uciekajcie! Tu wszędzie są Niemcy!", mówią. Chyba nas straszą...
W mieszkaniu jest potwornie gorąco i duszno. Bije ciepło z rozgrzanego pieca. A więc dobrze trafiliśmy. Gospodyni nocą piekła chleb. Dostajemy każdy po bochenku. Trzęsącymi rękoma wyciąga gospodyni z pieca tzw. makutrę, misą pełną gorącego barszczu. Nie mamy łyżek, rozgrzane naczynie parzy usta. Po cichu zastanawiamy się co robić dalej. Przed odmarszem słyszeliśmy, że mamy przejść przez tor kolejowy. Pytamy gospodarza, jak daleko do żeleznodorogi. Twierdzi, że 5 kilometrów. Postanawiamy wziąć go jako przewodnika. Chłop próbuje się wyprosić, lecz widząc, że nic nie wskóra, narzuca na bieliznę kożuch i jest gotów. Spoglądam przez okno. Jednak gospodarze nie łgali. Na sąsiednim podwórku widać wyraźnie wartownika.
"Chłopcy! Spływamy!", mówię.
Pertraktacje z gospodarzem wyłączyły mnie z uczty. Wychodzę ostatni i nie mogąc oprzeć się pokusie zabieram makutrę z barszczem. Przewodnik prowadzi ścieżką przez jakieś zarośla. Niewygodnie mi biec z gorącym jeszcze naczyniem. Muszę trzymać je oburącz. Wykorzystują to koledzy i ku mojej rozpaczy, to jeden, to drugi zanurza łapę w naczyniu i wybiera co gęstsze! Tego już za wiele! Siadam więc, niech lecą. Wyłowiłem jeszcze kawałek mięsa, trochę buraków, wypiłem barszcz i wreszcie nieco pokrzepiony i zadowolony z siebie wkrótce dogoniłem chłopaków.
Był już jasny dzień. Dalsza wędrówka nie miała sensu. Zaszyliśmy się w brzozowym zagajniku, w pobliżu, sądząc po śladach, uszęszczanego przez Niemców szlaku. Zagajnik był całkowicie podmokły. Ponad wodą wznosiły się tu i ówdzie wyższe kępki porośnięte trawą. Ustaliliśmy, po krótkiej a zażartej kłótni, kolejność czuwania i wykorzystując suchsze kępy jako podpory dla poszczególnych części strudzonego ciała, ułożyliśmy się do snu. Słońce operowało silnie, mokra odzież parowała, z wioski dolatywały dalekie nawoływania...
Zbudziła mnie seria z kaemu. Odruchowo złapałem za broń. W krzaki śmignął białymi nogawkami przewodnik. Wartownik uspokoił nas szeptem:
"Po prostu przejeżdżając traktem, wyrżnęli serię w krzaki". Przewodnik przestraszył się i zwiał. Nie można się zdradzić...
"No dobrze... A jeśli dziadźka nas sprzeda?", zastanawialiśmy się?
Rzeczywiście... Może sam pójść do Niemców, albo mogą go złapać w drodze do domu i ratując własną skórę, wyda nas.
Musimy zmienić melinę. Wyczołgujemy się bagnistą łąkę. Ubrania znowu są mokre jak po trzykrotnej kąpieli w kanale. Docieramy do kępy krzaków. Biwakujemy. Teraz moja kolej czuwania. Nie zdejmujemy ubrań. Musimy być w pogotowiu. Obserwujemy drogę i nasz zagajnik, z którego wycofaliśmy się. Nic specjalnego się nie dzieje. Przewodnik napewno szczęśliwie dotarł do domu. Ale Niemców wszędzie pełno. Drogę patroluje systematycznie czołg.
Zaczynam rozumieć "Cwika"... Musiał stąd wyrywać, a rannych jakoś się pozbyć... A że los padł na nas, to trudno...
Swoją drogą, wędrówka małą grupą jest atrakcyjniejsza. Przynajmniej człowiek nie jest głodny. Po spałaszowaniu bochenka chleba można spokojnie dumać, puszczając bąki.
Czuję jednak, że będziemy szukać Dywizji. Ktoś kiedyś pięknie powiedział: "Gdzie my, tam kawałek wolnej Polski". Głodna i zawszona ta Polska, ale nasza...
O zmierzchu ruszamy dalej. Plan mamy prosty. W odległości paruset metrów widoczny jest mały chutor. Tu musimy dostać żywności na drogę i wziąć przewodnika. Po przejściu torów pójdziemy szukać naszych. Jeśli nie znajdziemy, spróbujemy przejść linię frontu.
Pierwszą część planu zrealizowaliśmy pomyślnie. Znów trafiliśmy na świeży chleb. Przewodnik prowadzi nas pewnie, sobie tylko znaną ścieżką. Leje rzęsisty deszcze. Jest potwornie ciemno. Trzymam przewodnika za rękę. Chłop idzie pewnie, prędko. Prawdopodobnie chce mieć tę misję jak najszybciej za sobą. Pilnuję go, bo a nuż pryśnie... Ciągle zaczepiam bosymi stopami o jakieś pnie. Czuję, że spod paznokci cieknie krew. Robi się nieco jaśniej. Domyślam się, że posuwamy się chyba tzw. "przecinką". Czuję, że wspinamy się po stromym wzniesieniu. A więc to nie jest przecinka. To chyba nasyp! Tak jest! Tory! Jesteśmy na drugiej stronie. Chłop chce wracać.
"Panowie, mówiliście, że tylko do torów". Boimy sią zostać przy torach.
"Poprowadźcie jeszcze kawałek dalej". Chłop prowadzi wolno. Czuję, że kluczy w koło. Mówię mu to wprost.
"Zabłudył, pane", odpowiada.
Dalsza wędrówka nie ma sensu. Jesteśmy ciągle w pobliżu torów. Deszcze leje. Ile może być do świtu - diabli wiedzą, ale napewno ze trzy godziny. Szukamy po omacku suchszego miejsca, jakiegoś pagórka. Wydaje się nam, że znaleźliśmy jakieś wzniesienie. Walimy się wprost na ziemię. Nikt nie pełni warty. Wszystko jedno. Przewodnik wygląda uczciwie, chyba nas nie wyrżnie.
Budzimy sią jakoś jednocześnie wszyscy. Przewodnika już nie ma. Jest pogodny ranek. Nikt nie wie, kiedy deszcz ustał, ani kiedy odszedł przewodnik. Z zimna jesteśmy aż sztywni. Wyczyszczenie broni jest niemożliwe. Musimy się rozruszać. Biegniemy więc na przełaj, później drogą. W twarz świeci nam słońce. Wokół każdego obłok pary. Krótki postój, czyszczenie broni i dalej już ostrożnie posuwamy się drogą. Napotykamy trzy samotne chaty. Zachodzimy do pierwszej z kraju. W kuchni jest kilka kobiet. Ujrzawszy nas, w popłochu, powyskakiwały przez okno. Tego jeszcze nie było! Obstawiamy sąsiednią chatę. Wchodzimy. Też chcą uciekać. Prosimy o żywność. Odmawiają stanowczo.
"Weźmiemy sami!"
"To weźcie, ale my nie damy!"
Zarekwirowaliśmy, co było pod ręką. Gospodarze nie protestowali. Posilając się, wdaliśmy się w rozmowę. Postawa gospodarzy podyktowana była potwornym terrorem Niemców. Za pomoc udzielaną partyzantom powieszono kilkunastu chłopów. Pozostali mężczyźni zobowiązani byli do trzykrotnego w ciągu dnia meldowania się Niemcom. Odmowa dania żywności stwarzała pewne alibi: nie daliśmy, sami wzięli...
Napiliśmy się gorącego mleka. Zostawiliśmy dzieciom po kawałku naszego chleba i pozbywszy się w ten sposób prowiantu, ruszyliśmy w dalszą drogę. Po południu wyszliśmy na szerszy piaszczysty trakt. Piasek był zdeptany. Obok śladów żołnierskich, podkutych butów, widoczne były odbicia bosych stóp.
"To chyba nasi..."
Podniesieni na duchu, maszerujemy, trzymając się tych śladów. Znowu samotna chałupa. Zachodzimy, witani piekielnym jazgotem staruchy. Nawymyślała nam od rabusiów, złodziei, krzywdzicieli, czortów rogatych... Jesteśmy zaskoczeni, zdezorientowani. Dotychczas ludność raczej przychylnie nas traktowała, żywiła według swych skromnych możliwości, nawet współczuła naszej młodej biedzie na wojaczce... Powoli zaczynamy rozumieć o co chodzi. Otóż...
Przechodziła Dywizja. Żołnierze wymietli wszystko, co było jadalne, lecz co gorsza, zabrali nawet garnki z jedzeniem! Tego nie mogła wieśniaczka przebaczyć. Trzeba pamiętać, że na Polesiu garnek i w ogóle wszelkie artykuły przemysłowe w czasie wojny stanowiły nieomal majątek.
Pogadaliśmy z kobietą, pocieszyliśmy jak mogli, że garnki napewno zostawią na drodze (rzeczywiście tak było, bo natknęliśmy się na nie w dalszej wędrówce). Udobruchana kobiecina wyjęła z pieca miskę zacierki...
Wieczorem wynurzamy się z lasu. Przed nami potężne parokilometrowe rozlewisko, przecięte "kładką". Kładka, to rzucone zimą pnie drzewne. Latem stanowią jedyną drogę dla pieszych. Nie ma wątpliwości, którędy przeszła Dywizja. Posuwanie się po oślizłych, okrągłych pniach wymaga dużej ostrożności. Jeden nieuważny krok to kąpiel, a może i śmierć w bagnie. Najłatwiej było utrzymać równowagę, posługując się dwoma kijami, jak przy jeździe na nartach. Przy kładce kończyły się ślady stóp, natomiast w sąsiedztwie wejścia na nią bieliły się wszędzie odłamane końce gałęzi. Nabieramy pewności, że doganiamy oddziały. Przejście paruset ludzi po tym pomoście musiało pochłonąć wiele czasu. Rzeczywiście, po szczęśliwym przebrnięciu bagien, wieczorem, zameldowałem się "Cwikowi". Moje utyskiwania, że nie zaczekał na nas, zbył krótko:
"Wolałem stracić was, niż cały oddział".
"No tak, ale gdyby c h c i a ł, żebyśmy wrócili, to mógł przynajmniej zostawić wiadomość, dokąd mamy iść...", pomyślałem sobie.

Olgierd Kowalski

Wspomnienia

grudzień 1943 - maj 1945

Część II
Spis treści

Przez Prypeć
Obóz
Do LWP
Samodzielna Kompania Zwiadu
Marsz przez Wołyń
Winiarz
Przez Lubelszczyznę
Na froncie w okolicy Puław
Przyczółek nad Wartą
Na Pradze
Pelcowizna
Karna Kompania
Markierant
Kompania rekonwalescentów
Zapasowy Pułk
Kompania sanitarna
Pierwsze dni ofensywy
Pościg
Zimowe maruderstwo
Marsz na Bydgoszcz
Na Wale Pomorskim
Marsz na Kołobrzeg
Wartkowo
Ku Odrze
Między Odrą i Starą Odrą
Na zachód ku Łabie
Linum
Bliesdorf
Na Majdanku
Utrwalanie władzy ludowej
A teaz UPA
Epilog

Przez Prypeć
Jak poprzednio wspomniałem, maj zastał nas w lasach szackich. Coraz natarczywiej krążyły pogłoski o tym, że będziemy przebijać się przez front na sowiecką stronę. Zdawaliśmy sobie sprawę z tego, że siedzenie w lasach poleskich bez zaplecza, bez żywności, dostaw amunicji, szpitala dla rannych nie ma sensu. Czekanie na ofensywę radziecką w takich warunkach spowoduje zniszczenie nas. Wydawało się nam, że przebicie się jak najszybsze przez front - rozwiąże sprawę. Wiedzieliśmy, że przedsięwzięcie jest ryzykowne. Baliśmy się go, ale raz maty rodyła raz pomiraty budu. Wojna to nieustające ryzyko.
Rozpoczęły się przygotowania do przejścia frontu. Któregoś dnia zakomunikowano nam, iż część II Kompanii "Łuny" wejdzie w skład batalionu por. "Zająca". Oczywiście próbowaliśmy się niezgodzić. Byliśmy przywiązani do swoich kolegów, tradycji i dowódców. Oczywiście skończyło sie na "pyskowaniu". Nie było czasu na targi, bowiem znowu zarysowała się wyraźna groźba okrążenia. Cały dzień toczono walki, a wieczorem zarządzono wymarsz. Króryś z oficerów poinformował nas, że będziemy przebijać się najpierw z okrążenia, a potem przez front. Obowiązuje bezwzględna cisza, nic dyndającege, dzwoniącego. Słowem dyscyplina.
Opierając się na istniejących publikacjach, musiałbym trzymać się oficjalnie przyjętej chronologii. Nie korzystam z tego udogodnienia, opierając się jedynie na pamięci.
Początkowo szliśmy w rozsypce przez podmokłe lasy, oczywiście starając się zachować ciszę. Od czasu do czasu z lewej lub prawej strony wystrzeliwały rakiety. Zamieraliśmy w bezruchu. Po zgaśnięciu rakiety szliśmy dalej. Parę razy ciemności przeszywały świecące smugi serii karabinów maszynowych, lecz nie wywoływało to zamieszania. Po pewnym czasie wiadomość: przedostaliśmy się poza pierścień okrążenia. Ulga.
Idziemy dalej bardziej zwartą kolumną. Krótki odpoczynek. Jesteśmy zmęczeni marszem po bagnie i napięciem. Wyciągam z torby słoninę. Zdobyłem ją jeszcze pamiętnej nocy w lesie pod Zamłyniem. Przybłąkał się wtedy do mnie jakiś bezpański koń. W jukach znalazłem torbę ze słoniną. Wziąłem ją, chociaż miałem pewne skrupuły. Dźwigam to sało cały czas. Nie da się go jednak jeść bez chleba. Przypomina mi się ukraińskie przysłowie: Sało durne bez chliba. Niestety prawda. Rośnie w gębie. Nie da się łyknąć.
Nawija się "Drzazga." Częstujemy go z markotnymi minami. Okazuje się, że ten zaradny chłopak ma kawałek chleba. Dzieli się z nami. Pokrzepił nas ten posiłek. Sprawdza się przysłowie: Boh daść dzień - Boh daść piszczu (Bóg da dzień - Bóg wyżywi).
Ktoś mówi o tym, że dowództwo rozdało do przeniesienia dolary. Nie wiedzieliśmy o tym, zresztą nie interesuje nas to w ogóle.
O świcie docieramy do jakiś chaszczy. Tu walimy się spać. Przed wymarszem, dowództwo zapowiedziało, iż musimy przekradać się jak wilki, żadnych wypraw do wiosek. Ktoś jednak wywęszył, że w pobliżu naszego postoju znajduje się wioska. Patrzę jak chłopcy po dwóch lub trzech urywają się w tym kierunku. Mówię do Brata, że też idę. On lekko oponuje, ale chcę koniecznie coś zdobyć do jedzenia. Stan Brata jest zalosny. Przed wyruszeniem do partyzantki, miał fatalną przygodę. Najechał go rozmyślnie samochód ciężarowy. Wędrowaliśmy wówczas wieczorem drogą z Kiwerc do Łucka. Było to jesienią. Pobocze było grząskie, więc szliśmy nieopatrznie prawym skrajem szosy. Mijała nas kolumna niemieckich ciężarówek. Najczęściej kierowcami u nich byli Rosjanie tzn. Stralo. Ostatni wóz, widać to było wyraźnie, celowo uderzył Brata bokiem swojej skrzyni. Stefan wyleciał w powietrze, upadł na bruk i nie mógł już się podnieść. Musiałem sterroryzować pistoletem pobliskiego gospodarza i zmusić go, by zaprzągł konie. Przewiozłem Brata poprzez niemieckie rogatki do Łucka. W okolicach domu puściłem woźnicę, a następnie na plecach przeniosłem Stefana do domu. Lekarz (sąsiad), dr. Sląskiewicz orzekł, że Brat ma zruszone serce.
Dlatego właśnie ja chociaż młodszy, w partyzantce byłem przed Stefanem. Brat mój dołączył później, ale stan jego zdrowia nadal był kiepski. Później jeszcze został on ranny w biodro. Wszystko to razem, forsowne marsze i głód podłamały go fizycznie i psychicznie. Żal mi go było serdecznie.
W pobliskiej wiosce zastałem już kilkunastu myszkujących maruderów. Udało mi się "zdobyć" trochę twarogu. Dalsze myszkowanie przerwał jeden z kolegów, który narobił szumu, że Węgrzy są tuż, tuż. Nie było na co czekać. Uciekając, zawróciliśmy jeszcze kilka grup zdążających na bambioszkę, ale Węgrów jakoś nie było widać. Posypały się epitety pod adresem kolegi. Okazało się niestety, że miał rację. W ślad za nami podążali Węgrzy. Posypały się serie z erkaemów. Jeden z oddziałów poszedł do kontrataku. Byli ranni...
Miałem wyrzuty z dwóch powodów: raz, że poszedłem, dwa, że zadużo twarogu nie przyniosłem. Po drodze tylko skubałem, a przyniosłem garstkę.
Następnej nocy przechodziliśmy szosę. Wynurzyliśmy się z ciemnego lasu na prościutką, jasną drogę. Widok tej drogi to niezapomniane przeżycie. Mimo woli przystanąłem na środku szosy. Wydawało mi się, że dzwoniące przewody wzywały nas do powrotu do domu, do cywilizacji.
I znowu nurkujemy w rozbrzmiewający niesamowitym słowiczym harmiderem ciemny las. Rano zatrzymujemy się na skraju jakiegoś lasu. Dalej zielone pola. Razem z Bratem obsadzamy czujkę. Leżeliśmy przytuleni do siebie. Jest zimno. Słyszymy raptem trzask gałęzi. Kierujemy w tym kierunku broń. Okazuje się, że bliziutko podeszła sarenka. Piękna, smukła z aksamitnymi oczami.
"No", szepczemy, "jeśli łazi tu sarna, to nic nam nie grozi".
Rzeczywiście dzień minął spokojnie. Następnego dnia docieramy do jakiejś wioski, gdzie są Sowieci. Żołnierze młodzi, rumiani, ubrani we wzorzyste, dobrze maskujące kombinezony.
"To desanciści" - mówi ktoś.
Wiadomości są optymistyczne. Mówi się o tym, że dowództwo przez nich nawiązało łączność z regularną armią, że pomogą nam przy forsowaniu. Wierzymy, że się uda, chociaż w sercach tli się niepokój. Czym bliżej do celu, tym większy ten niepokój. Głód, bagna, trudy poprzednich dni a raczej nocy, marsze i wzrastające napięcie przekraczały naszą wytrzymałość. Po tygodniowej wędrówce byliśmy już u kresu sił. Wiedzieliśmy bez przypominania, że musimy się spieszyć, by przed świtem dotrzeć do linii frontu. Działo się to wszystko w nocy z 26/27. maja 1944r.
Starałem się iść koło Brata, ale mimo tego od czasu do czasu gubiliśmy się i z powrotem po pewnym czasie odnajdowaliśmy się. Nie rozmawialiśmy już na temat przebicia.
Stefan pierwszy opadł z sił. Pomagałem mu jak mogłem. Mimo wewnętrznego niepokoju i bez udawania byłem optymistą. Nie miałem jeszcze skończonych nawet 17 lat. Oficerowie podtrzymywali nas na duchu:
"Jeszcze jedno uroczysko i Prypeć."
Ciągniemy ławą przez grzęzawisko. Idziemy na końcu "kolumny." Nogi zapadają po kolana. Ci, którzy idą pierwsi mają prawdopodobnie lżej, gdyż stąpają po roślinnym kożuchu, przerywają go lecz nie zapadają tak głęboko jak my następni. Trzeba dobrą chwilę mocować się z gęstą mazią, żeby wyrwać nogę, krok i ponowna walka z uwolnieniem nogi. Czuję potworne zmęczenie. Brak powietrza. Pot zalewa oczy, ale nie mogę przecież zostać. Blisko mnie idzie "Zbyszek." Poznaję go po charakterystycznej węgierskiej pelerynie, jest chory. Chyba na malarię. Pomagają mu dwaj koledzy.
Znowu przypływ energii. Idziemy obok siebie, zamieniając parę słów. Przed nami wlecze się erkaemista dźwigając MG. Podziwiam mimo woli tego dość drobnego chłopca, jak on sobie radzi z tym ciężarem. Erkaemista staje ciężko dysząc.
"Nie mogę już. Ponieś trochę", mówi i wlepia mi swój maszyngewer, zabierając jednocześnie mój karabin.
Cóż miałem robić. Przecież nie powiem, że już nie mogę. Coraz ciężej wyrwać nogę, walczę zażarcie o każdy krok, ale zostaję z tyłu. Idę, płaczę, złorzeczę, przeklinam swoje narodziny, później przypływ jakiegoś wisielczego humoru, pocieszam się, że "dobrze, że nie mam butów, bo bym je zgubił." Przełamałem kryzys. "Drzazga" odbiera swoją broń. Tu jest wyżej i sucho. Padam na piasek dysząc ciężko.
Już świta. Oficerowie porządkują wojsko. Jako jedna z pierwszych idzie grupa sowieckich partyzantów. My natomiast idziemy na samym końcu. Szybko się rozjaśnia. Znajdujemy się na pieszczystej drodze biegnącej lekko pod górę. Z prawej, na drzewach widać porozwieszane kable telefoniczne. Biegniemy. Przeskakujemy okopy. Słychać dzwoniący w ziemiance telefon. Za szczytem wzniesiono zasieki z drutu kolczastego. Szybko przełazimy przez nie. To nastraja optymistycznie. Przed nami pośród łąk widoczna jest Prypeć. Nie wygląda groźnie. Jestem pełny optymizmu. Nie taki diabeł straszny.
Zbiegamy ze wzgórza. W lewo wzdłuż rzeki widać bezładne mrowie ludzi. Pędzimy tak wszyscy w dół rzeki. Ktoś zgubił karabin. Brat zastanawia się, czy nie wziąć czasem, bo jego jest zepsuty.
"Bierz", mówię stanowczo. Stefan ma wątpliwości.
"A jeśli ktoś się po niego zgłosi, będę musiał oddać".
"To bierz i swój", doradzam idiotycznie. Instynktownie zależy mi na czasie. Stefan bierze dwa.
Dochodzimy do pierwszej przeszkody. Jest to dość szeroki rów melioracyjny. Woda sięga powyżej pasa. Zaczyna i potęguje się ostrzał. Swiszczące paciorki km-ów tną powietrze. Niemcy strzelają wzdłuż rzeki z prawej, Sowieci z naprzeciwka. Coraz więcej wybuchów pocisków artyleryjskich i moździerzowych. Tu i ówdzie leżą nieruchomi żołnierze.
"Płyniemy na drugą stronę", podejmuję decyzję.
"Czy ja podołam?", powątpiewa Stefan. Obaj jesteśmy dobrymi pływakami.
"Dasz radę, nie bój nic!" I dla dodania mu odwagi pierwszy, nie oglądając się wchodzę do wody.
Wydaje mi się, że powiedział coś do mnie, ale nie zrozumiałem co. Zaczynam płynąć. Spostrzegam, że niedaleko, dosłownie kilka metrów od brzegu rozpaczliwie z wodą walczy nasz kolega z Łucka - Piątkowski. Podpłynąłem do niego, popchnąłem go w kierunku brzegu i sam zacząłem tonąć. Gdybym był przezorniejszy, to napewno rozebrałbym się do naga i przepłynięcie rzeki nie sprawiłoby mi większego problemu. Tymczasem ja pozbyłem się uprzednio jedynie spodni i kalesonów. Zostałem w niemieckiej watowanej kurtce brezentowej, obciążony torbą z amunicją i granatami, menażką bez przykrycia no i karabinem. Całe to obciążenie, łącznie z nasiąkniętą kurtką zaczęło niesamowicie ciągnąć na dno. Walczyłem tylko o to, by nie napić się wody i łyknąć powietrza. Nie przyszło mi na myśl, że pod wodą można byłoby zdjąć karabin lub odpiąć pas. Po prostu zacząłem się topić. Ciągle widziałem nad sobą półmetrową warstwę jasnozielonej wody. Od czasu do czasu udawało mi się ją przebić, zaczerpnąć powietrza i pogrążałem się znowu.
Ogarnęła mnie rozpacz. Pomyślałem o oczekującej nas Matce. Myśl ta dodała mi sił, jednocześnie przeniknęła mnie świadomość, że Brat nie żyje. Nie wiem jak długo walczyłem o utrzymanie życia. W końcu zrezygnowany opuściłem się na dno. Woda sięgała mi do dolnej wargi. Byłem przy drugim brzegu. Wywlokłem się z wody, lecz nie mogłem ustać na nogach. Położyłem się na brzegu i zacząłem szukać Stefana. Na rzece go nie było. Woda niosła jedynie kilkanaście czapek - jedynych pozostałości po utopionych żołnierzach. Nie było go również w miejscu, gdzie wchodziłem do wody.
Po "niemieckiej" stronie szalał artyleryjski ogień. Pojedyńczy żołnierze przebiegali jeszcze w dół rzeki. Kilku przepłynęło rzekę w moim kierunku. Nie miałem ani sił, ani ochoty podnieść się z miejsca. Tuż koło mnie wyszło z wody kilku nagich żołnierzy. Pobiegli szybko w kierunku sowieckiej linii. Obserwuję ich. Nagie postacie biegnące na tle jasnej zielonej łąki. Nagle seria wybuchów. Leżą skrwawieni dogorywając.
Czuję, że coś mi zalewa oczy. Ocieram i widzę na ręce krew. Sprawdzam - mam tylko lekko rozciętą brew. Po jakimś czasie podnoszę się i idę wolno, mijam zakrwawione ciała. Dobiega mnie głos:
"Towarisz, zdeś miny, ostorożno!"
To ostrzega mnie jeden z kilku stojących za krzakiem żołnierzy radzieckich. Przystanąłem. Jasnym stało się dla mnie w jaki sposób zginęli biegnący tu żołnierze. Mija mnie biegiem "Mamut" (Talaga), mniej więcej mój rówieśnik. Ostrzegam go przed minami. Pobiegł dalej, przystanął i krzyczy do mnie:
"Uważaj! Tu jest mina, od niej ciągnie się cieniutki drut."
Teraz i ja dostrzegam miny i połączone z nimi cienkie druty. Przechodzę pomału nad drutami. Docieram do okopów. Trząsłem się cały, więc któryś z żołnierzy oddał mi płaszcz. Czułem, że mi współczują. Powiedzieli mi, że mieliśmy pecha, bowiem miny zostały założone dopiero uprzedniej nocy. Podobno przepłynął jakiś tubylec z wiadomością, iż Niemcy przebrani za partyzantów będą forsować Prypeć. Stąd zaminowanie przedpola i ogólne pogotowie bojowe. 
Po jakimś czasie wpadł do ziemianki podoficer i stanowczo kazał mi udać się w lewo, na punkt zborny. Obiecałem zostawić tam płaszcz i powlokłem się w nakazanym kierunku. Punktem zbornym była niedaleko położona polanka. Tuż przed nią natknąłem się na kilku sowieckich żołnierzy, których potwornie beształ oficer. Chodziło o to, że żołnierze ci stanowiący obsługę ciężkiego karabinu maszynowego opuścili stanowiska i wycofali się do tyłu. Oficer groził za to karną kompanią. Żołnierze tłumaczyli się, iż nie wytrzymali nerwowo, czując, iż coś jest nie tak, bo biegnący na kładkę ludzie, nie bardzo przypominali Niemców, nie strzelali, tylko coś krzyczeli, padali koszeni, a inni krzycząc biegli dalej. Kazano mi odejść.
Na polance zebrało się sporo partyzantów. Jakiś oficer zarządził zbiórkę sowieckiej grupy przedzierającej się razem z nami i grupa ta odmaszerowała. Zostaliśmy my i paru oficerów. Przybywało rannych. Pamiętam, że "Niuśka" Perkin był ranny w głowę. Początkowo myślałem, że powierzchownie. Próbowałem dowiedzieć się, czy nie wie co się stało z moim Bratem "Kotem", i jego bratem "Murem." Ale "Niuśka" mimo, że chodził, był nieprzytomny. "Mura" wraz z jego pamiętnikami pochłonęła rzeka.
Przyjechał jakiś generał. Zaczął nieprzyjaźnie wykrzykiwać na temat naszego dowództwa, że nie uzgadniając akcji przebicia się przez front spowodowali taką masakrę, że powinno się oddać ich pod sąd wojskowy etc.
Nie zdaję sobie sprawy z ogromu poniesionych strat. Jest nas tu, na polanie mała garstka. Rannymi zaczynają opiekować się sowieckie sanitariuszki. Po udzieleniu pierwszej pomocy ładują ciężej rannych na furmanki i odwożą. Za nimi podążają lżej ranni. Z oficerów widzę "Zająca" i "Mollego". Po rozmowie z generałem ogłaszają, iż musimy złożyć broń. Próbujemy oponować. Włączają się Sowieci:
"Niczewo, dadut wam nowoje orużje", mówią.
Z bólem serca rzucamy na stos broń. Każdy karabin, każdy pistolet mo swoją historię. Lecą ze złością ciskane karabiny wszelkich typów: polskie przedwojenne mauzery, niemieckie, rosyjskie, węgierskie, a nawet austryjackie z pierwszej wojny światowej. Najtrudniej pozbyć się pistoletów. Te z miejsca zostają rozkradane przez towarzyszących świcie żołnierzy. Rechoczą z uciechy. W końcu pod konwojem odprowadzono nas do jakiejś samotnej chaty, odległej o około godzinę marszu od frontu. Tu przywieziono nam obiad - gorącą zupę. Co pewien czas dobijają do nas następne grupy kolegów. Jest nas bardzo mało. Było nas ok. 700, a teraz mieścimy się w jednej małej chacie. Każdy każdego wypytuje o swoich bliskich. Rysuje się ponury obraz tragedii.
Zaginął dowódca kpt. "Garda". Wiadomo, iż "Garda" kazał nieumiejącym pływać połączyć pasy i sam przeciągnął je na drugą stronę rzeki. W trakcie przeprawy "lina" ta pękła i korzystający z niej znaleźli śmierć w nurtach rzeki. Co stało się z kpt. "Gardą" - nikt nie wie. Niektórzy twierdzą, że wyszedł na brzeg z przewieszoną teczką i tu zginął od wybuchu, inni, że pobiegł do Sowietów. Faktem jest, że nikt go więcej nie widział.
Nikt nie zbiera rannych. Wiadomym było, że przez Prypeć przerzucona była prowizoryczna kładka, po której mieliśmy forsować rzekę. Tu właśnie był najsilniejszy i najdłużej trwający ogień ckm-ów, moździerzy i artylerii.
Z bliższych kolegów spotkałem "Drzazgę" i "Krzemienia" (Janusz Konopka). Janusz, podobnie jak i Stefan mieli ze sobą aparaty fotograficzne. Stefan wielokrotnie przypominał kolegom, że jeśli coś mu się stanie by zabrali aparat i filmy. Z zapałem fotografowali życie partyzanckie. Stefan nie przeszedł, natomiast Janusz, w jakimś amoku zniszczył aparat i filmy już na sowieckim brzegu. Leżeliśmy na rozścielonej na podłodze słomie, otępiali, nie mogąc ochłonąć z klęski. Nikt nie płakał. Zbyt wielki był ból.
Czuję się winny śmierci Brata. Dlaczego go opuściłem? Wpadam jak i inni w depresję.
Nocą przychodzą bojcy (sowieccy żołnierze). Szukają ochotników na wyprawę na drugi brzeg. Nikt się nie zgłasza. Do dzisiaj mam wyrzuty sumienia z tego powodu. Czy się bałem? Chyba nie. Po prostu nie mogłem. Swiadomość tego, że nie zrobiłem wszystkiego co było możliwe szła za mną przez całe życie. Później, będąc na froncie nieraz bez rozkazu chodziłem pod niemieckie okopy i wynosiłem rannych, ale nie uspokoiło to mego sumienia.
Następnego dnia przywieziono nam sowieckie sorty mundurowe. Wyrzuciliśmy zawszawione resztki ubrań. Kto był bosy otrzymał buty i wyruszyliśmy pod eskortą nie bardzo wiedząc dokąd.
Pierwszym etapem był Kamień Koszyrski. Tu czekała na nas ekipa "berlingowców". Na czele jej stał oficer polityczny. Krytycznie słuchaliśmy jego upolityczniająco-agitujących wypowiedzi. Zrażał już nas sam wygląd "komisarza". Polska sukienna kurtka, granatowe bryczesy, harmoszkowate buty, rogatywka "polówka" ale z naprężonym dnem (wstawiało się druty). Na czapce zamiast orzełka - sławetna kuryca. Przez jedno ramię przepasana koalicyjka, przez drugie rzemień dyndającej torby oficerskiej, dodatkowy pasek do pistoletu. Ponadto wyglądał na Żyda. Chętniej rozmawialiśmy z żołnierzami z jego eskorty. Byli to Polacy wywiezieni w głąb Rosji. Szybko znaleźliśmy wspólny język. Chcieli wyrwać się z "raju". Brali udział w bitwie pod Lenino. Nie ukrywali, że dostali w dupę, że wielu wbiło sztyki w ziemliu i poddało się do niewoli. Mówili szczerze. Sam widziałem jesienią 1943 roku w Łucku, pracujących na lotnisku kilku jeńców "berlingowców". Prawdopodobnie przywieziono ich tam ze względów propagandowych. Oficer ów nie opuszczał już nas.
Na następnym postoju ustawiono nas na jakimś placu. Tu znowu wygłosił do nas długie przemówienie, agitując za wstępowaniem do armii Berlinga. Pamiętam, że był upał, słanialiśmy się na nogach. Jeden z kolegów, "Burza", nawet zemdlał. Zrobiło się zamieszanie i uroczystość przerwano.
Bez specjalnego zainteresowania wlokłem się wraz z kolumną piaszczystymi drogami, podobno w kierunku Maniewicz. Byłem zaabsorbowany swoimi problemami. Analizowałem wielokrotnie przeżycia ostatnich dni. Na to, że pierwszy wszedłem do wody, miałem usprawiedliwienie. Rzeczywiście chciałem Stefanowi dać przykład. Ale dlaczego mimo skrupułów Brata nie wyrzuciłem tego zepsutego karabinu? Może zaważyło to, że w sprawach moralności był dla mnie zawsze autorytetem? Jeśli Stefan wszedł do wody obwieszony dodatkowym karabinem, nie mał szans przepłynięcia nawet dziesięciu metrów. Dlaczego słysząc, że coś mówi, nie zainteresowałem się tym? Może zdecydował się nie płynąć i pognał za innymi? Dlaczego nie poszedłem pamiętnej nocy szukać go razem z Rosjanami? Gryzłem się tym cały czas. Ten niesprawny karabin jakoś dziwnie związany był z naszym losem.
We wrześniu 1939 roku, gdy weszli Sowieci, byliśmy w domu. Ojciec zabronił nam oddalać się od domu. Znał "czerwoną zarazę" z okresu rewolucji i wiedział do czego są zdolni. W tym czasie wpadł do nas znajomy Ukrainiec z pobliskiej wioski, prosząc o przechowanie worka z rzeczami. Od niego dowiedzieliśmy się, że ukraińska ludność rabuje co się da. Znajomek przytaskał z pobliskich koszar cały worek ubrań powołanych do wojska rezerwistów, zostawił go i pobiegł dalej rabować. Korzystając z nieuwagi Ojca, poszedłem w kierunku pobliskiego lotniska zobaczyć co się dzieje. Jak okiem sięgnąć, od strony wiosek poprzez poligon ciągnęły do miasta tysiące ludzi. Większość kierowała się na koszary. Poszedłem zobaczyć "co słychać" z drugiej strony ulicy. Tam tłum rabował już polskie tabory wojskowe. Zabierano dobytek, konie, wozy. Podniosłem leżący pod płotem porzucony karabin i przyniosłem go do domu. Ojciec zburczał mnie za to, a właściwie to za manifestacyjne przyniesienie broni, gdyż ktoś mógł widzieć. Niemniej jednak zakopaliśmy go pod podłogą.
Był to dość dziwny karabin: typ rosyjski, ale na amunicję mauzerowską. Podobno policja posługiwała się również takimi karabinami.
W 1941 roku Niemcy zawiadomili Rodziców, że musimy opuścić nasz dom. Wówczas wykopaliśmy z ukrycia broń i wrzuciliśmy do klozetu w naszym ogrodzie, bojąc się, iż podczas prowadzenia robót mogą natknąć się na schowaną broń. Gdy rozpoczęła się na Wołyniu rzeź Polaków, wydobyliśmy go, oczyścili i zakonserwowali. Był w dobrym stanie, lecz pozostał charakterystyczny fetorek. Z tym karabinem wstąpiłem do oddziału. Okazało się że jest niesprawny, zdałem go więc rusznikarzowi, a w zamian otrzymałem inny. Natomiast Stefan dołączył do "Łuny" z Antonówki, z grupą młodzieży, z której utworzono II-gą Kompanię "Łuny". Część chłopców szła bez broni, między innymi mój Brat. Opowiadał mi co przeżywał w starciu z UPA., będąc bez broni i czekając, że ktoś ją opuści. Po dołączeniu do op. "Łuna" otrzymał broń i to właśnie akurat ten nie zreperowany egzemplarz, z którym ja przybyłem do oddziału.
Szliśmy przeżywając gorycz utraty najbliższych i przyjaciół. Wiem już, że nie dopłynął "Mur" (Perkin), brat ciężko rannego "Niuśki", który do dziś przepadł bez wieści. Obaj byli wychowankami Liceum Krzemienieckiego.
Zginął "Chrobry". Jego młodszy brat, "Mróz", idzie z nami. Nie tak dawno pochowali w lasach Szackich jego brata, Stanisława ps. "Granat", który straszliwie okaleczony wybuchem miny, konał długo i przytomnie na naszych oczach. Zginął Adam Kuczewski i wielu , wielu kolegów.
Wszystko wskazywało na to, że rzezi tej celowo dokonali Sowieci. Teraz wyraźnie chcą nas włączyć do "berlingowców". Jak się nie zgodzimy, co nas czeka: "robocze bataliony" czy łagry?
Mijamy wołyńskie wioski. Wszędzie pełno wojska. Rosyjskie dziewczyny w mundurach wynoszą nam chleb, jeszcze nie wiedzą kim jesteśmy. Widzą wygłodzone twarze i stąd ich te ludzkie gesty. Znają życie. W Maniewiczach czekają już na nas przygotowane ciężarówki. Same Studebekery. Oglądamy je z podziwem.
"Czto?, charoszyje naszi maszyny"?, zagajają kierowcy. 
"Dobre, ale dlaczego są napisy USA"?
"Eto znaczyt: Ubijom Sukinsyna Adolfa" - śmiejąc sie rezolutnie odpowiada żołnierz.
Do naszego biwaku zbliża się ze śpiewem kompania wojska. Zaintrygowała mnie wysoka tonacja śpiewu. Z ciekawością przyglądam się zbliżającej się kolumnie. Żołnierze maszerowali pięknie, "dziarsko przybili" i na ostrą komendę "stój" - stanęli jak wryci. Okazało się, że są to dziewczęta - kompania "platerówek". Będą nas eskortować dalej. Załadowaliśmy dię do odkrytych ciężarówek. Na każdym wozie było po kilka uzbrojonych w pepesze dziewczyn. Przyglądaliśmy się sobie nieufni. Pierwsze wymiany zdań. Widzimy, że są "ustawione". Któryś z chłopców nie wytrzymał i wygarnął wprost:
"Co wy p... Wiemy doskonale, że byłyście na zesłaniu, co tam przeżyliście. Po co tu nas szklić!"
Dziewczyny "pękły" i zaczęła się już normalna, szczera rozmowa. Wiadomo, każda chciała wyrwać się z "raju" i stąd ich obecność w wojsku. Nie jedna z nich popłakała się wspominając niedolę i swoich bliskich. Dalsza podróż odbywała się już w przyjaznej atmosferze.
Pogoda była piękna. Jechaliśmy przez lasy, piaszczystymi drogami, specjalnie przystosowanymi do ruchu samochodowego. Ze ściętych sosen ułożono tory. Poszczególne pnie ociosano tak, że tworzyły płaską powierzchnię i połączono je ze sobą klamrami. Co kilka kilometrów wykonano mijanki. Mimo tych innowacji posuwaliśmy się wolno. Dopiero nocą znaleźliśmy się w Kiwercach. Tu nastąpił dłuższy postój. Skorzystał z tego "Mucha" i ulotnił się błyskawicznie. Był to inteligentny, mniej więcej trzydziestoletni partyzant. Znaliśmy go wszyscy. Był błyskotliwy, wyróżniał się ciętym językiem, umiał masę czastuszek no i podejrzanie dokładnie znał życie w "sojuzie". Niektórzy mówili, że był on pracownikiem "dwójki", tj. przedwojennego wywiadu wojskowego. Ale kto wie jak to było naprawdę...
Obóz
W końcu przywieziono nas do lasu położonego przy szosie Łuck-Kiwerce, w pobliżu wsi Żabka. Noc była ciemna. Jadący z nami oficer ("berlingowiec") komendant tego obozu oświadczył nam, że tu będzie nasze mp (miejsce postoju). Próbowaliśmy szukać jakichś baraków lub namiotów, lecz bezskutecznie. W końcu zrezygnowaliśmy z poszukiwań. Ostatecznie przecież deszcz nie pada, a noc jest dość ciepła. Przespaliśmy się gdzie kto mógł.
Rano okazało się, że wkrótce będą dostarczone narzędzia, przy pomocy których zbudujemy baraki-ziemianki. W tym obozie przebywaliśmy cały miesiąc. Nawiasem mówiąc, baraków nie zakończyliśmy do końca naszej bytności. Nieprawdą jest, że byliśmy ogrodzeni drutem kolczastym. Teren obozu do końca naszego pobytu nie był ogrodzony. Wartę początkowo pełnili rzeczywiście "berlingowcy". W czasie jednej z rozmów z politrukami, ktoś z naszych zarzucał, że "pilnujecie nas jak więźniów". Od tego czasu sami pełniliśmy wartę. Nie bardzo się nam chciało, ale nie próbowaliśmy już tego zmieniać.
Wykorzystywaliśmy jak mogli panujący bałagan. Posterunki były rozmieszczone w lesie, a sprawdzali je "berlingowcy". Wartownik, któremu chciało się spać, w pierwszej kolejności musiał schować karabin, ale tak, żeby samemu go przynajmniej znaleźć, poczym kładł się spokojnie do snu. Bywało tak, że przespał kilka godzin, a później awanturował się, że go nie zmieniono, zarzucając rozprowadzającemu, że "stawiacie posterunki, a później nie umiecie do nich trafić". Jeśli natomiast rozprowadzający natknął się na śpiącego, lecz bez broni, to też uchodziło bezkarnie, no bo już zabrano mu karabin, więc sam się zgłosi. Zresztą traktowano nas bardzo wyrozumiale i pobłażliwie. Cały nacisk był położony na to, żebyśmy się zadeklarowali do służby w "ludowym wojsku polskim".
Karmiono nas dobrze. Kiedyś jednak pożaliliśmy się gen. Berlingowi, że wyżywienie jest niewystarczające. Generał przy nas wydał polecenie, by karmić nas nie zważając na żadne normy. Odżywiano nas specjalną metodą, tj. metodą zasycenia ludzi wygłodniałych. Przez każde dziesięć kolejnych dni (dekada) dostawaliśmy taki sam posiłek. Nie pamiętam już kolejności, ale w jednej dekadzie podawano nam ryż gotowany pół na pół ze "świńską tuszonką", w drugiej dekadzie znowu tuszonka, lecz z makaronem, w trzeciej tuszonka, lecz z suszonymi ziemniakami.
Ale zanim to się wszystko działo, zaprowadzono nas do pociągu bani tj. łaźni z woszobojnią. Tam nas postrzyżono, ogolono, odwszono ubrania i wykąpano. Oczywiście, tak jak wszystkie tyłowe jednostki, pociąg był obsługiwany przez rosyjskie dziewczęta. Zauważyły, że trochę się krępujemy, więc ośmielały nas wołając:
"Dawaj nie scieśniatsa. My widieli nie takich".
Od pierwszych dni trwał nacisk, abyśmy dobrowolnie wstąpili do armii gen. Berlinga. Rozpoczęło się od przyjazdu kilkunastu oficerów polityczno-wychowawczych. Nie kryjąc swoich poglądów, chłopcy nie tylko się bronili, lecz najczęściej atakowali wytaczając swoje argumenty, mimo, iż wiedzieliśmy, że stoimy na straconych pozycjach. Chcieliśmy, by nas przekazano armii Andersa. Składaliśmy przecież przysięgę i obowiązuje nas lojalność do Rządu Londyńskiego. Nie zgadzaliśmy się na zaanektowanie Kresów. Strzelaliśmy ich deportacjami. Na wszystko mieli wkute formułki. W końcu któryś się zeźlił i wykrzyknął:
"Politruków nam przysyłacie, przyślijcie nam księży, każdy chętnie wyspowiadałby się."
I o dziwo, już na drugi dzień przyjechało do nas kilku księży kapelanów.Początkowo sądziliśmy, że to są przebrani enkawudyści, ale ktoś poznał znajomego księdza i sprawa się wyjaśniła. Wszyscy byli duchownymi.
Kilkakrotnie wizytował nas gen. Berling. Wizyty były bardzo bezpośrednie. Otaczali go żołnierze, zadawali pytania. Byłem świadkiem, kiedy powiedział mniej więcej tak:
"Nic nie zwojujecie. Dają broń, to trzeba brać, a Polskę zbudujemy taką, jaką będziecie chcieli."
Mimo wszystko nie kwapiliśmy się z wyrażeniem zgody na wstąpienie do LWP. Oglądaliśmy się na oficerów. Ci byli w jeszcze trudniejszej sytuacji, bowiem było ich niewielu (pamiętam trzech: por. "Cwik", por. "Zając", ppor. "Molli") i podobno rozmowy z nimi były twarde.
Szybko regenerowaliśmy siły. Gospodarze stawali na głowie, żeby nas sobie zjednać.
Odwiedził nas Zespół Pieśni i Tańca Aleksandrowa, reprezentujący nawet w czasie wojny bardzo wysoki poziom. Był teatr, chyba 1 Armii (LWP). Najbardziej utkwił mi w pamięci występ piegowatej blondyneczki, która śpiewała: "Uż jestem takij zimnij drań, i dobrze mi z tiem bez dwoch zdań." Oczywiście bisowaliśmy. Kilka razy wyświetlano jakieś sowieckie filmy wojenne. Czas szybko mijał.
W końcu , w ślad za oficerami, wyraziliśmy zgodę na wstąpienie do wojska. Wyfasowaliśmy postrzelane pod Lenino mundury. Czapki i spodnie były nowe, płaszcze fantastyczne z amerykańskiego sukna. Długie, szyte na polską modłę.
Do Łucka, gdzie mieszkali moi Rodzice, miałem niedaleko. Około 8 km.
Zapomniałem powiedzieć, że stan naszego obozu ciągle powiększał się. Kierowano tu wszystkich rozbitków z 27 Dywizji, którym udało się gdzieś małymi lub większymi grupami dotrzeć przez front. Przybyła nieprzyjaźnie widziana grupa "desantowa", która samowolnie oddaliła się jeszcze w lasach Szackich. Ponadto przybywali i zmieszani zostali z nami chłopcy z polsko-radzieckich oddziałów. W rejonie Kiwerc przebywało sporo ludności ewakuowanej ze strefy przyfrontowej. Odnajdywali oni tu swoich bliskich.
Zdecydowałem się nie odwlekać już wizyty w domu. Nie mieliśmy żadnych dokumentów, a wiadomo, że w tym rejonie NKWD nie spało. Pierwszą przepustkę otrzymałem jeszcze przed przysięgą. Wyskoczyłem na pobliską drogę i jakimś sowieckim somochodem za kilkanaście minut byłem w Łucku. Kipiało tu przyfrontowym życiem. Znajomymi ulicami dotarłem przed dom i nie miałem odwagi wejść. Co powiem Rodzicom? - zastanawiałem się stojąc pod furtką. Dom tonął w cieniu sadu. Zdecydowałem się uciec, ale akuratnie z dwóch przeciwnych kierunków szły ku mnie znajome sąsiadki. Nie miałem chęci rozmawiać z nimi. Pchnąłem furtkę. Jest Mama i Ojciec. Łzy radości i pytania, gdzie Stefan. Rozpłakałem się i wszystko było już wiadomo. Później opowiedziałem szczerze, a przemilczając chyba tylko sprawę nieszczęsnych karabinów.
Wiem, że Rodzice długo jeszcze szukali Stefana, chociaż wydaje mi się, że wewnętrznie byli przekonani, że on nie żyje. Był za wspaniałym chłopcem, by przeżyć wojnę. Rozpacz Rodziców była cicha, głęboka, ale jakaś taka bardzo dojrzała. Nie mogłem tego znieść. Z ulgą powróciłem do obozu.
Rozpoczęły się przygotowania do przysięgi. Przedtem podpisywaliśmy pseudonimowe ulotki do żołnierzy 27 Dywizji, że nam tu dobrze, i że wzywamy kolegów, by przyłączyli się do nas. Rozpoczęła się "komisja lekarska". Piszę w cudzysłowie, bowiem taką groteskę rzadko można było zobaczyć. Na polanie ustawiono stolik, przy którym urzędowało paru oficerów w kitlach. Podobno lekarze. Ustawiono nas, golasów, w kolejce. Komary cięły. Przy stoliku jeden wypytywał troskliwie po rosyjsku, czy coś nie dolega, a drugi niby żartobliwie , ale boleśnie bił rózgą po gołym tyłku. Szybko zorientowaliśmy się, że narzekaniem na stan zdrowia nic się nie wskóra, więc przebiegaliśmy szybko i jak najdalej od tego z rózgą, wykrzykując w biegu nazwisko, imię i zdorowo. "Komisja" zwolniła, o ile mi wiadomo, dwóch naszych kolegów: "Wilka", który był bez ręki i brata "Mamuta", jako młodocianego, mógł mieć 15 lat. Nie wiem, może był i starszy, ale na tyle wyglądał. Smialiśmy się, że nieprzydatność uzyskali narażając własne dupy.
Do defilady szykował nas ppor. "Molli". Wyprowadzał na ruchliwą szosę Łuck-Kiwerce, gdzie miała się odbyć defilada. Był on kiedyś niemieckim oficerem i to maszerowanie miał chyba we krwi. Cały czas chodził krokiem defiladowym. Przeklinaliśmy dryl, kłócili. Awanturowali się również kierowcy, bowiem w czasie tych ćwiczeń przeddefiladowych blokowaliśmy ruch na drodze.
Czuliśmy, że pobyt w obozie zbliża się ku końcowi. Ogniomistrz "Trzyjot" sporządził listę pamiątkową. Złożyliśmy na niej swoje podpisy, zalakował ją w butelce i ukrył gdzieś w sobie znanym miejscu, jako przekaz następnym pokoleniom.
Przysięga odbyła się z wielką pompą. Zjechała się generalicja, przed którą przedefilowaliśmy. Oczywiście bez broni. Przed podaniem obiadu - przemówienia. Nie umawiając się przedtem, zrewanżowaliśmy się za nie piosenką "Kresy nasze Kresy." Spiewało się na nutę "Morze nasze morze." Do obiadu wydano nam chyba po ćwiartce wódki (butelka na dwóch). Niektórzy uważali, że to za mało, wypatrzyli więc gdzie w krzakach przechowywana jest "generalska" wódka i całkowicie pozbawili ich zapasów. Później na prośbę gospodarza imprezy trochę oddano.
Pojechałem do Łucka, pożegnać się z Rodzicami. Łuck był całkowicie bez młodzieży, to znaczy były tylko dziewczyny. Chłopców wszystkich zmobilizowano. Zaszedłem do kościoła. Odwiedziłem znajomych, których syn i brat, "Wrzos", jeszcze nie wrócił. Pocieszałem ich jak umiałem. Poszedłem za miasto, biegałem po polach, obejmowałem zboże, upajałem się ich zapachem. Czułem potrzebę nasycenia się Wołyniem.
Do LWP
Wiadomym było, że to już dzisiaj będziemy poprzydzielani do poszczególnych jednostek I Armii. Kierownictwo obozu, sobie chyba tylko znanym kluczem, rozdzieliło nas na trzy grupy, jak się później okazało, skierowanych do pierwszej, drugiej i trzeciej dywizji.
Przeznaczeniem naszej grupy, w której podobnie jak w pozostałych, znajdował się jeden oficer (w naszej por. "Zając"), była 2 DP im. Jarosława Dąbrowskiego. Tu, na nasze przybycie oczekiwali już "kupcy", tj. werbownicy oddelegowani przez niepełnoetatowe jednostki do uzyskania uzupełnienia. Trzymamy się razem z Januszem. Postanowiliśmy wstąpić do tej samej jednostki, ale problem do jakiej? Teoretycznie wybór należał do nas, ale jak dotąd, żadna z ofert nie odpowiadała nam. Najchętniej wybralibyśmy lotnictwo, albo broń pancerną, chociażby ze względu na to, że nie trzeba tam dźwigać ani okopywać, ale to było nierealne. Do naszej dyspozycji były tylko specjalności i rodzaje broni wchodzące w skład dywizji piechoty.
Między "kupcami" kręcił się jak gdyby bez celu, odróżniający się wyraźnie od pozostałych pewien oficer. Wyglądał na "świętego" (tak nazywano oficerów polityczno-wychowawczych). Zauważyłem już przedtem, że oficerowie ci z reguły podkreślali swoją prosowieckość ubiorem. Chętnie, na podobieństwo sowieckich oficerów, nosili rażące nas granatowe spodnie i byli z reguły opleceni paskami, a więc "koalicyjka", pas do skórzanej torby, pasek do pistoletu, no, a jeśli miał, to jeszcze do lornetki.
Oficer ten, który jak się później okazało, zaważył na naszych dalszych losach. Był bardzo przystojnym Żydem. W końcu podszedł do nas, i jak gdyby od niechcenia zaczął wypytywać kim jesteśmy, co tu robimy etc. Chętnie odpowiadaliśmy na jego pytanie, tym bardziej, że dumni byłiśmy z przynależności do 27 Dywizji. Oficer był elokwentny i rozmowny. Oznajmił nam, iż jest zastępcą dowódcy samodzielnej kompanii zwiadu, że jeśli ktoś umie prowadzić motocykl to ma szansę wstąpienia do tej jednostki. Wszyscy byliśmy zafascynowani tym rodzajem służby. Zgłosiło się kilku chętnych. Mieliśmy szaloną ochotę też, ale nie mieliśmy pojęcia o prowadzeniu motocykla. Wydawało się mnie i Januszowi, że to właśnie jest dla nas wymarzona jednostka. Dużo swobody, można sobie np. przy okazji wpaść na kwaśne mleko do jakiejś chaty etc. Koledzy, którzy zgłosili się pierwsi zapewniali nas, że to żadna sztuka prowadzić motor, że nas nauczą, ale zabrakło nam jakoś tupetu.
Po skompletowaniu kierowców, "święty" oświadczył, że potrzeba jeszcze do każdego motocykla po dwóch żołnierzy, to znaczy jednego jeżdżącego w przyczepie i obsługującego rkm i drugiego fizyliera z automatem na tylne siedzenie. Załapaliśmy się na te "etaty". "Swięty" zaprosił nas na boisko siatkarskie, a w międzyczasie pozostali koledzy zostali rozchwytani przez inne jednostki. Co tu ukrywać, byliśmy zadowoleni z siebie. W końcu znudziła się nam gra, wieczór był blisko, a "święty" znikł. Byliśmy bez obiadu, więc mieliśmy wszystkiego dość.
Pod dowództwem "świętego" wyruszyliśmy dopiero po zapadnięciu ciemności. Marsz leśnymi drogami trwał kilka godzin, zorientowaliśmy się dość szybko, że chodzimy w kółko. Zapytaliśmy wręcz "świętego", czy nie zabłądził. Odparł, że nie, że to już blisko.
Samodzielna Kompania Zwiadu
W środku nocy dotarliśmy do obozu. Dowódca nasz polecił tymczasowo rozmieścić się w barakach. Wkroczyliśmy z Januszem do pierwszego z brzegu baraku. Ciemność i zaduch. Wymacaliśmy prycze i przycupnęliśmy jakoś na nich, odrzucając bezceremonialnie zaspanych mieszkańców. O świcie obudziły nas przeraźliwie wrzeszczane komendy: "Pobudka!, pobudka." Wiemy, że to nas nie dotyczy, więc przez przymrużone oczy obserwujemy so się dzieje. Żołnierze zrywają się z posłań, jakby im ktoś terpentyną posmarował tyłki. Zakotłowało się w baraku. Słychać komendy zarządzające zbiórkę. "Biegiem marsz." Zanim wygramoliliśmy się z baraku, ostatnia kolumna białych koszul zninęła już z pola widzenia pozostawiając jedynie tuman kurzu. Było to szokujące. Nie spodziewaliśmy się takiego rygoru.
Wojsko po pewnym czasie wróciło i po krótkim śniadaniu wyruszyło na ćwiczenia. Słychać było komendy: "pluton pieszy", "pluton konny", "pluton motocklistów". Smignęło nam paru chłopaków w okularach do jazdy motocklem. Chcemy z Januszem zobaczyć wreszcie te wymarzone motocykle, ale jakoś ich nie widać mimo, że obóz prawie opustoszał.
Pętając się po obozie spotkałem znajomego chłopca ze szkoły, który służył w tej jednostce. Był trochę młodszy ode mnie, nosił też piękne okulary, jak się okazało był listonoszem. Po paru zamienionych zdaniach, pytamy go oczywiście o intrygujące nas motockle. Wyjaśnił rozbrajająco, że motockli jeszcze nie ma, nie wiadomo kiedy będą. Zrzedły nam miny. Czuliśmy, że trafiliśmy fatalnie.
Obóz, teraz już nasz, położony był w pięknym sosnowym lesie, ogrodzony żerdziami, wyposażony w wartownię, umywalnię etc. Oddalony był wszystkiego o ok. pół kilometra od sztabu dywizji. Szliśmy całą noc! Równiutko w rzędach stały baraki-ziemianki, mniej więcej o wymiarach 5 x 12 m. Podłoga znajdowała się metr poniżej terenu. Na drewnianej konstrukcji opierały się gęsto ułożone żerdzie, pokryte darniną. Wejścia przysłaniały pałatki. Po obu stronach półtorametrowego korytarza wybudowane były również z cienkich żerdzi prycze do spania. Przed barakami klomby, a na nich poukładane ze stłuczek talerzy i rozdrobnionej cegły orły, hasła, etc.
Dowódcą kompanii był bezręki Rosjanin, kpt. Jagielski. Mówiono o nim, że jest byłym oficerem marynarki wojennej i stąd wywodzi się jego zamiłowanie do rygoru. Mieszkał w osobnym, wybudowanym przez żołnierzy domku wraz ze swoim fajfusem (tak w gwarze wojskowej nazywano ordynansów) i szefem wywiadu, też Rosjaninem mjr. Taranem.
Znając trochę stosunki sowieckie, zapytałem mjr. Tarana, czy mogę korzystać z aparatu fotograficznego, który przywiozłem ze sobą. Powiedział, że "padumajem", lecz "narazie" zarekwirował aparat. Po tym incydencie stanęliśmy z Januszem do raportu z prośbą o przesunięcie do innej jednostki. Wysłuchano nas i na tym się skończyło. Przydzielono nas nie do plutonu motocyklistów jak było to obiecane, lecz do plutonu pieszego, którym dowodził, jak się później przekonałem, wspaniały człowiek, Rosjanin z Syberii ppor. Igor Wiediukow. Pluton motocklistów różnił się od nas nazwą i noszonymi z wielkim fasonem okularami. Oprócz tych dwóch plutonów był jeszcze pluton konny. Jeździli na maleńkich mongołkach, nosili do trzewików (co nas bardzo śmieszyło) ostrogi, no i posiadali ciężkie kozackie szable.
Zastępcą, rzadko, ale najczęściej w stanie nietrzeźwym, pokazującego się dowódcy kompanii, był wspomniany na wstępie "święty". Zastępcą Wiediukowa ds. polityczno-wychowawczych był jakiś kresowy Żyd. Pamiętam, że nie umiał poprawnie mówić ani po polsku ani po rosyjsku (po żydowsku chyba też nie). Dowódcą drużyny, w której miałem "zaszczyt" pełnić służbę, był młody energiczny chłopak, kpr. Józef Zięba.
Wręczono nam broń i ekwipunek. Byłem rozczarowany, bowiem marzyła mi się pepesza, a otrzymałem długą, niewygodną wintowku ze sztykiem. Ponadto każdy otrzymał wieszczmieszok - czyli workowaty plecak, płaską manierkę, niezastąpiony 2-litrowy kotiełok, maschałat, pałatkę no i nóż, czyli tzw. finkę.
Partyzanckie "słownictwo wojskowe" różniło się od panującego tu zruszczonego słownictwa wojskowego i na tym tle dochodziło do zabawnych nieporozumień. Na przykład w naszej partyzanckiej gwarze (a było nas wyjątkowo duże skupisko w zwiadzie, bo chyba z 16-stu) "finką" nazywano pepeszę. Więc kiedy były partyzant opowiadał, że pociągnął z "finki" po jednym Niemcu, to wierzono bez zastrzeżeń, lecz kiedy pociągnął i po drugim, słuchacze zaczynali powątpiewać w prawdomówność opowiadającego.
Nie wiem jak było w normalnych strzeleckich kompaniach. U nas panował niemiłosierny rygor. Zacznę od tego, że w wojsku obowiązywał nas czas moskiewski. Pobudkę zarządzano, nie pamiętam o 5 czy o 6 rano, niemniej jednak działo się to jeszcze przed wschodem słońca. Żołnierze nabawili się urazu, przez to budzenie w nocy. Zdarzało się, że ktoś sobie krzyknął "pobudka" przez sen, a bractwo nieprzytomne wybiegało z baraku. Poranna gimnastyka - to bieg piaszczystą drogą do leśnej rzeczki. Tu myliśmy się, można było nawet trochę popływać. Rezultatem biegu powrotnego było to, że wracaliśmy niesamowicie zakurzeni. Starałem się biec zawsze w czołówce, by uniknąć zabrudzenia. Takich mądrych jak ja było więcej i siłą rzeczy spokojny bieg zamienał się w morderczy wyścig.
Poranny apel przeprowadzał zwykle szef kompanii, któremu wydawanie komend w języku polskim sprawiało wyraźne trudności, więc przerabiał je na swój sposób i był z siebie najwyraźniej zadowolony. Te jego sławne "konfederatki sniać" (czapki zdejm) i "zapawaj swojo" (do modlitwy) - przeszły do historii kompanii, jak również jego trzewiki przyozdobione ostrogami.
Na wyfasowanie śniadania i spokojne skonsumowanie go, z reguły nie starczało czasu. Mimo, że moim zdaniem nie było potrzeby, chleb i konserwy były ważone na skonstruowanej z patyka wadze. Zwyczaj ten został przywieziony z sowieckich łagrów. Na śniadanie otrzymywaliśmy wystarczającą ilość chleba, 12 dkg tłustej tuszonki, łyżkę cukru oraz herbatę. Jak już wspomniałem, ze śniadaniem trzeba się było uwijać.
Z reguły pierwsze zajęcia były prowadzone przez "świętego". Wyprowadzał wszystkich na polanę, pozwalał usiąść no i zaczynał uświadamiać. Tematy miał różne. Pamiętam, jak raz powypisywał sobie wszystkie antykrzyżackie strofy z "Grażyny" jak:
"(...)Chcesz nas pojednać; raczej ogień z wodą, raczej żelazo rozpalone w dłoni, niźli Krzyżacką prawicę uściskać", "lecz Krzyżackiego gadu nie ugłaszcze nikt ni gościnnością ni prośbą nie dary", etc. i stawiając znak równości między "krzyżackie" a "niemieckie" rozwodził się nad słuszną i zakorzenioną naszą nienawiścią do Niemców.
Słońce dopiero wschodziło, las szumiał delikatnie jak to o wschodzie słońca, ptaki śpiewały, chował się jeden żołnierz za drugiego i przed wzrokiem prelegenta - drzemał w ciepłych promieniach słońca. Docierało trochę tych mądrości "świętego", ale nie chciało się reagować. "Swięty", spostrzegłszy, że śpimy, podrywał wszystkich i zwykle wysłuchiwaliśmy zakończenia wykładu stojąc.
W przerwach między zajęciami z reguły zasypialiśmy. Dowcipnisie wsypywali z przemyślnie skręconych z gazet lejków - okruchy kuryszki w nosy śpiących. Ci budzili się potwornie kichając i wzbudzając ogólną radość. Kuryszki były sowiecką specjalnością. Uzyskiwano je w ten sposób, że po obdarciu liści tytoniowych, suszono badyle i tłuczono je na drobne części. Kto otrzymał tytoń i wykonane z niego papierosy - nie wiem. Wojsko otrzymywało kuryszki. Najlepiej kurzyło się w sowieckich gazetach. Stąd zapotrzebowanie na "Prawdę" było naprawdę szczere.
Zajęcia z dowódcą plutonu, Igorem Wiediukowem, należały do przyjemnych. Z miejsca uzyskał naszą sympatię. Pamiętam, że mieliśmy zadane ćwiczenie "marsz na azymut". Bardzo rzeczowo i poważnie wyjaśnił nam zadanie i sposób jego realizacji. Kiedy dotarliśmy w zaplanowane miejsce (nawiasem mówiąc zaplanował idealne kąpielisko), zrezygnował z dalszych zajęć, pozwalając na "byczenie" się do wieczora. Były i inne zajęcia.
Budowaliśmy jakiś barak. Do ostatniej chwili nie było wiadomo dla kogo i po co. Okopaliśmy nasz obóz, budując okopy, ziemianki, stanowiska karabinów maszynowych etc. Zaznajamialiśmy się z sowiecką bronią. Uczyliśmy się pierwszej pomocy. Te ćwiczenia akceptowaliśmy. Natomiast nie znosiliśmy musztry. Bardzo krytycznie patrzyliśmy na to - myślę cały czas o grupie byłych partyzantów -, iż wielu zwiadowców nie umie pływać, że nie mamy łopatek, które wg. naszego doświadczenia są nieodzowne.
Zawzięcie ćwiczono z nami sprawne wsiadanie do samochodu. Każdy z nas miał wyznaczone miejsce w samochodzie. To był już cyrk. Dobiegaliśmy w zadanej kolejności. Każdy łapał w określonym miejscu za burtę i wskakiwał jak akrobata na platformę. Doszliśmy do perfekcji. Posadka trwała dosłownie sekundy. Wogóle panował nieznośny rygor. Dopiero w czasie posiłku można było rozpiąć kołnierzyk. Po obiedzie na godzine pozwalano zdjąć koszulę i opalać się. Dowództwo uważało, że opalanie osłabia. Trudno było nam się z tym wszystkim pogodzić.
Na wieczornym apelu czesto pojawiał się dowódca kompanii kpt. Jagielski. Nie widziałem go nigdy trzeźwego. Stawał przed frontem kompanii i zaczynał umoralniać. Zwykle zaczynał od słów: "Jestem zwiad to znaczy jestem zwiad" i dalej albo o zachowaniu tajemnicy wojskowej, jak gdybyśmy mieli możność niezachowania jej, albo jakiś inny temat wylęgły w zapijaczonej mózgownicy. Kiedyś przez dwie godziny rozwodził się nad brakiem dyscypliny. Rozpoczął od tego że X ma służbę. Ale X ma znajomą fizylierkę, więc zobowiązuje Y do pełnienia służby, a sam idzie na eto dieło - tu wymowny ruch ręką. Y też ma znajomą dziewczynę w kompanii łączności, więc przekazuje służbę Z-owi, a sam idzie na eto dieło - i znów wymowny ruch ręką. Ględził tak w nieskończoność, później nie podobał mu się nasz śpiew. Trzeba było maszerować jeszcze raz i jeszcze raz do późnej nocy, aż tow. kapitan zmęczył się i uznał, że wystarczy.
Niezależnie od codziennych zajęć, od czasu do czasu ogłaszano nocne alarmy ("Bulbowcy napadli") lub urządzano nocne ćwiczenia. Polegały one na tym, że w lesie rozstawiono posterunki, a nasz pluton pieszy, predysponowany do tego, musiał zwinąć taki posterunek, czyli "zdobyć języka". Ot, taka harcerska zabawa, ale realizowana bardzo poważnie. Ubieraliśmy się w maschałaty, czyli maskujące kombinezony i usiłowaliśmy podkraść się bezszelestnie pod posterunek. Działo się to wszystko w rejonie kwaterowania jednostek dywizyjnych. Sztab dywizji był strzeżony przez batalion fizylierek. Te, z uporem załatwiały swoje potrzeby fizjologiczne w pobliskim lesie, przez który skradaliśmy się "po języka".
Teren zarośnięty był piekielnymi pokrzywami. Trudno było skradając się nie rozdusić jakiejś "miny" i nie usmarować się gównem. Wartownik wiedząc, że mamy zamiar go zdjąć był czujny, ale nawet nie widząc i nie słysząc nas, jeśli tylko miał dobry węch, to zawsze na czas podniósł alarm. Słowem nie udawało się zaskoczenie i w następnej nocy, trzeba było powtarzać ćwiczenia. Byliśmy z niewyspania wściekli. Aż prosiło się zawarcie jakiegoś porozumienia między "wartownikami" a nami. Zaproponowałem to po którymś nieudanym podejściu. "Wartownicy" słuchali mnie z niedowierzaniem.
"Dobra", mówią, "skorożeś taki cwany, to jak wy będziecie "wartownikami" to zrealizujemy twój pomysł."
Pogadałem z chłopakami, no i oczywiście zgodziliśmy się. Ponieważ kilka z rzędu naszych wypraw zakończyło się niepowodzeniem, zamieniono role. Wszystko poszło elegancko. Wyczułem zbliżających się, mało tego ponagliłem ich, pozwoliłem zawinąć się w pałatkę i przetransportować. Dowódca kompanii był zachwycony swoimi zuchami.
"Nu, partyzan", mówi do mnie, "kak tiebja wziali"?
"Daże nie słyszał", łżę.
"Nu maładcy", powiada.
Mieliśmy spokój. Od tego czasu "branie języka odbywało się bezkolizyjnie.
Czuliśmy, że ten ustabilizowany tryb życia w pewnej chwili się zmieni, lada dzień ruszy ofensywa. Przez kolegę listonosza, który wybierał się do Łucka, wysłałem do Rodziców list, podając mimo zakazu, w jakiej jednostce służę.
Powoli zżywaliśmy się z resztą kompanii. Było to o tyle łatwe, że wszyscy byliśmy prawie rówieśnikami. Większość żołnierzy miała za sobą sowieckie łagry. Część, po opuszczeniu miejsca zesłań, żyła w sobie jedynie wiadomy sposób, w każdym bądź razie w sposób kolidujący z każdym kodeksem karnym. Nazwalibyśmy ich dzisiaj "marginesem". Ci bardzo młodzi ludzie, rządzili się swoimi niepisanymi prawami i byli naszym zdaniem nie tyle zruszczeni ile mocno zsowietyzowani. Uważali się prawie za urków. Urkami nazywali sami siebie sowieccy kryminaliści. Obowiązywało ich swoiste, niepisane prawo. Nosili znaki rozpoznawcze - tatuaże. Trzeba przyznać, że byli to zgrani chłopcy, chociaż między nimi też panowały jakieś nieznane nam antagonizmy. Nie wiem dlaczego zwoływali się okrzykiem czarnomorskich marynarzy "pałundra". Było to dla nas obce, podobnie jak i chętnie śpiewane przez nich rosyjskie pieśni więzienne i łagrowe. Nie próbowali nam robić żadnej krzywdy, lecz mimo to między nami istniał mur obcości i ukrywanej niechęci. Między sobą nazywaliśmy ich "pałundrowcami". Pragnę być dobrze zrozumianym... Kompanię zwiadowczą tworzyli, można tak powiedzieć "normalni" wygnańcy, powracający tą drogą do Kraju. Wśród nich aktywną, na szczęście nieliczną grupę tworzyli ci chłopcy, których ochrzciliśmy mianem "pałundrowców. Nie akceptowaliśmy ich postawy. Pisząc "my" mam na myśli byłych Akowców. W kompanii było kilku kresowych Żydów. Stosunek mój do nich należy rozpatrywać w ogólnym aspekcie stosunku kresowiaków do Żydów w tym czasie.
W 1939 r., gdy Sowieci zajęli Wołyń, większość Żydów demonstrowała swoje prosowieckie sympatie. Przejawiało się to w pierwszym okresie w rozbrajaniu i biciu policjantów, później w napuszczaniu Sowietów na Polaków. Ciągle się słyszało: "To tiebie nie Polsza", "To tiebie nie Rydz-Szmigły" itp. Dużo Żydów zostało współpracownikami NKWD i milicji. Ogólnie biorąc łatwiej poruszali się w sowieckim ustroju i wielu z nich odgrywało się na Polakach. Wydaje mi się, że ten właśnie okres okupacji sowieckiej wywołała u części społeczeństwa wrogi stosunek do Żydów. Ogrom nieszczęść jaka spadła na Żydów w czasie okupacji niemieckiej zmieniła nasz stosunek do nich. Współczuliśmy i staraliśmy się pomóc.
Na przykład na placówce w Pańskiej Dolinie przechowywało się pod naszą opieką kilka rodzin żydowskich. W oddziałach partyzanckich mieliśmy kolegów Żydów. Np. w I kom. "Łuny" pamiętam trzech: "Trafny", "Michał" i "Bolek". W Swiniarzynie przechowywaliśmy dużą grupę Żydów. Piszę o tym, gdyż niechciałbym być posądzony o antysemityzm, chociaż jak to wyniknie z dalszych relacji - nie byłem przyjaźnie nastawiony do naszych Żydów. Pamiętam trzech: zastępca dowódcy kompanii ds. pol.-wych., zastępca dowódcy plutonu ds. pol.-wych., ordynans dowódcy kompanii. Ci dwaj ostatni byli typowymi kresowymi Żydami. Nie znali poprawnie żadnego języka, rozmawiali specyficznym, dzisiaj nie spotykanym żargonem. Uważałem ich za dekowników, tj. tych, którzy szukali w wojsku bezpiecznych funkcji, i chyba miałem rację.
Oprócz Żydów było w kompanii kilku Białorusinów i Ukraińców. Nie zauważyłem żadnych antagonizmów. Wszyscy za wyjątkiem "pałundrowców", którzy mieli chody u dowódcy, uważali się za równych.
Pewnewgo dnia, gdy pierwszy pluton ćwiczył posadku na maszynu, drugi akuratnie kończył maskowanie przedpola okopów, trzeci zawzięcie budował barak, przerwano znienacka zajęcia. Uzupełniono ekwipunek, wydano zapasową amunicję, żelazną porcję żywności i zaczęliśmy szykować się do odjazdu. Zapanowało nie tylko ożywienie, ale i radość. Nareszcie zmiana! Najbardziej radośnie piał ordynans dowódcy. Nie wytrzymałem i przygadałem mu coś o bohaterskich fajfusach. Nie speszył się.
"Będziemy bić Niemców!", krzyczał.
Marsz przez Wołyń
Po załadowaniu na samochody zapasów, kuchni, oficerskich betów, okazało się, że w ogóle nie ma miejsca dla wojska. Wyruszyliśmy o zmroku. Pluton konny na mongołkach, reszta kompanii pieszo. Idziemy obładowani jak wielbłądy. Początkowe podniecenie ustępuje zmęczeniu. Na jednym z postojów, niechcąco, o mały włos byłbym wydziobał bagnetem oko Januszowi. Zeźliłem się, zdjąłem bagnet i z furią wyrzuciłem go w przydrożne zboże. Uspokoiło mnie to trochę.
Do dzisiaj lubię chodzić, ale nie lubiłem i nie lubię dźwigać w marszu bagażu. Najbardziej dokuczała mi maska przeciwgazowa. Wydawało mi się, że taśma torby przecina mi ramię. Na najbliższym postoju wywaliłem maskę, zostawiając jedynie torbę. Było mi lżej. Na następnym postoju "zapomniałem" hełmu, wywaliłem zbyteczną moim zdaniem amunicję i szło mi się już całkiem fajnie. Przed świtem zwierzył mi się Janusz, że podziwia mnie, iż tak lekko idę pogwizdując, podczas gdy on nie ma już siły. Zdradziłem mu tajemnicę tej "lekkości". Janusz poszedł moim śladem. Za nami inni "partyzanci", a potem reszta. Dopiero pod Puławami, dowódca kompanii zorientował się, widząc koślawe kozły ustawionych karabinów, że brakuje bagnetów. Zarządził zbiórkę w pełnym rynsztunku. Przegląd zaczął od końca, czyli od najniższego. Był nim sympatyczny Ukrainiec, Sawicki. Jagielski obejrzał go i pyta:
"Sawickij, gdzie twój sztyk, gdzie gazmaska, gdzie nożniczki?"
"Pani Kapitani, sztyk meni ukrały, gazmaska swysnuły", odpowiada flegmatycznie Sawicki.
"A nożniczki?", denerwuje się kapitan.
"A nożniczki spyzdyły", odpowiada z niezmąconym spokojem indagowany.
Mimo powagi chwili, gruchnęliśmy wszyscy śmiechem. Jagielski pieklił się, obiecywał, że jeśli w jakimś tam krótkim terminie nie uzupełnimy sprzętu, to zamieni nas w karną kompanię. Ale sprawa się rozwodniła. Był front i inne zmartwienia dla wszystkich.
Początkowo szliśmy tylko nocami. Później i dniami. Front drgnął, oddaliła się kanonada. Przechodziliśmy przez znane sobie z okresu działań partyzanckich tereny, a więc Kupiczów. Zdobyty na UPA pojazd pancerny z wymalowaną tryzubą stał jeszcze w rynku. Szliśmy również przez pamiętne Kraczi, gdzie zaskoczyli nas w szkole banderowcy. Pogoda zaczęła się psuć. Siąpał deszcz. Rozbiliśmy na mokrej ziemi pałatki. Zimno, nieprzytulnie. Płaszczy już nie mieliśmy. Dowódca doszedł do wniosku, że należy nas trochę odciążyć, więc na jego polecenie zrolowaliśmy płaszcze, każdy włożył kartkę z nazwiskiem, żeby w razie sporu było wiadomo, kto ma rację. Załadowaliśmy płaszcze na samochód i to było pożegnanie z płaszczami. Już do nas nie wróciły. Chyba dowódca przepił je przy pomocy swojej przybocznej gwardii "pałundrowców". Wracam z odległej kuchni niosąc kociołek herbaty. Napotkany listonosz śmiejąc się mówi:
"Olgierd, Mama twoja przyjechała. O tam, czeka na ciebie."
Wściekły byłem na jego niesmaczny żart, ale mimo woli spojrzałem we wskazanym kierunku i oczom nie wierzę. Rzeczywiście moja Mama! Okazało się, że po otrzymaniu mego bez cenzury wysłanego listu, wiedziała w jakiej jednostce służę, a od kolegi listonosza dowiedziała się, jak nazywa się najbliższa naszego obozu wieś. Wzięła więc, jak to każda mama, odpowiednią ilość wiktuałów i dotarła do wsi, gdzie kwaterowało dowództwo 2 DP. Spóźniła się, gdyż przed dwoma dniami wymaszerowaliśmy na front. Trafiła na jakiegoś księdza, który powiedział Jej, gdzie i jak długo będziemy. Ksiądz pokazał nawet, które samochody tam jadą. Wślizgnęła się więc moja Mama na ciężarówkę, przykryła płaszczem i jechała. Później, gdy ją zdemaskowano, żołnierze nie mieli serca wysadzić kobietę w tak niespokojnym i niebezpieczym terenie. Przyjazd Mamy był sensacją. 
Zaprowadziliśmy Mamę do jakiejś chaty i rozpoczęliśmy próbowanie domowych smakołyków. Wpadł na to kpt. Jagielski. Oczywiście poczęstowaliśmy go. Był zaszokowany tym, co zobaczył. Przy okazji dowiedział się od Niej, jak tu długo będziemy, no i wszystko się sprawdziło. Mama nocowała w pobliskiej chacie. Przeżyła tam potworną przygodę. Gospodarz, stary ukraiński chłop chciał w nocy Mamę zarżnąć. Mama domyśliła się czegoś złego. Zauważyła, że chłop ostrzył nóż i powtarzał, że zemści się za syna. Na wszelki wypadek otworzyła okno i nie spała. Kiedy otworzyły się drzwi, uciekła przez okno. Całą noc siedziała w krzakach. Rano opowiedziała nam o tym.
Chłop robił wrażenie nienormalnego. Córka potwierdziła, że zwariował od czasu śmierci syna. Podobno zabili go Polacy. Co mieliśmy robić z nienormalnym? Odpuściliśmy.
Informacje uzyskane przez Mamę, a dotyczące czasu naszego pobytu i terminu wymarszu - okazały się bardzo dokładne. Powróciła do Łucka. Przywiozła jeszcze jeden "zrzut". Jagielski nic nie mówił. Dopiero gdzieś po miesiącu, gdy nie udawało się nam "wziąć języka", publicznie powiedział:
"Ech, żeby to zadanie było powierzone nie Kowalskiemu tylko jego Mamie, my o Niemcach wiedzielibyśmy wszystko."
Przekroczyliśmy Turię.Tu na tej rzece front stał przeszło 4 miesiące. Tereny były naszpikowane minami. Należało poruszać się tylko po odpowiednio oznakowanych drogach. W tym rejonie toczyły się od 1943 r. polsko-ukraińskie walki. Z reguły polskie wsie były popalone. Dużo ukraińskich chat też poszło z dymem. Ocalała ludność z ulgą witała wojska radzieckie, żywiąc nadzieję, że skończy się ten koszmar. Ze wszystkich stron wciskały się w świadomość ślady tej bratobójczej wojny. Wzajemna nienawiść i poczucie doznanej krzywdy przebijała z każdej wypowiedzi, zarówno Polaków, jak i Ukraińców. Jako uczestnicy tych walk, ciekawi byliśmy jej oceny, mimo, że każdy z nas był dumny ze swego udziały w tworzeniu tej najnowszej historii. Próbowaliśmy rozmawiać z Ukraińcami na te tematy, udając, że nie wiemy co tu się działo, bo przybywamy z głębi Rosji. Nie bardzo wierzyli w to, że możliwa jest aż taka niewiedza i najczęściej uchylali się od rozmowy.
Raz zaszliśmy do jakiejś chaty, gdzie aktualnie gospodarze żalili się Sowietom na Polaków. Chcieliśmy się włączyć do rozmowy, wykrzyczeć o mordach dokonanych na kobietach i dzieciach, ale stary chłop szybko się zmitygował. Gdy wchodziliśmy, doleciały nas słowa:
"Oj, co tu się działo...".
"Co?", pytamy zaczepnie. Spojrzał na nas, widzi, że Polacy i mówi:
"Ech, co było to było."
Nienawiść do Polaków czuło się na każdy prawie kroku. Topiono np. wiadra w studni, żeby żołnierze nie mogli zaczerpnąć wody. Ale spotykało się i innych ludzi. Pamiętam... Któregoś dnia, a było to pod wieczór, kiedy to najlżej się maszeruje i najchętniej śpiewa, towarzyszył nam dziarsko idąc obok kolumny, ukraiński dziadźko. Po kilku wspólnie przebytych kilometrach, zaciekawiliśmy się dokąd on zdąża. Przyznał się, że idzie po prostu z nami, bo takiego polskiego wojska jeszcze nie widział i nie może się nacieszyć.
"Przecież wy tak pięknie śpiewacie", mówił, "polskie, rosyjskie i ukraińskie pieśni."
To było coś niespotykanego. Często, gdy zastanawiam się nad polsko-ukraińskimi stosunkami, przypomina mi się ten prosty, ukraiński chłop.
Winiarz
Na zachód od Turii, między tą rzeką a Bugiem i torem kolejowym Chełm-Kowel, Niemcy dokonali wczesną wiosną 1944r. pierwszego okrążenia zgrupowanej tam i współdziałającej z Sowietami naszej 27 Dywizji Wołyńskiej AK. Większość żołnierzy AK wyrwało się z tego okrążenia, niemniej jednak zostały małe grupy, kilku lub kilkunasto- osobowe, które teraz, korzystając z przepędzania Niemców powychodziły z ukryć, dążąc do swoich domów. Taką grupkę spotkał jeden z moich kolegów o nazwisku bodajże Pałka. Pochodził on spod Włodzimierza. Przerwał się razem z nami przez Prypeć, podobnie jak mnie "kupił" go "święty"do zwiadu. Chłopak bardzo tęsknił za domem. Zwierzył mi się, że zamierza zdezerterować, gdy tylko znajdziemy się możliwie blisko jego wsi. Proponował mi wspólną ucieczkę. Przedstawił plan, ale odmówiłem. Zamierzał uciekać bez broni, udając, iż dopiero teraz jako partyzant wyszedł z okrążenia. Następnego dnia poszliśmy całą grupą wykąpać się w pobliskim jeziorze. Pałka mrugnął na mnie porozumiewawczo i odłączył się od grupy. Brak żołnierza spostrzeżono dopiero następnego dnia rano przed odmarszem. Zostały buty, kurtka, broń. Padło podejrzenie, że utopił się w jeziorze. Zeznania były sprzeczne. Jedni go widzieli, drudzy nie. Nie wiadomo było komu wierzyć. Sprawdzono nazwiska wszystkich ofiar wybuchu min. Pałka oczywiście nie figurował wśród nich. Wydaje mi się, że byłem jedyny, który znał prawdę. Nie bardzo chcę wyprzedzać wypadki, ale wybiegnę w przyszłość i skończę opowieść o Pałce.
Byliśmy już chyba pod Lublinem, gdy mjr. Taran - szef wywiadu - zaszczycił swoją obecnością nasz wieczorny apel. Oświadczył, iż wiadomo, że Pałka zdezerterował i napewno udał się do domu. Znano wieś, z której pochodził. Najprawdopodobniej Pałka podał prawdziwe dane personalne. Wyznaczono specjalną ekipę konną, która miała przyprowadzić z domu dezertera. Planowano publiczne rozprawienie się z nim, czyli rozstrzelanie. Oprócz zaufanych pojechał również partyzant, jeśli się nie mylę, o nazwisku Winiarz, pochodzący z tej samej wsi, który zgłosił się na ochotnika, gdyż koniecznie chciał spotkać swoich bliskich. Dosłownie na drugi dzień po wyjeździe patrolu, zaczepili nas mijani uciekinierzy.
"Panowie", pytały kobiety, "czy nie ma wśród was Winiarza"? (nie pamiętam imienia).
"Był, ale pojechał do rodzinnej wsi, zobaczyć się z wami.", odpowiadaliśmy.
Niestety rozminął się Winiarz ze swoją rodziną. Zginął 10 października na piaskach Pelcowizny, nie zobaczywszy swoich bliskich.
Patrol wrócił gdzieś po 2-tygodniach. Szczegółów dowiedziałem się od Winiarza. Niczego nie spodziewającego się dezertera zastano w domu. Aresztowano go. Siostra Pałki, podobno fajna dziewczyna, namówiła żołnierzy na posiłek. Podano bimber. Efekt był taki, że bractwo usnęło, a Pałka zwiał. Oczywiście nie przyznali się do tego. Według oficjalnej wersji, nie zastali dezertera w domu. Powracający z wyprawy po Pałkę patrol w powrotnej drodze miał trochę kłopotów z wyżywieniem. Głównym szlakiem przewalało się tyle wojska, że nie starczyło już entuzjazmu dla naszego spóźnionego oddziału. Zboczyli więc z głównego szlaku (szosa Chełm-Lublin) na boczne drogi. Przejeżdżając przez wieś zdejmowali czapki (zakodowane konfederatki sniać) i śpiewali "Rotę". Wybiegali mieszkańcy. Przebieg dalszych wydarzeń, czyli zorganizowanie posiłku, należało do Winiarza, który jedyny w tym towarzystwie władał językiem polskim.
Przez Lubelszczyznę
Ze wzruszeniem przeszliśmy most na Bugu. Tu napewno będzie już Polska. Wszędzie witano nas z niekłamanym entuzjazmem.
Pogoda była piękna. Szliśmy drogami, obsadzonymi tak, jak u nas na Wołyniu wiśniami. Owoce już schły na drzewach. Nie było ich komu zrywać. Marsze znosiłem dobrze. Dzięki pewnej, nazwijmy to przedsiębiorczości (wyrzucenie zbędnego ekwipunku), po przejściu 40 km, starczało mi jeszcze energii na napisanie listu do domu.
Wymarsz następował zwykle rano. Gdzieś około godziny dwunastej, w przerwie dowożono obiad. Potem marsz do wieczora. Wieczorem z reguły zaczynał się cyrk. Przybywając o zmierzchu do zaplanowanej miejscowości, okazywało się, że jest już zajęta, albo przez sowietów, albo jakąś polską, zmotoryzowaną jednostkę. Szliśmy więc w lewo lub w prawo, zależnie od intuicji decydenta, aż znaleźliśmy wolnę wieś. Z reguły nadrabialiśmy 10 do 15 km. Po przybyciu na miejsce należało wykopać schrony, okopać samochody, konie. Nie raz bywało tak, że już świtało, gdy kładliśmy się spać, by za 2 godziny być znowu zgodnie z "grafikiem" na trasie. No a warty?, patrole?
Po bokach osi marszu słychać było kanonadę artyleryjską. Nie wiem skąd wiadomym nam było, że większość sił 27 Dywizji Wołyńskiej AK przeszło na lubelszczyznę. Czekaliśmy na to spotkanie. Czasami, niespodziewanie były dni wolne od marszu. W takim to właśnie dniu miałem okazję pierwszy raz w życiu oglądać "Sluby panieńskie", wystawione pod gołym niebem przez teatr Pierwszej Armii. Początkowo oglądaliśmy bez entuzjazmu, jak coś nakazanego, ale wkrótce sztuka pochłonęła nas całkowicie. Mimo tego zafascynowania, dostrzegliśmy z Januszem, że "urki" gdzieś pojechali naszym półciężarowym dogiem. Doniesiono, iż w pobliskiej leśniczówce przebywają Niemcy, większość z nich jest ranna. Okazało się, że mjr. Taran rozkazał swoim pupilkom wystrzelać wszystkich rannych. Nie ukrywaliśmy naszej dezaprobaty.
Padały ostre słowa na temat gierojów. Biorący udział w egzekucji nie bronili się, nie zasłaniali jak to bywa rozkazem, chociaż rozkaz padł. Widać było, że są wstrząśnięci tym co zrobili, absolutnie nie byli dumni z wyczynu i nigdy do tego tematu nie wracali.
Przebywałem ciągle z Januszem, chociaż nie byliśmy w jednej drużynie. Koleżeństwo nasze przerodziło się w mocną przyjaźń. Janusz nie był rozmowny, raczej był mrukiem, ale przeżywał mocno i dyskutowaliśmy o wszystkim, a zwłaszcza o ostatnim wyczynie. Zdawaliśmy sobie sprawę z tego, że wojna zagarnęła nas jako dzieci, że wyrastaliśmy w morzu zbrodni, zdemoralizowani, ale potrafiliśmy jeszcze odróżnić dobro od zła. Napewno było to zasługą Rodziców, kościoła i starszych kolegów, mam na myśli partyzantkę, którzy mieli jakieś ludzkie zasady, którymi się kierowali. Natomiast nasi koledzy z Rosji z reguły hołdowali zasadzie: "to jest dobre, co daje korzyść."
Z wyprawy do leśniczówki przywieziono dwóch jeńców. Jeden blondyn, drugi czarny, przypominający raczej Włocha. Ten blondyn nazywał się Jerzy Kazuch. Mieszkał przed wojną w Katowicach. Miał ze sobą modlitewnik polski i listy od rodziny, pisane również po polsku. Obaj zobaczywszy nasze wojsko - wyszli z ukrycia i poddali się. Jerzy, jak mi później mówił, nakłonił kolegę do wspólnego poddania się. Mjr. Taran z kpt. Jagielskim niedwuznacznie dali do zrozumienia, że należy tych jeńców również rozwalić. Narobiliśmy z Januszem krzyku. Wpadliśmy w pasję.
"Jak to", krzyczymy, "tylu z nas wymordowano, a my mamy swoich rżnąć?! Wielu udaje Polaków i ich się honoruje tytułem ruskij polak, a oni po polsku ani be ani me."
Do rokoszu oprócz "partyzantów", dołączyła się część kolegów z kapralem Ziębą na czele. "Pałundrowcy" w międzyczasie protestowali przeciw lichej zupie. Dano nam zaparzoną mąkę sojową, czyli tzw. bałandę. Protest polegał na tym, że zapinało się do rączki kociołka z zupą pasek i trzymając za wolny jego koniec rozkręcało urządzenie. Wypuszczony w odpowiednim momencie kociołek z zupą szybował dość wysoko, a uderzając o ziemię rozbryzgiwała się bałanda. Korzystając z zamieszania, wytargowaliśmy życie Jerzego. Dowódca drużyny, kapral Zięba i ja, wzięliśmy na siebie odpowiedzialność za nowego żołnierza. Jeszcze w tym samym dniu został on przemundurowany. Z czasem zaprzyjaźniłem się z nim.
Podchodziliśmy pod Lublin. Ciągle mijaliśmy byłych więźniów Majdanka, zdążających na wschód. Byli to Rosjanie, jeńcy, inwalidzi. Orientowaliśmy się, co ich czeka w Sowietach, ale dom jest domem. Wielu z nich, będąc inwalidami o kulach, laskach spieszyło do domu. Trudno to opisać! Widać było, że każdy zdążający do domu po prostu duszę wkładał w swój marsz. Ujrzeliśmy w końcu ów sławny Majdanek. Patrząc nań z lubelskiej szosy, absolutnie nie wyglądał on groźnie. Równiutko ustawione zielone baraki. Między nimi dużo przestrzeni. Przegrody z drutu kolczastego, stąd prawie niewidoczne. Wieżyczka strażnicza jak zabawka. Krematorium - jak cegielnia. Dopiero z bliska nabierało to wszystko grozy.
Lublin przywitał nas entuzjastycznie. Witały nas wiwatujące tłumy. Ludzie wciskali nam papierosy, kwiaty, całowali i poili wódką. Przed Krakowskim Przedmieściem podeszła do nas starsza pani i zapytała, czy chcemy obejrzeć, co narobili Niemcy w Lublinie. Zaprowadziła nas na zamek. Przed wejściem leżały zwłoki jakiegoś chłopca, a opodal strażnika. Znalazł się jakiś mężczyzna, który zaczął objaśniać nam bieg wydarzeń. Otóż według niego w więzieniu, za jakieś błahe przestępstwo odsiadywał krótki wyrok młody chłopiec (ten, którego zwłoki leżały przed wejściem do więzienia). Chłopiec ten był szykanowany przez jednego z Niemców. W dniu zakończenia kary tego chłopca, Sowieci podeszli pod Lublin. Chłopca wypuszczono na wolność, Ordnung muß sein. Ten wychodząc za bramę, dźgnął swego kata w brzuch nożem, który zwinął w kuchni i tu został zastrzelony. Niemcy nie zdążyli sprzątnąć zwłok swojego strażnika ani też zastrzelonego chłopca.
Przed wycofaniem się z Lublina, Niemcy rozstrzelali część więźniów. Na dziedzińcu rodziny pomordowanych rozpoznawały swoich bliskich. Rozstrzelano również więźniów w baszcie. Szedłem wraz z innymi krętymi schodami baszty. Fetor był niesamowity. Żołnierze, którzy pierwsi dochodzili do celi egzekucji, z miejsca zawracali, nie mogąc patrzeć na stos pomordowanych więźniów. Z tyłu nacierała fala ciekawskich. Spojrzałem na celę i podobnie jak inni miałem dość. Pod ścianami, na wysokości 1 metra zalegały zwłoki, jedne na drugich. Na podłodze kożuch zakrzepłej krwi i ten niesamowity fetor. Wycofałem się czymprędzej z celi śmierci.
Szliśmy ulicami w kierunku ul. Warszawskiej. Na Krakowskim Przedmieściu poniewierały się zwłoki rozdętych artyleryjskich koni. Od czasu do czasu oddział milicji, czy policji prowadził grupy jeńców niemieckich. Ludzie ci byli dosłownie linczowani przez tłum.
Patrzyliśmy ze zgrozą, jak kilku chłopców z biało-czerwoną opaską prowadziło jeńca. Raptem otaczał ich tłum. Bito Niemca, kto czym miał. Staruszki, które wydawałoby się powinny dziękować Bogu, że jeszcze żyją, wyjąc dziko tłukły jeńca czym mogły. Było to coś przerażającego. O Boże, pomyślałem, jakiż straszny jest gniew ludu.
Wyszliśmy na "Warszawską szosę". Korzystając z zamieszania w Lublinie zdezerterował jeden ze Slązaków.
Tu zarządzono odpoczynek. Pozdejmowaliśmy buty, siedliśmy na zakurzonej przydrożnej trawie. Jak okiem sięgnąć droga jest zatłoczona na całej szerokości. Lewą stroną ciągną zmotoryzowane kolumny radzieckie. Kurz, spaliny. Od czasu do czasu na ciężarówkach rozwinięty sztandar. Prawą stroną drogi posuwają się nasze kolumny piechoty. Przygarbione plecy i ugięte nogi pod ciężarem maksymów, przeciwpancernych rusznic, małych moździerzy. Wąsate, spocone twarze. Czasami te spocone twarze śpiewają. Dolatują do nas słowa popularnej wśród piechocińców pieśnie. Podchwytujemy ze śmiechem refren. "Pocałuj, mówi ona mnie, pocałuj mnie." Wydaje się nam to takie groteskowe. Tu wojna, pot kapie ciurkiem po twarzy, nie zatrzymują go nawet wąsy i te marzenia o pocałunku.
Z kierunku warszawskiego, skręciliśmy w lewo, przemaszerowaliśmy przez Nałęczów. Patrzyłem jak urzeczony na czyste, kolorowe domy, na ukwiecone klomby, na elegancko ubranych mieszkańców. Słowem, inny świat. Pola pachniały zżętym zbożem. Od czasu do czasu z ustawionych kopek wynurzają się żołnierze lub urzędnicy niemieccy, z podniesionymi rękami zbliżają się do maszerujących kolumn. Kto ma szansę wybiega im naprzeciw, zabiera zegarek. Rozmawiamy z Niemcami. Z reguły podają się za Austryjaków, czasami za Holendrów. Ukrywali się na polach już parę dni. Szalenie bali się miejscowej ludności. Dopiero gdy posłyszeli wojskowe piosenki, wyszli z ukrycia. Były i inne wypadki, np. naszą kolumnę ostrzelało z pistoletów maszynowych trzech Niemców. Oczywiście nie mieli żadnych szans na przeżycie. Jeden ze zdobytych pistoletów maszynowych nasz urka sprzedał gospodarzowi, później jego kolega odebrał, słowem mały skandal, ale zatuszowany przez dowódcę. Zarekwirował pistolet, chłopa postraszył i wszyscy byli cicho.
Na froncie w okolicy Puław
I tak pomału i z przygodami, dotarliśmy nad Wisłę w pobliże Puław. Minęliśmy stację Gołąb, wraz z wysadzonymi jeszcze wagonami i rozbiliśmy obóz przy leśniczówce. Po obejściu szwędał się z pepeszą jakiś frontownik. Wdałem się z nim w rozmowę. Okazało się, że tuż za drogą płynie Wisła, że Niemców z tej strony rzeki nie ma, ale front jest nieobsadzony. W trakcie rozmowy, mój frontownik zastrzelił siedzącego na dachu gołębia na rosół, a następnie "uruchomił frontowy prysznic." Rozebrał się, stanął nad brzegiem strumienia, którego głębokość nie była większa niż pół metra. Twierdził, że odłamki granatu eksplodującego w wodzie nie wychodzą na zewnątrz. Oczywiście uciekłem od "prysznicu". Wańka był zadowolony z siebie i ochlapany gruntownie. Jedynie trochę piasku powbijało mu się w skórę.
Skoro doszliśmy do Wisły, to teraz chyba sobie odpoczniemy - zdecydowaliśmy zgodnie z Januszem. Do podobnego wniosku doszła większość. Starannie wykonaliśmy z naszych płaszczy-pałatek małe, trzyosobowe namioty. Wyścieliliśmy je zbożem "zwiniętym" z pól. Brakowało nam płaszczy. Klęliśmy jak kto tylko umiał winowajców, lecz byliśmy bezradni. Tymczasem zorganizowano wyprawę zwiadowczą. Załadowano wieczorem kilku zwiadowców na "doga". Rano wrócili, jak się okazało z Puław. Opowiadali, iż Puławy są wymarłym miastem. Nie zatrzymywani przez nikogo wjechali na most. Kiedy zorientowali się, że do nich strzelają, oczywiście wycofali się z mostu. Powoli sytuacja się wyjaśniła. Most był zerwany. Puławy zajęte były przez Sowietów.
Dopiero po dłuższym pobycie, zwiadowcy nasi zorientowali się, iż czerwonoarmiści śpią pijani, lub plądrują magazyny. Udało się naszym dogadać z bojcem, który poczuł się gospodarzem w zdobytym mieście i zaprowadził chłopców do magazynu z wódką, a następnie do przechowalni jaj, gdzie jakimś hełmem umocowanym na kiju dostarczano jajeczną maź, w której można było odnaleźć i nieuszkodzone jajka. Wierzyliśmy, że nie bujają, bo przywieźli trofea - parę skrzyń wódki i trochę jajek.
Wieczorem kompletowano grupę zwiadowczą do wykonania bojowego zadania. Wiedzieliśmy tylko tyle, że mamy przeprawić się przez Wisłę i zdobyć jeńca, czyli jak się mówiło w naszej gwarze - "zdobyć języka." Na wszelki wypadek wzięliśmy ze sobą trzy dętki samochodowe i jakiś sznurek. Ubraliśmy się w nasze cieniutkie maschałaty, poprzypinaliśmy nasze "finki" i wyruszyliśmy w ciemną noc.
Było nas z Igorem Wiediukowem około 10 ochotników. Przecięliśmy drogę, zeszliśmy karkołomnym stromym brzegiem nad wodą.
"To jeszcze nie Wisła", tłumaczy dowódca, "widziałem na mapie, to stare koryto."
Stare, czy nie stare, forsujemy go w bród. Trochę utrudniają gałęzie, ale nie trzeba płynąć. Wyłazimy z wody. Teraz ja prowadzę. Muszę być czujnym, bowiem mogą tu znajdować się niemieckie czujki. Przewiesiłem pepeszę przez ramię. Doświadczenie nauczyło mnie, że w takich sytuacjach pewniejszy jest granat. Trzymam go w prawym ręku. Przedzieramy się przez jakieś haszcze, łozy. Wydaje mi się, że potwornie hałasujemy. Docieramy znowu do wody. Ani naszych ani Niemców. Słowem bezpańska ziemia. Zdecydowano, że na dętkach przeprawią się trzej zwiadowcy: Józek Zięba, świeżo upieczony zwiadowca Jerzy Kazuch, nazwiska trzeciego nie pamiętam.
Zanim ukończono przygotowania, rozjaśniło się trochę i widzimy przeciwległy brzeg całkiem blisko. Niemożliwe, żeby to było główne koryto Wisły. Okazało się, że mamy rację. Wisła płynęła szerokim, wartkim korytem, ale spory kawałek dalej. To nad czym utknęliśmy stanowiło jakąś starą odnogę. Igor od początku był przeciwny wyprawie bez dokładnego rozeznania, ale musiał słuchać starszych rangą. Należało przeczekać dzień. Kilku wróciło z Igorem do obozu. Przyniesiono nam prowiant. Suszyliśmy przemoczone nocą w czasie przeprawy ubrania. Przyniesiono również trofiejną wódkę. Chyba wypiłem za dużo, bo rozchorowałem się po tej uczcie. Do śniadania wydano nam boczek ze świeżo otworzonej puszki amerykańskiej. Stanowił świetną zakąskę. Od tego czasu ilekroć poczułem zapach boczku, byłem bliski torsji. Trwało to parę miesięcy. Wniosek był klasyczny - zaszkodziły zakąski.
Przesiedzieliśmy za krzakami do wieczora, obserwując na zmianę lewy brzeg. Nad wodą widniał jakiś znak żeglugi, dalej wał nad Wisłą, jakieś wzmocnienia. Ani żywego ducha. Zaczęliśmy nawet powątpiewać, że są tam Niemcy. Po zapadnięciu ciemności, ten sam zespół, który poprzednio przymierzał się do sforsowania Wisły, ponowił próby, ale już na właściwym korycie. Prąd porozpraszał ich. Dość długo czekaliśmy, aż powrócą. Powrócili wszyscy. Gdyby Kazuch miał ochotę zwiać, to mógł uczynić to bez większego ryzyka.
Próby sforsowania Wisły na dętkach ponawiano jeszcze ze dwa razy łącząc je ze sznurem. Silny nurt czynił zadanie niewykonalnym. Chłopcy trzęśli się z zimna. Szybko zbliżał się świt. Piewsze zadanie bojowe i niewykonane. Zły to podobno znak. Podczas gdy nasi chłopcy borykali się z Wisłą, a my śledziliśmy ich drogę dokąd się dało, nasz brzeg nagle zaroił się od piechurów. Zaczęli w pośpiechu ryć okopki.
O świcie zrobił się niesamowity ruch. Patrzyłem jak urzeczony. Oddziały saperskie szykowały przeprawę. Przez zalaną wodą łąkę wnosili saperzy wykonane przez siebie tratwy. Spoczywały one na barkach z dwóch stron ustawionych saperów. W pewnej chwili wydawali mi się bardzo groteskowi. Na głowach hełmy, natomiast nogi gołe. Biegli przez rozlewiska, wzbijając fontanny wody. Spuszczali tratwę na wodę. Tu ładowała się już piechota, a ci biegli po następne. Szybko ocknęli się Niemcy. Ich artyleria, moździerze i karabiny maszynowe szalały po naszym brzegu. Natomiast nasza artyleria prawie milczała, jakby jej w ogóle nie było.
Największy dramat rozgrywał się na wodzie. Tratwy z wojskiem płynęły powoli, stanowiąc łatwy cel. Z brzegu naszego widać było jak topnieją załogi poszczególnych tratew. Wielu ratując się wskakiwało do wody. Po wodzie pływały czapki utopionych żołnierzy. Przypomniała mi się Prypeć. Znowu płyną czapki, pomyślałem bezwiednie, lecz tym razem do drugiego morza. Rzeź była straszna.
Mimo ognia, parę tratew wylądowało na przeciwnym brzegu. Leżeli na plaży skoszeni ogniem karabinów maszynowych. Znajdował się tam i ich ciężko ranny dowódca, por. Zając-Grabowski. Dowodził on w 27-mej Dywizji Wołyńskiej AK, batalionem. Teraz też był dowódcą batalionu. Wszyscy sądzili, że poległ. Gazeta "Zwyciężymy" piała na jego cześć. Pośmiertnie nadano mu Krzyż Virtuti Militari.
Zając wstąpił do wojska razem z żoną "Katarzynką". W obecnym batalionie Zająca było paru chłopaków z 27-mej. Otóż, oni wyprawili się nocą po ciało porucznika, by żona mogła przynajmniej pochować go przyzwoicie. Okazało się, że jeszcze żył. No i jakoś z czasem wydobrzał.
Nie udało się forsowanie Wisły z marszu. Akcja ta kosztowała wiele ofiar. Wracaliśmy do obozu. Niemcy tłukli nadal po naszym brzegu. Szliśmy przez znajome chaszcze. Nieobytych żołnierzy denerwowyły tzw. "ekrazytówki". W niemieckich taśmych amunicja była układana w powtarzających się cyklach, np. trzy pociski były zwykłe, czwarty świecący, piąty rozrywający się. Kaemy były szybkostrzelne i jeśli na przykład wystrzelona seria trafiła w drzewo, to wybuchy rozrywanych kul ekrazytowych brzmiały jak seria wystrzelona z drzewa. Trafienie bezpośrednio takimi pociskami było niebezpieczne, gdyż rozrywający się pocisk uszkadzał lub wyrywał dość duży kawalek ciała.
Idący przede mną kolega zaczął raptem słabnąć.
"Oberwałem w plecy", mówi.
Oglądamy, istotnie poniżej łopatki widoczny jest dwumilimetrowy ślad. Wyśmieliśmy go. Chłopak szedł dalej, lecz był bardzo blady. "Chyba z wrażenia", pomyślałem.
Jakoś doszedł do obozu. Za godzinę już nie żył. Zraniła go blaszka z rozpryskującej się ekrazytówki. Odłamek uderzył z góry, wszedł głęboko do organizmu, spowodował wewnętrzny wylew. Chłopca nie uratowano. Wiedzieliśmy o nim, z jego opowiadań, że był partyzantem w oddziałe organizowanym przez Rożyszcze. Niestety nazwiska, ani pseudonimu nie pamiętam.
Nikt nie komentował naszych zwiadowczych niepowodzeń. Byliśmy zdruzgotani nieudaną próbą forsowania Wisły, wielkością ofiar. Kazuch powiedział mi:
"Pierunie, gdyby tak Niemiec próbował wojować, to nie powojowałby nawet roku."
Niestety, coraz częściej powtarzał to zdanie, ale najgorsze to, że miał rację. Szafowano na każdym kroku ludzkim życiem.
Nie dano nam czasu na rozmyślania. Już wieczorem wyruszamy znowu na akcję, ale tym razem na inny już odcinek frontu, położony nieco dalej w górę rzeki, gdzie jak nas poinformowano, dywizja zdobyła przyczółek. Wyprawa ta miała być już należycie zorganizowana. Nasze zadanie, to nocą przeprawić się przez Wisłę na wspomniany przyczółek i o świcie ruszyć wraz z piechotą do natarcia, wziąć jeńców i szybko z nimi wracać na nasz brzeg. Widać było, że szefowi zwiadu dywizji, mjr. Taranowi, szalenie zależało na "zdobyciu języka". Już przed wieczorem, zjawiliśmy się w umówionym miejscu. Czekaliśmy parę godzin. Z nudów zjedliśmy wyfasowany na kilka dni prowiant, wraz z tzw. żelazną porcją. W końcu w asyście Tarana, saperzy przywieźli czółno. Czterech z nich zostało z nami do obsługi łodzi. Okazało się, że nie przywieziono wioseł. Taran pojechał gdzieś interweniować. Czas uciekał, a wioseł nie było. Jedyną szansą przepłynięcia Wisły bez strat, było sforsowanie jej pod osłoną nocy. Zależało nam na czasie. Rzuciliśmy więc myśl, że skombinujemy deski i przeprawimy się jakoś, ale Taran nie zgodził się na naszą propozycję. Czekaliśmy jeszcze na wiosła. W końcu przywieziono je tuż przed świtem.
Załadowaliśmy się chyba w ośmiu do łódki. Saperzy zasiedli do wioseł. Wyruszyliśmy z naszej zadrzewionej zatoczki. Z prawej zostawiliśmy dużą, piaszczystą łachę i wypłynęliśny na główne koryto. Ranek był pochmurny i dosyć chłodny. Odczuwaliśmy to wyraźnie, bowiem spodziewając się kąpieli w Wiśle, nałożyliśmy maschałaty na gołe ciało. Materiał, z którego były wykonane te kombinezony był cienki i przy zanurzeniu w wodzie oblepiał ciało. Można było w tym pływać, nie stawiały większego oporu. Niektórzy zwiadowcy zostawili na brzegu nawet buty.
Łódź nasza była strasznie nieruchawa. Płynęliśmy w ciszy ranka powoli i niemrawo. Stawało się coraz widniej. Zbliżyliśmy się do brzegu na odległość około 200m. Naszych jakoś nie widać. Raptem widzimy, jak z przybrzeżnych krzaków wybiegają na plażę Niemcy i stawiają km i zaczynają coraz celniej pruć do nas. Zawracamy. Włączają się inne karabiny maszynowe. Na nasze szczęście zaczął siąpić deszcz, widoczność raptownie się pogorszyła. Dwóch saperów zginęło na miejscu w łodzi, dwóch zostało rannych. Jednemu ze zwiadowców przestrzelono małżowinę uszną. Z chwilą kiedy posypały się w naszym kierunku strzały, kilku żołnierzy wskoczyło do wody, chowając się pod łódź. Dwóch chwyciło za wiosła i zaczęło desperacko wiosłować. Siedziałem cały czas nieruchomo w łodzi, mając dziwne przeświadczenie, że nic mi się nie stanie, ponieważ mam osłonę od kul z żywych jeszcze ciał kolegów. Słyszałem potym niechcąco, jak Igor wychwalał mnie za "opanowanie". Dzięki deszczowi Niemcy stracili nas szybko z oczu.
Wylądowaliśmy na łasze w pobliżu miejsca skąd wyruszyliśmy. Przycupnęliśmy na jej skraju. Już stąd widać było oczekujących nas kolegów, no i majora Tarana. Musieliśmy opatrzeć rannych, ochłonąć, dojść do siebie. W międzyczasie Igor polecił jednemu ze zwiadowców udać się na przeciwległy skraj wyspy i stąd zawiadomić Tarana o jego śmierci. Gdy ten wrócił, wypytywał go Igor, jak Taran zareagował na tę wiadomość.
"Najlepszego oficera mi zabito", rozpaczał podobno Taran.
Kiedy później pytaliśmy Tarana, jak to się mogło stać, że płynąc do swoich - trafiliśmy na Niemców, skwitował to jednym słowem: oszybka. Stawało się jasnym, że konflikt między Wiediukowem, a Taranem narasta. Fama głosiła, że Taran i Wiediukow znali się od dawna, walcząc razem pod Stalingradem. Podobno Taran miał pech, czy też był może tchórzem i nie potrafił wykonać bojowego zadania. Natomiast Igorowi szło jak z płatka. Bywało tak, że oddawał swich jeńców "nieudacznikowi", by ten miał czym się wykazać. Później Taran skończył akademię wojskową i spotkali się znowu z Igorem w naszej jednostce. Jeden jako ppor., dowódca plutonu, drugi jako major, szef zwiadu dywizji.
Trudno powiedzieć, czy między nimi były jakieś stare porachunki. Natomiast wiem napewno, że Igor nie mógł mu wybaczyć niepotrzebnej śmierci żołnierzy i sam mi kiedyś powiedział, że postępuje i będzie postępować tak, by nikt mu nie mógł zarzucić, że on, rosyjski oficer, wysyłał polskich żołnierzy na niepotrzebną śmierć.
Mój udział w walkach nad Wisłą pod Puławami, właściwie zakończył się na tej nieudanej wyprawie. Nie mogłem usiedzieć bezczynnie. Przed świtem wychodziliśmy nad Wisłę, wypatrując dryfujące tratwy. Przyholowaliśmy je i zostawili przy brzegu. Dalej zajmowały się zwłokami inne służby. Po pierwszą tratwę nie trzeba było daleko płynąć. Holując ją nie miałem czasu na przyglądanie się martwej scenerii. Dopiero potem, kiedy się "wydychałem", dojrzałem całą makabrę sceny, która musiała się rozegrać na tratwie. Obraz był wstrząsający. Widać było, że obstrzał zastał żołnierzy nieprzygotowanych do opuszczenia tratwy. Jeden z żołnierzy klęcząc na kolanach zastygł, jakby w mułzumańskim skłonie. Koło głowy stał kociołek napełniony wypływającym z rozbitej czaszki mózgiem. Drugi z żołnierzy zdążył zdjąć tylko jeden but i częściowo rozwinąć onucę, gdy skosiła go seria. I tak zastygł w pozycji siedzącej. Kilku żołnierzy leżało bez broni i plecaków przy burcie. Szykowali się widocznie do skoku, lecz nie zdążyli.
Brałem udział przy holowaniu kilku jeszcze tratew, ale już nie przyglądałem się tym pływającym pobojowiskom. Zamykałem się w sobie, starając się tego nie widzieć. Z jednej takiej tratwy zabrałem pepeszę. Uszkodzona odłamkiem jej kolba długo przypominała mi puławską tragedię.
W działaniach pod Puławami brała udział jeszcze jedna nasza grupa. Działo się to na drugi lub trzeci dzień po naszej ostatniej nieudanej wyprawie. Plan był taki sam jak naszej grupy. Przeprawa nocą, na czółnie była udana. Przed świtem grupa zwiadowców wylądowała po drugiej stronie Wisły na przyczółku utworzonym na plaży. Natomiast Niemcy zajmowali wygodne stanowiska na przeciwpowodziowym wale. Nad ranem Niemcy zaczęli okładać stanowiska naszego desantu ogniem moździerzowym, a o świcie ruszyli do natarcia. Wielu żołnierzy nie mogło się bronić, gdyż zanieczyszczona piaskiem broń najczęściej nie działała. Niemcy spychali naszych do wody, a potem już sprawa dla nich była prosta. Dowódca naszej grupy trzymał się z chłopcami do końca.
Okazało się, że kilku zwiadowców nie umie pływać. Ci wycofywali się wraz z innymi porzuconym na brzegu pontonem, lecz nikt z nich nie uratował się. Załadowany powyżej ładowności ponton, zwrócił uwagę obsługi karabinu maszynowego, która dotąd strzelała do górującego nad wodą celu, aż na pontonie ustały całkowicie oznaki życia. Z całej grupy uratowało się dwóch chłopców. Pierwszy przypłynął ranny zwiadowca, który uciekał jako jeden z ostatnich ze swoim dowódcą. Opowiadał, iż walczyli z Niemcami z bliska, widział ich czerwone, pijane twarze, zakasane rękawy i dobijanie rannych. Dowódcy tej grupki, jak się później okazało, też udało się przepłynąć. Wprawdzie był długo ścigany seriami kaemu, jednak potrafił w wodzie rozebrać się i dopłynąć w pobliżu miasta do brzegu. Tu znalazł jakieś cywilne ubranie i postanowił, jak się mnie później przyznał, zdezerterować.
Przeżywał śmierć powierzonych mu kolegów, trochę bał się wrócić, wytraciwszy podwładnych, a może po prostu załamał się? Otóż idąc przyfrontową drogą, już w cywilnym ubraniu, napatoczył się na jadącego wozem majora Tarana. Ten ostatni w każdym cywilu widział zawsze szpiega. Zatrzymał wóz. Żołnierz wyjaśnił, jak było i że wraca do jednostki. Taran z uznaniem cmoknął:
"Widno czto wojewał", powiedział z uznaniem i dowiózł go do jednostki.
Sprawdziły się moje przewidywania na temat postępowania etatowych dekowników. Żaden ze "świętych", ani też buńczucznie wykrzykujący swój zapał do walki fajfus, nie przejawili nawet chęci wzięcia udziału w naszych akcjach. Zastępca dowódcy kompanii ds. polityczno-wychowawczych przysłuchiwał się uważnie naszym relacjom, a potem opracowywał sprawozdanie. Jedno z nich ukazało się nawet w formie krótkiego artykułu w gazecie wojskowej, "Zwyciężymy". Również w tej samej gazecie ukazał się bodajże 6. sierpnia 1944 r., tj. po zakończeniu działań, "krytyczny" artykuł redakcyjny zatytułowany "Naprzód za Wisłę". Sugerowano w nim, iż brak wyszkolenia i umiejętności, uniemożliło nam zdobycie i utrzymanie przyczółka.
"Co ty na to"?, pytam Jerzego.
"Pieronie..., z marszu, bez rozeznania, bez środków przeprawowych, bez osłony artyleryjskiej i lotnictwa - nikt tego nie dokona", machnął zrezygnowany ręką, urywając dyskusję.
Nie zabawiliśmy długo pod Puławami. Pomaszerowaliśmy dalej, wzdłuż rzeki. Kolumny marszowe były o wiele krótsze niż przedtem. Widać było wyraźnie, że ponieśliśmy poważne straty.
Przyczółek nad Wartą
W dalszym ciągu, gdy są przemieszczenia całej dywizji nie ma dla nas miejsca w samochodach. Jadą jak poprzednio oficerskie bambetle, ordynansi, kancelaria, magazyny i czort wie co - tylko nie my. Przy odjeździe tych wozów z reguły ktoś dowcipny podaje donośnym głosem komendę: Posadka na maszynu. Igora to bawi, natomiast Taran i Jagielski udają, że nie słyszą. Od czasu do czasu przed odmarszem dowódca kompanii pyta:
"Kto nie może iść"? Raz zgłosił się Janusz i swoją świetną rusczyzną wywołał sensację na skalę dywizyjną.
"Czto tebie"?, pyta oficer.
"Złapałem wilka", odpowiada żargonem wojskowym Janusz. Nie bardzo Rosjanin kojarzył, o co chodzi, więc zażądał powtórzenia. Janusz prawie sylabizuje:
"Zła-pa-łem wil-ka".
"Kak eto budiet pa ruski"?, pyta oficer.
"No, wołka pojmał."
"Gdie"?, ożywił się wyraźnie kapitan.
Janusz spokojnie wskazuje palcem miejsce między pośladkami. Jagielski zbaraniał. My konaliśmy ze śmiechu. W końcu ktoś wyjaśnił, że:
"U nas się tak mówi a u was zatiorsa".
Tym razem Janusz jechał wygodnie ze swoim wilkiem i ordynansami.
W marszu lubiłem iść koło Jerzego. On zaś również żywił wiele sympatii do mnie. Opowiadał chętnie śląskie wice. Niektóre z nich zapamiętałem;
"Słuchaj", pyta, "wiesz jakie są nalejlepsze wice? "Polędwice, szliwowice i Katowice".
Albo...
"Wiesz co znaczy NSDAP? "Nur Sonntags darf Adolf pinkeln."
Nie miałem dotychczas ze Slązakami do czynienia, więc mógł mnie łatwo nabrać.
Lubiłem marsze, ciekaw byłem Polski, a ponadto każde takie większe przemieszczenie wojsk, to okazja do niespodziewanych spotkań. Po prostu, trzeba było stanąć przy drodze i przyglądać się przechodzącym lub przejeżdżającym żołnierzom. Zawsze się kogoś spotkało. Tym razem spotkałem por. "Molliego" (już awansował). Był on ostatnim moim dowódcą kompanii, jeszcze w AK. Nie lubiłem go za prusackie maniery. W obozie pod Kiwercami odbił dziewczynę jednemu z podchorążch i później będąc już w wojsku, ożenił się z nią. To jeszcze wzmagało naszą niechęć do niego. Dziewczyna była ładna, podchorąży (chyba plutonowy) opiekował się nią cały czas, nieomal nosił ją na rękach, a tu masz. Solidaryzowaliśmy się z podchorążym.
Por. "Molli", niespodziewanie dla mnie przywitał mnie bardzo wylewnie. Zaprosił nawet na kielicha. Szczęście go rozsadzało. Musiałem wypić za Stalina, który dzięki zwycięstwu, stworzy nam wszystkim wkrótce świetlaną przyszłość. Z taką wizją warto żyć! Już awansował. Jest dowódcą batalionu, a w przyszłości będzie jeszcze fajniej. Musiałem wypić również za zdrowie gen. Zajkowskiego, który poznał się na jego zdolnościach i wysyła go na studia do Wyższej Akademii.
"A co z żoną", pytam.
"Żonę zdemobilizuję i odeślę do jej rodziny", mówi.
No tak, myślę sobie, ma szansę przeżyć. Wojna skończy się bez jego dalszego udziału, po zakończeniu akademii droga awansu stanie otworem. Z niesmakiem opuściłem jego kwaterę.
Niedługo po tym spotkaniu, dowiedziałem się, że wszystko to co opowiadał "Molli", było prawdą. Tylko finał sprawy był inny. Mianowicie kiedy "Molli" wystąpił o zwolnienie ze służby żony, gen. Zajkowski popatrzył na niego jak na wariata i powiedział:
"Nu co ty, nie dzisiejszy i akademju chcesz i żonku? Albo jedno, albo drugie."
"Molli" wybrał żonku. Obiecywałem sobie, że jak go spotkam, to tym razem ja wzniosę toast na cześć Stalina i gen. Zajkowskiego.
Chyba 15 sierpnia podciągnęliśmy pod przeprawę. Na Wiśle stał już wybudowany przez saperów most. Niemcy próbowali ostrzeliwać go z artylerii. Nocą przylatywały samoloty, oświetlały teren flarami i trochę bombardowały, lecz mało skutecznie. Miałem jeszcze okazję zobaczyć występy teatru frontowego, spotkać paru kolegów i o świcie przeprawiliśmy się na drugą stronę Wisły.
Przyczółek pod Warką został zdobyty i obsadzony przez wojska sowieckie. Udaliśmy się z Igorem na rekonesans, na pierwszą linię. Jest nas jak zwykle 10 żołnierzy z plutonu pieszego, to znaczy z każdej drużyny po kilku zwiadowców. Dowodzi Igor. Otrzymał nawet mapę przyczółka, prowadzi więc zdecydowanie i nie musi nikogo pytać o drogę. Piaszczysta droga wiedzie przez marny sosnowy las. Wokół pełno głębszych i płytszych lejów po artyleryjskich i moździerzowych pociskach. Walają się jakieś śmieci, to opona, dalej jakieś blachy wozu, kawałek płaszcza, zakrwawiony bandaż. Nie trudno domyśleć się, że było tu gorąco.
Na skrzyżowaniu przecinek leśnych stoi zamaskowany sowiecki czołg. Nawiązujemy rozmowę z sympatycznym czołgistą. Obowiązkowa rytualna zakurka. Potwierdza, że istotnie trwały tu zażarte boje, że Niemcy kontratakowali, chcąc zlikwidować przyczółek. Przeciwnik ma na tym odcinku dużo czołgów, artylerii i innej "techniki". Chyba odczuwa brak piechoty, bo ostatnio czołgi atakowały same bez osłony. Czołgista był sympatyczny, rozmowny. Domyślił się z naszych pytań, że nie grzeszymy doświadczeniem frontowym, doradził tak na wszelki wypadek, że jeśli będziemy w pobliżu zniszczonego lub uszkodzonego czołgu, to bezpiecznego miejsca należy szukać pod nim i tam zadekować się w wykopanej jaczejce (pojedyńczym rowie).
"Sami tak robimy", mówił, "widzicie mamy jak u mamy za piecem."
Istotnie pod czołgiem spała reszta załogi. Pożegnaliśmy się z nim lakonicznym:
"Nu to zdorow".
"Zdorow rebiata" powiedział, wskazał ręką w lewo, "idźcie raczej tędy, bo bezpieczniej, a przy okazji coś ciekawego zobaczycie."
Na najbliższym skrzyżowaniu przecinek znajdowało się zniszczone ciężkie niemieckie działo przeciwlotnicze. Tuż przy dziale, nieomal stykając się z jego lufą, leżał rozwalony czołg sowiecki T-34. W pobliżu działa, porozrzucane były złoki artylerzystów. Jedne zwłoki należały do dziewczyny. Ktoś, żeby było dowcipniej, ułożył na niej trupa niemieckiego żołnierza.
Nie trudno było odtworzyć przebieg dramatu. Swietnie ustawione, szybkostrzelne działo raziło szturmujące sowieckie załogi. Jeden z nich przedarł się z boku przez młodnik, widać było to wyraźnie po położonych i pogniecionych gąsienicami sosnach i wyskoczył znienacka tuż w pobliżu działa, chąc go staranować. Artylerzyści musieli dojrzeć czołg w ostatniej chwili, bo wypalili z bardzo bliska. Wystrzał zniszczył czołg i działo. Załoga leżała w promieniu 5-6 m. Dziewczynę przykrył później jakiś "wesołek". Sądząc po mundurze, należała do załogi działa.
Dziwny i niesamowity był to las i nietypowi byli spotykani tam później ludzie. Wyszliśmy na olbrzymią porębę. Przed nami błyszczące, aż rażące oczy - lustro. Czyżby jezioro? Na mapie przecież tego nie było! Zaciekawieni, zbliżamy się do tej "jasności". Widać już wyraźnie, że świecą poszczególne plamy. Okazało się, że na wyrębie leżały wystrzelone chyba niedawno, bo jeszcze niezardzewiałe, olbrzymie, artyleryjskie pociski. Jeśli dobrze pamiętam, to średnica ich nie była mniejsza od 30cm, a długość około 1m.
"Ale prosięta", mówi ktoś.
Spoczywały w odległościach 10 do 15 m jedno od drugiego. Każde z nich padając ryło ziemię na długości kilkunastu metrów. Spodobała mi się ta nazwa "prosięta". Dlaczego nie wybuchły? Zdarza się nieraz po ostrzale ujawnić niewypały, a naraz prawie wszystkie? Może jakiś bezimienny sabotaż...? Kto to wie... Aż ciarki przechodzą, tyle tu zmagazynowanej śmierci.
Przez las maszeruje jakiś mężczyzna wyglądający jak partyzant. Na głowie czarny beret, ciuchy niby wojskowe, ale noszone na "luzie". Przez plecy przewieszona pepesza. Kiwamy na niego. Zbliżył się do nas śmiało. Był to starszy już wiekiem sowiecki żołnierz. Pogadaliśmy z nim trochę. Zapytany o beret, wyjaśnił, że walczył w czasie wojny domowej w Hiszpanii i stąd jego sentyment do baskjskiego beretu. Zachowywał się jakoś dziwnie, ale chyba pijany nie był. Na następny dzień poległ. Zastrzelił go niemiecki snajper, gdy podobnie ja dawniej spacerował samotnie po lesie. "Hiszpan" (tak go nazwaliśmy), wskazał nam drogę do nabliższego dowództwa batalionu.
Rozpisując się o tej wędrówce, nie wspomniałem o tym, że odbywała się przy ciągłym, nękającym obstrzale. Niemcy istotnie demonstrowali, że posiadają dużo "techniki".
Dowództwo batalionu dysponowało dobrze położoną na stoku wzgórza ziemianką. Wyszedł z niej młody oficer, usiedliśmy opodal na pniu, no i zaczęło się jak zwykle od zakurki. Potem stereotypowe pytanie: "Od kuda ty"? Okazało się, że obaj byli Sybirakami. Igor pochodził z Irkucka. Zjedliśmy wspólnie śniadanie. Lejtnant pierwszy raz spotkał polskich żołnierzy. Był zaskoczony dystansem jaki zauważył między dowódcą a nami. Igor potwierdził, że istotnie w polskim wojsku tradycyjnie szanuje się oficerów, a i sami żołnierze nie spoufalają się zanadto. Byłem zaskoczony. Wydawało mi się, że z Igorem jesteśmy na aż zanadto koleżeńskiej stopie. Lejtnant określił gdzie przebiega ich obrona, potwierdził to, co mówił czołgista, że Niemcy mają tu dużo artylerii i broni pancernej. Cieszył się, że w końcu ich zmieniamy. Przybyli tu, aż spod Rumunii, wykrwawili się po drodze i nie mogą doczekać się odpoczynku.
Już pierwszej nocy wyszedłem z kilkuosobowym patrolem pod niemieckie okopy. Noc była bardzo ciemna, nie widać było na krok. Cuchnęło trupim odorem. Lejtnant wspominał coś o załamanym natarciu i pozostawionych trupach. Parę razy dosłownie po omacku rozgrzebałem twarze poległych. Rozstroiło mnie to. Podczołgaliśmy się bliżej okopów. Zaczęły trzeszczeć niemiłosiernie suche gałęzie ułożone tuż pod okopami. Poleciały w górę rakiety, wtulamy głowy w ramiona. Zobaczą nas, czy nie...? Lecą serie nad nami. Musieliśmy ich zaalarmować. Moździerze tłuką po naszych okopach. Wycofaliśmy się kawałek w przerwach między fajerwerkami, przykucnęliśmy w pozostawionych jaczejkach. Pomału uspokoiło się. Od czasu do czasu tylko wystrzeliwała rakieta, cienie przesuwały się szybko, rakieta spada, jeszcze płonie przy nieruchomym zwiadowcy. Gorąco od płonącego fosforu, ale nie można się ruszyć, bo dostrzegą. Nie zatrzymywani przez nikogo wracamy, początkowo skuleni, biegnąc chyłkiem, później coraz śmielej. Meldujemy co i jak i lokujemy się po kilku do spania - zawsze raźniej i cieplej.
W nocy zły duch wstąpił w naszych sojuszników. Rozpętali niesamowitą strzelaninę. Dudniły maksymy, wtórowały "diegtiarowy", grzechotały pepesze. Niemcy sadzili po nas z moździerzy. Pierestrełka trwała do rana. Ktoś powiedział, że dowieziono im wódkę. Coś w tym musiało być z prawdy.
Rano przesunęliśmy się w prawo. Nie czuło się tu trupiego fetoru. Wypatrzyłem w lesie, na tzw. neutralnej przestrzeni (pas między okopami), pojedyńczy okopek. Wczołgałem się tam przed świtem, zamaskowałem jak mogłem i obserwuję niemieckie okopy. Jeśli pójdziemy po języka, zawsze łatwiej, jak się teren zna chociaż z obserwacji. Mija godzina, dwie, nic się nie dzieje. W ogóle nic ciekawego. Nie mogę dostrzec żadnego ruchu ani bunkra. Zaczyna mnie to wyraźnie nudzić. Właściwie to przydałoby się trochę przespać. W dzień nikt tu nie przyjdzie, mógłbym się trochę złożyć. Wczoraj znalazłem bezpański płaszcz, trochę wprawdzie na mnie za krótki, ale pościelić lub przykryć się nim można z powodzeniem.
Dzisiaj może to brzmieć śmiesznie, jak jakaś fanfaronada. Jak to spać przed pierwszą linią, gdy na dodatek padają pociski? Otóż na wojnie żołnierz był stale przemęczony i niewyspany. Gdzie tylko nadarzyła się okazja spał, jak gdyby chciał wyspać się na zapas. Należałem do tych, którzy w każdej sytuacji i położeniu ciała mogli zasnąć. Moszcząc się do snu widzę, iż od strony sowieckiej zbliżają się do mnie spokojnie dwaj żołnierze. Zamarłem, gdyż mimo, iż działo się to w rzadkim lesie, nieprzyjacielskie stanowiska są obserwowane przez wiele oczu i nieraz wystarczy tylko na moment wychylić głowę, by być trafionym przez snajpera, lub być skoszonym z km. "Może zbłądzili", myślę, daję im rozpaczliwe znaki, żeby padli. Nie widząc, lub ignorując moje sygnały idą dalej. Sledzę ich ruchy z zapartym tchem. Już są dość blisko. Starszy, krępy Uzbek, nanizany ma na siebie nieudolnie niemiecki płaszcz-namiot, którego niepodpięty "ogon" ciągnie się za nim po ziemi. Drugi z żołnierzy może mieć lat 18, idzie jakby ostrożniej, trochę z boku i z tyłu za Uzbekiem. Ostentacyjnie siadają na moim okopie. Obaj są pijani. Starszyna, ten Uzbek, co parę zdań powtarza:
"Bić Niemiec", klepie swoją pepeszę, pokazuje medale, które otrzymał za "bić Niemiec" i zaprasza mnie i tego chłopaka do marszu w kierunku okopów i tam "bić Niemiec".
Młodszy wiekiem i stopniem żołnierz, sprawiał wrażenie mniej pijanego. Zapytałem go wprost, dlaczego tak głupio ryzykuje, słuchając pijanego. Nie pamiętam, co mi odpowiedział, lecz razem powlekli się ku niemieckim okopom. Słyszałem jeszcze okrzyk "bić Niemiec" i serię z broni maszynowej.
Nie miało sensu dalsze moje przebywanie na tym punkcie obserwacyjnym. Przeczołgałem się stamtąd do naszych nie zapominając oczywiście o płaszczu. Będąc pod wrażeniem dopiero co zaobserwowanej sceny, opowiedziałem wszystko kolegom. Mówiłem po rosyjsku, by być zrozumianym, również przez krasnoarmejców. Zainteresowali się moją relacją.
"Szkoda go", odzywa się jeden, "był fajnym bojowym chłopcem i miał taki piękny srebrny kieszonkowy zegarek!"
Wypytał mnie, w którym miejscu padł i wieczorem wrócił z tym srebrnym zegarkiem. Młodego chłopca nie widział.
W tym samym lesie, w odległości pół kilometra ode mnie, znajdował się, podobnie położony nasz drugi punkt obserwacyjny, obsadzony przez kpr. Józka Ziębę. Podobnie jak ja niczego nie mógł wypatrzeć, więc z nudów postanowił zapalić. Skręcając "kozią nóżkę", czuł się tak jakby go ktoś obserwował. "Chyba kapralskie sumienie mnie dręczy za palenie", pomyślał i rozejrzał się jeszcze raz. Zdębiał. W odległości około 30 m od niego, widać było wychyloną, uśmiechniętą twarz młodego Niemca, który gestem zapraszającym wyciągnął do niego rękę z papierośnicą. "Gdyby chiał mnie zabić", pomyślał Józek, "to już dawno by to zrobił". Uspokojony tym odkryciem również z uśmiechem odpowiedział na ten gest, pokazując torebkę z tytoniem. Przekomarzali się tak chwilę na migi. Ktoś z okopów chyba dojrzał wychylonego Niemca, wystrzelił. Prawdopodobnie niecelnie, ale obaj żołnierze już się więcej nie pokazywali.
Czekaliśmy wieczoru w pobliżu dowódcy batalionu. Obok była ziemianka z radiostacją, którą obsługiwały dwie dziewczyny. Nie chciało nam się siedzieć w okopach, leżeliśmy za piaszczystym pagórkiem, grzejąc się w słońcu. Znaleźliśmy się raptem pod ogniem moździerzy. Pociski biły blisko. Jeden z naszych kolegów, Kuryłowicz, został zraniony w pierś. Przy robieniu opatrunku wydobywały się z rany pęcherze krwi. Nastąpił prawdopodobnie wylew wewnętrzny. Narzekał na zimno. Znalazły się nosze. Przykryłem go swoim płaszczem i odnieśliśmy go we trzech do nabliższego punktu opatrunkowego. Był przytomny, gdy żegnaliśmy się z nim. Pocieszaliśmy go, że to już koniec wojny dla niego, ale czy przeżył?
Gdy wróciliśmy zmordowani, na nasze mp, najprzystojniejszy z obecnych tam "pałundrowców" wychodził z uśmiechem z ziemianki radzistek, zapinając przy tym ostentacyjnie spodnie.
"Fajne", mówił, "ale strasznie śmierdzą."
Sądzę, że się nie zgrywał, ale nie mieliśmy ochoty sprawdzić.
Nocą, sowieckie jednostki zostały zluzowane przez polskie. Dzisiaj nie potrafię ustalić kolejności akcji, a rzucano nas na rozmaite odcinki obrony. Najgorsze były te, gdzie w pobliżu znajdowały się niepogrzebane zwłoki. Jeden szczególnie utkwił mi w pomięci. Okopy tam były głębokie, często ostrzeliwane przez sześciolufowe moździerze. Wielu z nas źle znosiło ogień tej broni. Po prostu bali się. Sam przeraźliwy zgrzyt przy starcie pocisków, napawał dreszczem niepokoju. Rosjanie nazywali je skrypuny, zaś my, "krowami", lub "szafami". Pociski "szaf" padały blisko siebie, silnie detonując. Wydawało się, że przeciwległe ściany okopów złączą się, tak drżała ziemia. W nocy rozrywające się blisko siebie pociski tworzyły ścianę z fontann ognia. Piękne to było widowisko lecz straszne. Na tym odcinku, poruszać należało się bardzo ostrożnie i tylko okopami, ale były i miejsca takie, w które sięgali snajperzy gdzieś z wyżej położonych stanowisk. W każdym rowie łącznikowym, umieszczali łącznościowcy swoje kable telefoniczne i jak czasem rąbnął pocisk w taką wiązkę, to biedny "drucik" musiał się sporo natrudzić, zanim połączył przerwane kable jak należy.
Już w pierwszych dniach zajęcia obrony, jakiś nadgorliwiec wyprowadził z głębokich okopów wojsko do lokalnego natarcia. Nie przesunęli się daleko. Leżeli na piaskach wzdęci, z daleka na tle piasku czerniały ich granatowe twarze. Fetor przyprawiał o mdłości. Nikt nie kwapił się z pogrzebaniem ani naszych ani niemieckich żołnierzy. Próbowaliśmy dymem tytoniowym odpędzić smród. Szybko zabrakło tytoniu. Paliliśmy uschnięte liście brzozowe. Jeden z "pałundrowców" nocą wybrał się na przedpole "poszczurzyć" za tytoniem. Chyba tylko on jeden mógł to świństwo palić. Tytoń "zdobyty" przez niego tak wchłonął fetor trupi, że był ohydny.
Sztabowcy znowu domagali się od nas "języka". Początkowo próbowaliśmy go zdobyć, ale bez powodzenia. Podobne zadanie otrzymały zwiady wszystkich szczebli, a więc armiejskij (przy dowództwie armii), dywizyjne, pułkowe, słowem grup tych kręciło się sporo. Niemcy byli zbyt doświadczonymi żołnierzami, żeby łatwo dać się podejść, a ponadto trzeba było mieć naprawdę dużo szczęścia i odwagi, żeby zdobyć "języka" przy tak ustabilizowanym froncie. Bezsens ponoszonych ofiar i przemęczenie nadwątlało ducha. Widziałem, że nawet stary, doświadczony żołnierz niemiecki Jerzy, też był podłamany. Co dopiero mówić o nas nowicjuszach.
Pierwsi zaczęli oszukiwać "pałundrowcy". Zmawiali się i coś tam potem łgali, reszta milczała. Raz na przykład udało się znaleźć przy zwłokach niemieckiego żołnierza książeczkę wojskową, więc okazało się, że "jeniec" był, ale uciekł, została tylko książeczka wojskowa, etc. Brałem i ja udział w takiej mistyfikacji. Podkradaliśmy się pod niemiecką obronę. Schowaliśmy się w wykopanych kiedyś przez sowietów okopach, obrzucaliśmy Niemców granatami, ostrzelaliśmy, ale zabrakło nam odwagi na zaatakowanie. Niemcy zaczęli tłuc po nas i naszych okopach. Nasza artyleria odpowiedziała ogniem po nas i niemieckich okopach. Słowem, rozpętało się piekło. Po pewnym czasie, gdy uspokoiło się nieco, dałem sygnał do odwrotu. Zwiadowcy kolejno zaczęli się wycofywać. Raptem spostrzegam, że zostałem tylko ja z Jerzym.
"No, czego nie ruszasz"?, żachnąłem się.
Wydawało mi się, że coś Jerzy chciał powiedzieć, jednak jakby zrezygnował i posłusznie zaczął doganiać swoich. Z reguły wycofywanie realizowane było dość sprawnie, w każdym bądź razie o wiele szybciej niż podchody pod obronę.
Żołnierze piechoty, którzy przepuszczali nas w jedną i drugą stronę byli przerażeni piekłem, które rozpętaliśmy i jednocześnie zaskoczeni, że wracamy wszyscy cali, bowiem oni tu w okopach ponieśli poważne straty. Ostatnich rannych ewakuowano już przy nas. Czułem się współwinny cierpień i śmierci żołnierzy.
Znienacka powróciliśmy do naszego stałego mp (przy dywizji). Szykuje się jakieś specjalne zadanie, szczegółów nie znamy, ale wiadomo, że mamy we trzech, tzn. Jerzy, ja i jeszcze jeden Slązak, przedostać się do Puszczy Kampinowskiej w celu nawiązania kontaktów między LWP, a partyzantami. Dla ułatwienia zadania wyprawę mamy odbyć w niemieckich mundurach. Przymierzamy je w obecności "pałundrowców". Orzekają zgodnie, że wyglądam jak prawdziwy fryc.
Zastanawiające było, że na temat wyprawy, więcej wiedzieli oni niż my. Później coś się odmieniło. Zastąpił mnie ktoś inny. Zrozumiałem, że nie należało cieszyć się przedwcześnie i głośno z możliwości spotkania kolegów z AK. Wyprawę tą asekurowała inna grupa zwiadowców. Trójka zwiadowców w niemieckich mundurach, wyposażona w niemieckie dokumenty i broń, pod osłoną nocy, wyczołgała się w kierunku niemieckich linii. Asekurująca grupa oczekiwała w napięciu, czy uda się im bezkolizyne przejście. Niespodziewanie szybko wrócił "ten trzeci", który poszedł za mnie. Okazało się, że wyłoniły się jakieś wątpliwości na temat sposobu nawiązywania łączności, więc wrócił upewnić się, czy też uzgodnić jakieś szczegóły. Uzgodnienia te trwały krótko, wysłaniec znowu dał nura w ciemność. Po jakimś czasie wrócił zdenerwowany, że kolegów nie ma. Był pewny, gdzie ich zostawił, ale na wszelki wypadek przeszukał większy teren. Zaalarmowana grupa przeczesywała teren prawie do rana. Slązacy zniknęli.
Zacząłem kojarzyć wypowiedzi Jerzego, pamiętne ociąganie się z powrotem do okopów i doszedłem do wniosku, że po prostu zwiali. Czy z powrotem do Niemców, czy do domu, trudno zgadnąć... Jerzy wyraźnie był przerażony małymi szansami na przeżycie w LWP. Gdyby nie czuli się Polakami, to chyba zadźgaliby tego trzeciego, a nie odesłali go pod jakimś pretekstem. A mogło być jeszcze inaczej, kto to wie...
Przerzucono nas nad Pilicę. Z naszej strony obrona przebiegała na niskim wale przeciwpowodziowym, usypanym na łące wzdłuż rzeki. Po drugiej stronie Pilicy, na wysokim urwisku były pozycje niemieckie. Dalej w lewo, widoczna wieża kościelna w Warce. Niemcy byli w korzystniejszej sytuacji, mając z góry wgląd w nasze pozycje. Dniem, w wykopanych w niskim nasypie okopach, można było tylko leżeć. Po obu stronach wału, na podmokłych łąkach nie mogło być mowy o okopaniu się. Po zapadnięciu mroku, ożywiały się okopy, można było załatwić w pobliżu potrzeby fizjologiczne. Przywożono w termosach posiłek. Bez trudu odnaleźliśmy naszą zwiadowczą placówkę. Okazało się, że ubiegłej nocy byli o włos od pełni szczęścia, to znaczy mieli niepowtarzalną okazję wzięcia "języka". Po zapadnięciu ciemności, wyszła grupa zwiadowców, oczywiście "za językiem". Łąka, przez którą musieli przejść do rzeki, zarośnięta była kępami wikliny. W takich właśnie krzakach, kilkadziesiąt metrów od okopów, ukryta była nasza czujka. Należało podejść do czujki i uprzedzić ją o swoim działaniu w tym rejonie. Chłopcy szli nie zachowując narazie specjalnej ostrożności. Czujka zatrzymała chłopców zciszonym:
"Stój, kto idiot"?
Nikt nie zwrócił uwagi na to, że pytanie padło w języku rosyjskim. Dużo Rosjan służyło w WP. Zwiadowcy odpowiedzieli, podali hasło. Zaległa cisza. Zwiadowcy dalej nie podejrzewają niczego, upomnieli się o odzew. Zamiast odzewu usłyszeli serie z peemów i krzyk:
"Job waszu mać, polaki, nauczym was wojować!" 
Najprawdopodobniej byli to własowcy tj. ochotnicy rosyjscy służący w niemieckiej Armii, którzy zlikwidowali naszą placówkę, i sami nie zdążyli się jeszcze wycofać.
Rozpoczął się nocny bój. Zagrało dziesięć pepesz, aż zrobiło się jasno. Pogoniono własowców w kierunku rzeki. Część przeprawiła się. Słychać było jęki rannych, a kilku z peemów i mg osłaniało odwrót. Szybko wyczerpały się magazynki (zwiadowcy brali ze sobą najwyżej dwa). Granaty okazały się bezskuteczne, bo niedorzucone - wybuchały przed brzegiem nie czyniąc szkody, a rzucone za daleko - wybuchały w wodzie też nie rażąc. I tak szansa została zaprzepaszczona. Własowcy, będąc już po drugiej stronie Pilicy, wezwali na pomoc artylerię, która skutecznie obłożyła ogniem łąkę i naszą obronę. Byli zabici i ranni.
Otrzymaliśmy rozkaz, spenetrowania wspólnie z zastaną grupą łąki nad Pilicą, na naszym przedpolu. Wycofano wszystkie czujki. Łaziliśmy po łąkach i krzakach prawie do rana. Nie wykryliśmy nic podejrzanego. Zmordowany napiłem się na odchodne wody z Pilicy i przed świtem wycofaliśmy się, zdążając do oddalonego o parę kilometrów stałego obozu. W połowie drogi poczułem bóle brzucha. Potem rozwolnienie zamieniło się w biegunkę. Zostawałem coraz bardziej. Później nie opłacało się nawet naciągać spodni. Leżałem z gołym tyłkiem i co popuszczę, to przesuwam się o pół metra, żeby nie ubrudzić się zanadto kałem, śluzem i krwią. Od czasu do czasu ciemniało mi w oczach. Byłem bardzo słaby. Wiedziałem, że mam dezenterię, ale nie zdawałem sobie sprawy z tego, że może mieć tak ostry przebieg i tak osłabić organizm. Miałem szczęście, bowiem leżałem blisko drogi. Napatoczyli się na mnie sanitariusze, zaopiekowali.
Nie wiem, jak się dostałem do san-batu (sanitarny batalion), pieszo, przy pomocy sanitariuszy, czy też mnie przeniesiono na noszach. Ocknąłem się w baonie sanitarnym. Stąd, z Nowej Żelaznej, przewieziono wszystkich "dezynterowiczów" karetkami do odległego o kilkanaście kilometrów szpitala zakaźnego (Szpital Infekcyjny nr 5).
Leżeliśmy wykąpani na czystej pościeli w kilkuosobowych namiotach. Był koniec sierpnia, pogodnie, ciepło. Lekarze życzliwi, troskliwi, dziewczyny w czystych kitlach uśmiechają się do nas ciepło. Z daleka dochodzą tylko złowrogie pomrukiwania frontu... Wszystko, co ostatnio przeszedłem, wydaje mi się snem.
Leczono nas bardzo skutecznie. Łykałem "sulfadin", nie próbowałem wyłamywać się z narzuconej diety. Raz dziennie podawano lampkę czerwonego wina. Szybko zdrowiałem i już po dziesięciu dniach pobytu wypisano mnie ze szpitala. Dostałem jakiś świstek i wraz z kilkoma rekonwalescentami pomaszerowaliśmy do naszych stałych jednostek. Nie spieszylikśmy się zanadto. Szliśmy powoli, odpoczywając rzetelnie. Marsz nasz trwał trzy dni, ale po przejściu mostu na Wiśle nie mieliśmy co jeść i siłą rzeczy musieliśmy przyspieszyć tempo. Dopiero w czasie tej wędrówki dowiedzieliśmy się od ludności cywilnej o trwającym w Warszawie Powstaniu. Nad Warszawą wisiała widoczna stąd chmura dymu.
Odnalazłem nasze mp. Znajdowało się ono na zboczu lesistego wzgórza. Poniżej ciągnęły się pola, dalej dworskie zabudowania. Zameldowałem się u szefa. Okazało się, że podobno nikt nie zawiadomił macierzystej jednostki, gdzie przebywam. Korzystając z tego, że nie byłem "zdjęty ze stanu", udało mi się wydusić od szefa część należnych mi konserw.
Obóz był wyludniony, prawie wszyscy na linii, ale wiadomym już było, że niebawem wyruszymy dalej. Nie miałem z kim nawet pogadać, a szef ciągle patrzył na mnie z podełba, nie mogąc odżałować straconych konserw.
Postanowiłem wypróbować świeżo wyfasowany karabinek (pepeszę odebrano mi w san-bacie). Zaangażowałem do pomocy dwóch naszych kajtków. Kompania nasza opiekowała się sierotami. Byli to mniej więcej dwunastoletni chłopcy. Jeden był Polakiem, drugi Rosjaninem, odeski żulik. Poleciłem im przynieść kilka naboi karabinowych, ale podkreśliłem zwykłych, w żadnym wypadku zapalających lub rozrywających. Wyjaśniłem, że mają oglądnąć czubki pocisków i spłonki, czy nie są oznaczone farbą. Chłopcy byli wyraźnie znudzeni i z podejrzanym zapałem wykonywali wszystkie moje polecenia.
Na polu, oddalony o ok. pół kilometra od naszego obozu widniał olbrzymi stóg (tzw. burg) majątkowego zboża. Chłopcy zgodnie z moim poleceniem nadziali na kij manierkę, wbili kij koło stogu w ziemię i mam wspaniały cel. Ustawili się kilkanaście metrów z boku, będą mi sygnalizować celność strzałów. Muszę się pochwalić, że strzelałem dosyć celnie i zirytowało mnie ciągłe sygnalizowanie, że "nie w tarczy". Trudno mi się z tym pogodzić i idę obejrzeć sam. O dziwo, ślady po pociskach idealne, tak jak celowałem siedzą w celu - jeden w środku, drugi nieco wyżej, trzeci w dole manierki. Oglądam się za żartownisiami, ale już znikają w obozie. Z przerażeniem spostrzegam, że ze środka stogu wije się wstążka dymu, zwiększając się z każdą chwilą. Pożar nastąpił głęboko w stogu. Nie było mowy o ratowaniu. Zanim doszedłem do obozu, cały stóg był w płomieniach, a nad nim chmura dymu. Zaniepokojeni pożarem, dogonili mnie jacyś konni sowieci. Trochę się bałem, że wezmą mnie za sabotażystę, lub szpiega, jak to u nich w modzie. Spytali mnie tylko, czy zawsze wycofując się, wszystko palimy. Strasznie głupio mi było, przede wszystkim przed samym sobą. Postanowiłem wlać gówniarzom za dostarczenie zapalających pocisków, ale schronili się do "pałundry". Nie chciałem rozdmuchiwać sprawy. Sensacja z pożarem wygasła szybko jak i ten pożar.
Zjeżdżają się wszyscy z linii, a rano wybywamy. Zafundowałem najbliższym kolegom ucztę z "zaoszczędzonych" konserw. Objedliśmy się wszyscy, ale najgorzej wyszedłem na tym ja, bo po dłuższej diecie, takie obżarstwo wywołało poważne sensacje żołądkowe.
Na Pradze
Jako chory jechałem w drodze wyjątku wraz z kilkoma łazikami "dogem". W kabinie gnieździli się mjr. Taran i kpt. Jagielski prowadzący dywizję na Warszawę. Jechaliśmy pierwsi, co jakiś czas zawracaliśmy i oficerowie przekazywali maszerującym jednostkom instrukcje, jaką drogą mają iść.
Na każdym z postojów gnałem w krzaki, bowiem objawy nawrotu choroby stawały się coraz bardziej niepokojące. Po którymś z kolei wypadzie, stwierdziłem, że pozostawiono mnie samego. Udało mi się dogonić swoich jakimś przygodnym sowieckim samochodem. Koledzy mówili, że kiedy zorientowali się, że mnie nie ma, zameldowali o tym Taranowi:
"Podwieźliśmy Akowca pod Warszawę, a on teraz h... na nas położył" - skwitował meldunek major. Nie wiem jak skomentował mój powrót.
Nocowaliśmy w jakiejś leśniczówce. Gospodarze nie spotykali się jeszcze z "berlingowcami". Byli ciekawi i gościnni. Ojciec leśniczego, staruszek, zwrócił uwagę na mój schorowany wygląd. Opowiedziałem mu co mi jest. Przyniósł mi szklankę piołunu i rzeczywiście to pomogło. Podziękowałem mu w obecności naszego dowódcy, podkreślając, że czuję się dzięki lekarstwu dobrze, no i efekt był taki, że dalszą drogę odbyłem już pieszo.
Tuż przed wyruszeniem z przyczółka magnuszewskiego i w czasie marszu, politrucy zaczęli intensywnie uświadamiać nas na temat Powstania, sytuacji w Warszawie, obciążając winą za tę tragedię Rząd Londyński. Zbliżyliśmy się do Warszawy pałając chęcią udzielenia pomocy walczącym, a jednocześnie świadomi trudności i niebezpieczeństwa jakie niesie za sobą forsowanie Wisły. Sztab dywizji rozlokował się pod Rembertowem, przy nim jak zwykle zakwaterowana były nasza samodzielna kompania zwiadu. Rozładowano wóz i w kilka osób pojechaliśmy na Pragę. Mieszkańcy cieszyli się z dopiero co uzyskanej wolności. Obstępowali czołgi, samochody, dyskutowali.
Wstrząsające wrażenie wywierała płonąca Warszawa. Ogromna chmura dymu nad nią i czerwona od łun Wisła.
Punkt obserwacyjny zorganizowaliśmy na wale przeciwpowodziowym. Na Wiśle, trochę w lewo od nas przy lewym brzegu, widniał pokład i nadbudówka zatopionego statku, dalej w prawo kończyły się mury cytadeli i zaczynały ogródki działkowe. Na żoliborskich domach można było dostrzec biało-czerwone flagi.
Nie wiem jak do tego doszło, ale przez parę dni obrony po naszej stronie nie było. Później lewy odcinek obsadzili kawalerzyści, a prawy chyba - piąty pułk piechoty. Poniżej wału, w ogródkach, stało szybkostrzelne sowieckie działko przeciwlotnicze. Załoga pełna była zapału, chętnie i dużo strzalała, ale efektów nie widzieliśmy. Później działko zniknęło.
Zasadnicza nasza kwatera znajdowała się na pobliskim osiedlu, które nazywało się chyba Sliwice. Właścicielka domku, sympatyczna pani, z zawodu lekarz, dała nam do dyspozycji piwnice domku. Tu odpoczywaliśmy po "służbie". Idąc stąd do nas na wał, należało przebyć wzgórze, na którym stał samotny, chyba dwupiętrowy dom, kryty czerwoną dachówką. Miejsce to było pod niemiecką obserwacją i gdy ruch przy budynku był większy, Niemcy dość celnie obstrzeliwali to miejsce, kilkakrotnie trafiając w dom. Starsi już państwo, gospodarze tego domu, ostrzegali żołnierzy, prosili by nie kręcili się tu, ale nie bardzo to skutkowało. W końcu przestali pilnować swego dobytku i gdzieś się wyprowadzili. Pobyt tu, w porównaniu z poprzednim pod Warką, był narazie luksusowym wypoczynkiem. Nie musiało się być czujnym, od Niemców oddzielała nas Wisła. Ogień nie był nękający, raczej sporadyczny. Pod wysokim, zasłaniającym od przeciwnika wałem, można było nakopać i ugotować ziemniaków. Miałem opracowaną swoją szybką metodę. Przykryte wiadro z ziemniakami obstawiałem ze wszystkich stron drewnem i podpalałem, Zanim nazbierałem warzyw i zrobiłem sałatkę pomidorową, ziemniaki były gotowe.
Gnębiła mnie świadomość dogorywania stolicy. Wiedzieliśmy już, że trzecia dywizja sforsowała Wisłę na Czerniakowie. Jeździliśmy tam z Igorem, widzieliśmy i wiedzieliśmy, że poniosła ciężkie straty. Czuliśmy, że nas też to czeka, ale narazie na naszym odcinku panował spokój i nie było widać żadnych przygotowań. Godzinami przyglądałem się płonącemu miastu i bezkarnie bombardującym go sztukasom. Nocą terkotały nad miastem kukuruźniki, czasami było widać jak szybując pruły świetlanymi pociskami do jakichś celów.
Mimo jesieni noce były dość ciepłe. Nie miałem wprawdzie płaszcza, ale posiadałem niemiecki wojskowy, przywieziony jeszcze z domu sweter. Miałem też pałatkę i to jakoś wystarczało.
Nie lubiłem przebywać na kwaterze. Tam zawsze coś takiego się działo, czego musiałem się wstydzić. A to zginął garnitur starszego wiekiem pana, który też korzystał ze schronienia w piwnicy, a to pobili się "pałundrowcy". Któryś bardziej pijany lub zawzięty, rzucił nawet granat. Szczęście, że obeszło się bez ofiar. Któregoś dnie wpada do mnie jeden z nich ze słoikiem w rękach i wrzeszczy, żeby szybko jeść miód, bo zabiorą. Okazało się, że był to klej.
"Ale było to słodkie" - bronił się skonfundowany.
Wkrótce kończył się nasz spokój. Major Taran przybył do nas w asyście swoich kolegów, by omawiać z Igorem wyprawę po "języka". Sprawa była bardzo pilna, przywieziono łódź i nocą trzeba będzie jechać. Traf chce, że akurat "pałundrowcy" przytaszczyli z domu "pod dachówką" skrzynkę denaturatu i cierpliwie filtrowali go przez pochłaniacz od maski gazowej. Goście spróbowali, ale wkrótce orzekli, że filtrowanie trwa zbyt długo, można pić taki jaki jest, byleby była cebula. Spili się do nieprzytomności, a na drugi dzień okazało się, że planowana akcja nie była bardzo pilna.
Wyprawę na drugą stronę Wisły po "języka" powierzono tym razem plutonowi konnemu. Nie wiem, czym to było podyktowane. Czy zgłosili się na ochotnika, uważając, że wojna skończy się bez ich udziału, czy też zarzutował fakt, że nie mieli strat, czy może chcieli utrzeć Igorowi nosa swoim sukcesem... Trudno powiedzieć. W każdym bądź razie, pewnego wieczora przybyli pełni kawaleryjskiego animuszu, z kozackim szablami przy boku, z ostrogami i z dziarskim dowódcą na czele. Zdębieliśma na ich widok. Zdobyliśmy już pewne doświadczenie, więc przekonywaliśmy ich rzeczowo o nieprzydatności zabranego ekwipunku. Po dłuższych perswazjach zostawili w końcu szable i ostrogi, jednak płaszczy nie zgodzili się zostawić. Obawiam się, że było to podyktowane naszym smutnym doświadczeniem, kiedy to rozstaliśmy się na czas marszu z płaszczami i nie zobaczyliśmy już ich więcej. Załadowali się na swoją krypę, pomogliśmy im odpłynąć holując przez płycizny. Dowódca plutonu, będący jednocześnie dowódcą tej wyprawy, nie płynął razem ze swoimi żołnierzami. Skombinował kajak i płynął na nim koło łodzi. Nie wierzyliśmy w sukces eskapady. Sledziliśmy z brzegu, jak łódź bardzo, bardzo wolno oddalała się od nas. Długo było ją widać na tle pożarów, aż w końcu zginęła nam z oczu. Zajaśniały rakiety, posypały się serie z karabinów maszynowych. Słychać krzyki. O Boże! Mają ich. Chwile długie jak wieczność. Łódź wraca. Zatrzymuje się przy najbliższej piaskowej wyspie. Przedzieramy się tak jak stoimy w ubraniach na łachę. W łodzi są zabici i ranni. Opatrujemy rannych. Zjawia się na swoim kajaczku dowódca patrolu. W ogóle go ignorujemy. Nie możemy zrozumieć jak mógł tak postąpić. Zostawia kajak na wyspie. Łodzią, razem z rannymi i zabitymi przeprawiamy się na nasz brzeg. Jesteśmy wstrząśnięci tragedią kawalerzystów.
Następnego dnia wraca odłożony z "wyższych" przyczyn temat naszej wyprawy. Otóż całe to towarzystwo oficerskie uchwaliło, iż na częściowo zatopionym statku znajdującym się przy "niemieckim" brzegu, urzęduje snajper. Należy więc w nocy zakraść się na statek, zwinąć, jeśli jeszcze tam będzie usranego fryca, a jeśli jeszcze go nie będzie, to zaczekać na niego. Zlikwidowałoby się w ten sposób szkodliwego snajpera, no i mielibyśmy wreszcie jeńca.
Ustaliliśmy plan działania i przy pełnej aprobacie dowództwa zaczęliśmy go realizować. Tuż przed wieczorem, udaliśmy się dość liczną grupą w górę Wisły. Podobno przy moście kolejowym są kajaki, więc idziemy po nie. Do mostu mieliśmy z kilometr drogi. Widzimy na wale przeciwpowodziowym wyryte stanowiska, ułożoną broń, lecz ani jednego żołnierza. Broń zardziewiała, w ogóle nie działa. Próbujemy z niej strzelać. Rusznica przeciwpancerna wypaliła, lecz zamka odryglować nie sposób. Jesteśmy mocno tym poruszeni. W końcu docieramy do wiaduktu pod torem kolejowym. Tu, jak w schronie przebywa wojsko, jeden przy drugim. Wdajemy się w rozmowę. Okazuje się, że jest to jednostka kawalerii polskiej. Obsadzili odcinek obrony nad Wisłą, właśnie ten, który nas tak zaniepokoił, ale przebywają tu, bo jest bezpieczniej. Gdyby Niemcy forsowali Wisłę, w co oczywiście nie wierzą, to zawsze zdążą zająć stanowiska. Słuchamy ich z rzadkimi minami, trudno oponować skoro jest ich tak wielu. Poza tym marsowy wygląd, wąsiska, kozackie szable i ostrogi mają swoją wymowę. Dowiedzieliśmy się również, że konie wierzchowe zabrali im Rosjanie jeszcze pod Lublinem, ale siodeł i taborów nie oddali! Wyjaśniliśmy po co przybywamy. Pokazali nam gdzie są kajaki.
Po zapadnięciu zmierzchu wybraliśmy z Januszem kajak, ochrzczony przez kogoś imieniem "Baśka". Mieliśmy z nim cudną koleżankę o tym samym imieniu, może dlatego wybraliśmy akuratnie ten. Nie było na ten temat dyskusji, zresztą Janusz był mrukiem. Nie chciało nam się, jak poprzednio planowaliśmy nieść na zmianę kajaka, więc zmieniliśmy plan. Płynęliśmy z Januszem w pobliżu brzegu, reszta ubezpieczała nas idąc równolegle i trochę wyprzedzając, no bo może ktoś przypadkowo nas dostrzec i wyrządzić krzywdę. Spokojnie, bez żadnych przygód dotarliśmy na miejsce. Mieliśmy na ten zasrany statek płynąć dwuosobowym kajakiem we trzech. To znaczy ja, Janusz i jeszcze jeden kolega, obyty z wodą (opowiadał kiedyś, że pływał na Jeniseju). Załadowaliśmy się we trójkę do kajaka i nie odpłynąwszy pięciu metrów od brzegu wywróciliśmy się. Koledzy pomogli wyciągnąć kajak na brzeg, wylać wodę. Byliśmy mokrzy, więc trudno się dziwić, że straciliśmy serca do tej wyprawy. Janusz skapitulował pierwszy. Odwołał mnie na bok i mówi: "Słuchaj Olgierd, ja nie pojadę. Nie chciałem o tym mówić, ale teraz ci się przyznam, mam piekielną sraczkę i trzęsę się cały." Rozumiałem to doskonale. Zadecydowałem, że pojedziemy we dwójkę z "Jenisejowcem". Cichutko i spokojnie podpłynęliśmy do statku. Jeśli tam rzeczywiście są Niemcy, to nie mamy szans. Nie pamiętam już, kto z nas siedział z przodu, a kto z tyłu, w każdym bądź razie napewno "tył" wiosłował, "przód" z palcem na spuście ubezpieczał. Jak już wspomniałem, statek osiadł na dnie. Pokład jego znajdował się pod powierzchnią wody. Wpłynęliśmy więc jak można najciszej na pokład, sprawdziliśmy mostek kapitański, bowiem tylko tu ewentualnie mogli być Niemcy. Brodząc po kolana w wodzie wsunęliśmy kajak w nadbudówkę, żeby był jak najmniej widoczny z niemieckiego brzegu i wczołgaliśmy się po schodkach na mostek kapitański. Przeanalizowaliśmy sytuację. Statek znajdował się mniej więcej 50 metrów od brzegu. Gdyby Niemcy nas zauważyli, nie siedzieliby cicho. Jeśli rzeczywiście urzędował tu snajper, w co wątpiliśmy, gdyż po pierwsze nie było żadnych śladów, a po drugie jedyne możliwe stanowisko, to mostek kapitański, musiałby przypłynąć tu przed świtem. Napewno dalibyśmy sobie z nim radę.
Czekamy więc ranka. Wrześniowe noce nie należą u nas do ciepłych. Ponadto zamoczyliśmy się przy wywrotce. Przytuliliśmy się do siebie, opowiadaliśmy coś szeptem, byleby nie zasnąć. Jakże strasznie dłużył się nam czas. Wycięliśmy nożami dziury w ściankach mostka, żeby nie wychylając głowy móc obserwować brzeg. Pomału szarzało. Zaczął się ruch. Żołnierzom niemieckim dostarczono kawę. Powyłazili z bunkrów, rozprostowywali kości. Z chwilą, gdy rozwidniło się tak, że mogli być widoczni z naszego brzegu, pochowali się do swoich kryjówek. Naszkicowaliśmy położenie bunkrów, no i musieliśmy przeczekać cały dzień, żeby dopiero wieczorem, pod osłoną ciemności móc wrócić do swoich. Nie wesoła to była perspektywa, ale innego wyjście nie było.
Dzień był dość mglisty, ale ciepły. Słońce leniwie wspinało się po niebie, a nasze mundury były mokre. Chciało się jeść, więc postanowiliśmy spać, by jakoś szybciej czas zleciał. Mija godzina, jedna, druga. Zimno, głodno. Siedzieliśmy na tym nieoszklonym mostku kapitańskim. Osłania nas przeszło metrowej wysokości drewniana ścianka, ale trzeba uważać, żeby się nie wychylić. Jeśli nasi artyleryjscy obserwatorzy dojrzą coś podejrzanego, jakiś ruch, to będą grzać, że "ino drzazgi polecą". Przecież nie wiedzą wszyscy o nas. No a jeśli Niemcy nas zauważa, to rozniosą nas z karabinów maszynowych. Siedzieliśmy więc cichutko, jak trusie, spoglądając od czasu do czasu na niebo, a słońce leniwie gramoli się do góry. Która może być godzina? Według żołądka, dawno pora na obiad, ale jest dopiero chyba dziewiąta. Gdzieś wysoko gwiżdżą pociski. Te niemieckie rwą się gdzieś dalej na Pradze, nasze próbują wstrzelać się w nieprzyjacielską obronę. Do znudzenia gramy w "wojnę morską". Strzalam w róg. "Jeden A", mówię. W tym momencie chichotliwy świst. Jeden. Drugi. Trzeci. Jeden pocisk rwie się w wodzie tuż przy statku, obryzgując nas dokładnie. Pozostałe rąbią w statek. Dym, kurz, gorące odłamki "przełażą" przez podłogę mostka. Byle się nie zapaliło... Ucieczka stąd w dzień byłaby bardzo ryzykowna. Nastąpna seria poszła dalej, wzbijając fontanny ziemi w pobliżu niemieckich okopów. Pomału ochłonęliśmy. W wojnę morską nikt z nas już nie chciał grać.
Wyłonił się nowy problem: jak zrobić kupę. Ostatecznie zrobić nie sztuka, ale jak się tego potem pozbyć. Ryzykiem byłoby wyrzucenie "przez okno" w którąkolwiek stronę. Tu wąchać smrody cały czas nie mieliśmy ochoty. W końcu wykorzystaliśmy do tego celu rurę służącą kapitanowi do podawania komend. W ogóle mój kolega był nieoceniony. Miał ze sobą nawet karty do gry. Nigdy nie przepadałem za grą w karty, lecz tym razem rżnąłem w karcienta do zmierzchu.
Nie spieszyliśmy się z opuszczeniem statku, może będziemy mieli szczęście i nasza cierpliwość zostanie nagrodzona. Niemcom przywieziono kolację, potem myli menażki w Wiśle. Pokręcili się i zniknęli w ziemiankach i okopach. Żaden pechowy snajper nie wybierał się do nas. Niebo nad Warszawą - jedna czerwona łuna. Musimy zczołgiwać się po schodkach na pomost by nas nie dostrzeżono na tle nieba. Ostrożnie, badając pod sobą grunt, posuwamy się po pokładzie do naszego kajaka. Boimy się, żeby nie wpaść w jakiś otwór. Nareszcie docieramy do niego. Okazuje się, że nasz kajak został skrócony, chyba gdzieś o metr. Pocisk uciął jak piłą cały przód. Rozważamy, co możemy zrobić. Najprościej byłoby czekać. Statek cały czas był pod obserwacją ubezpieczającej grupy. Do rana będą czekać na nas. W dzień zorganizują nowy kajak i przypłyną dopiero wieczorem. Ani mnie, ani koledze nie uśmiecha się dalsze przebywanie przez 24 godziny na statku. Druga możliwość, to zostawić wszystko i wracać wpław. Jesteśmy wymarznięci i głodni. Nie, nie odpowiada mi ten pomysł.
"Słuchaj", żartuję, "ty pływałeś po Jeniseju... Co to dla ciebie przepłynąć Wisłę we wrześniu? Przepłyniesz wpław i wrócisz po mnie kajakiem jeszcze tej nocy" - mówię.
Oczywiście wie, że to są żarty. Rozważamy jak dostać się na sąsiednią wyspę - piaszczystą łachę. Znajduje się na niej kajak, pozostawiony pamiętnej nocy przez dowódcę plutonu kawalerzystów. Odległość nie jest duża, ale prąd tak wartki, że nie ma mowy o przepłynięciu go wpław.
"Wiem", szepce radośnie kolega i nie tłumacząc szczegółów, zdejmuje buty i spodnie, siada okrakiem na rufie kajaka.
Ucięty dziób unosi się nad wodą. Podaję mu wiosło. Sledzę jego drogę. Po pewnym czasie wpływa od strony cienia spokojnie na statek. Siadamy na zamieniony kajak i energicznie, lecz cicho zdążamy do brzegu.
Z niemieckiej strony wystrzelono rakietę. Lecąca w górę rakieta widoczna jest przez parę sekund jako świecący punkt, później opadając świeci jaskrawo, czyli jest moment, kiedy rakieta ostrzega, że będzie świecić. Należy zająć jak najniższe położenie, np. upaść i przeczekać w bezruchu dopóki rakieta nie zgaśnie. Będąc na kajaku mogliśmy jedynie położyć wiosła prze sobą, pochylić do przodu i nie ruszać. Tak też robiliśmy za każdym razem. Wydało mi się, że słyszę jakiś rejwach na naszym brzegu, ale byłem tak podekscytowany i radosny udanym powrotem, że nie zwróciłem na to należytej uwagi. Dopłynęliśmy szczęśliwie do brzegu. Kajak wnieśliśmy w pobliskie krzaki. Wiedzieliśmy, że na wale są posterunki uprzednio spotkanych kawalerzystów. Było to wojsko niedoświadczone, więc baliśmy się, że jeśli zauważą nas zbliżających się od strony przeciwnika, to mogą zbyt pochopnie "pociągnąć" po nas. Zdecydowaliśmy się przejść niezauważeni przez nasze linie. Pochyleni, doszliśmy szybko do wału, wczołgaliśmy się na wał, a potem już hajda przez znajome ogródki do domu.
Pani doktór szalenie ucieszyła się z naszego powrotu. Wiedziała conieco o naszej wyprawie, napoiła herbatą z konfiturami. Ze zdziwieniem spostrzegliśmy, że nie ma nikogo z kolegów.
"Był jakiś głupi alarm" - powtarzała opinię Igora.
Podobno Niemcy forsują Wisłę. Igor wyśmiał to, ale zebrał ludzi i polecieli wzmacniać swoimi lufami obronę na Wiśle.
Nie przejmując się zbytnio tym, co usłyszeliśmy, kropnęliśmy się spać. Obudził nas hałas wracających chłopców. Okazało się, że istotnie był alarm. Kawalerzyści, w świetle rakiet prawdopodobnie zauważyli nas gdy wracaliśmy ze statku. Naliczyli setki łodzi i podobno wyrywali do tyłu, że trudno ich byłoby konno dogonić. Alarm był potraktowany poważnie. Wszystkie jednostki dywizyjne pogoniono nad Wisłę. Miały być zastosowane sankcje w stosunku do winnych powstania i nieopanowania paniki, ale nie wiem jak się to skończyło. Wyznaczono nam nowe zadania.
Tym razem mieliśmy przedostać się do powstańczego oddziału AK na Żoliborzu. Wisłę należało sforsować dostarczoną nam łodzią. Grupą dowodził Igor. W tych wszystkich wyprawach, w których razem braliśmy udział, pełniłem funkcję jego zastępcy. Wynikało to w dużej mierze z zaufania jakim mnie darzył. Rozumieliśmy się bez słów. Jeśli ja naprzykład szedłem pierwszy, to on zamykał pochód i odwrotnie. Zadaniem naszej grupy było nawiązanie łączności z dowództwem AK na Żoliborzu. Oprócz zwiadowców wziął udział w tej eskapadzie jakiś brzuchaty kapitan ze sztabu oraz dwaj radiotelegrafiści, oczywiście z radiostacją, a za przewodnika służył młody powstaniec, który niedawno przedostał się do nas.
Zadanie zostało omówione. Dowództwu przede wszystkim zależy na nawiązaniu łączności, wiąc w wypadku napatoczenia się na Niemców, należy unikać walki i wracać. Ponadto zalecono mieć na oku Akowca, "no bo nigdy nie wiadomo, czy to czasem nie szpieg". Na dziobie łodzi usadowił się przewodnik, ja tuż przy nim, kapitan i radiotelegrafiści w środku, a Igor na rufie. Cicho przekradliśmy się przez Wisłę i przycumowaliśmy w małej zatoczce pełnej kajaków, żaglówek i innych łodzi. Zatoczka położona była naprzeciw ogródków, w pobliżu cytadeli.
"No", odetchnąłem, "pierwszy etap za nami".
Najstraszniejszym jest samo przybijanie do brzegu, przecież nietrudno jest wypatrzyć łódź na wodzie, a potem zaczaić cię na brzegu i przywitać nieproszonych gości ogniem.
Wyciągnęliśmy trochę łódź na brzeg i gęsiego maszerujemy dalej. Przewodnik prowadzi. Smiało, szybko, zdecydowanie, ale ostrożnie. Przemykamy się między zaroślami.
"Wiesz co...", szepce do mnie, "zboczymy trochę. Tu niedaleko jest czujka, pokażę ci, może się to przydać".
Jakżesz imponuje mi ten chłopak! Bez wahania przyzwalam. Na piersiach mam przewieszoną pepeszę, w rąkach trzymam granat. Tzn. w prawej granat, a palec lewej ręki włożyłem w ucho zawleczki bezpiecznika. Przewodnik zaczyna tracić pewność siebie.
"To już powinno być tu", szepce.
Raptem widzę na tle nieba podnoszącą się sylwetkę niemieckiego żołnierza i słyszę przeraźliwy krzyk śmiertelnie przerażonego czowieka. Po chwili słyszę tam wybuch. Spostrzegam, że jestem sam, a od strony Wisły dochodzi mnie trzask łamanych gałęzi i tumult uciekających kolegów. Pobiegłem w tym kierunku, lecz zboczyłem trochę z trasy, wpadłem w jakieś żaglówki, przewróciłem się z łoskotem. Jakie to wszystko głośne! Gdy wygrzebałem się, dobiegłem do cypla. Łódź nasza już zdążyła oddalić się o dobrych parę metrów. Wołam za nimi ściszonym głosem:
"Chłopcy, zaczekajcie!"
"Niemcy, Niemcy", poznaję głos kapitana.
"H... nie Niemcy", ucisza Igor, "wracać po Olgierda."
Dopiero w łodzi zorientowałem się, że to ja rzuciłem w czujkę granat. Zawleczkę miałem jeszcze na palcu. Krzyk Niemca słyszeli chłopcy nawet na naszym brzegu. Oczywiście nie przyznałem się, że zaproponowałem zboczenie z trasy i lokalizowanie placówki.
Następnej nocy, ponowiono próbę przedostania się na Żoliborz. Pojechała dużo mniejsza grupa. Dwóch radiotelegrafistów, kapitan i przewodnik. Ta wyprawa została uwieńczona sukcesem. Trochę żałowałem, że obyło się beze mnie.
Tymczasem na naszym odcinku wyraźnie szykowano desant na większą skalę. Nocą przywieziono łodzie i zamaskowano je w pobliżu wału. Którejś nocy załadowano na łodzie batalion piechoty, chyba 5 pp. Desant bez strat wylądował na przeciwległym brzegu. Z jednostką tą popłynęła również grupa naszych zwiadowców. Nie brałem w tej akcji bezpośredniego udziału. Obserwowałem jedynie przeprawę. Przebieg wydarzeń znam z opowiadań tych, którym udało się wrócić. Grupa naszych zwiadowców trzymała się dowódcy batalionu i stąd chłopcy mieli wiadomości z pierwszej ręki. Wojsko było przygotowane do nocnego ataku. Obrona niemiecka w tym miejscu nie była zbyt silna. Dalej, na Żoliborzu były już pozycje powstańcze. Rozkaz natarcia został odwołany, innych rozkazów nie było. Zwiadowcy mieli zadanie wziąć udział w natarciu, zdobyć jeńca i dostarczyć go do sztabu. Dowódca grupy desantowej podobno bardzo się denerwował, bo jasnym było, jeśli nie wedrą się szybko do okopów, to Niemcy zlikwidują przyczółek. Tak też się i stało. Najpierw porozbijano łodzie, potem nękano naszych ogniem moździerzy. Chyba po dwóch dniach zlikwidowano przyczółek. Mało komu udało się ocalić. Nasi chłopcy zdecydowali się na powrót już pierwszej nocy, kiedy stało się jasnym, że natarcie odwołano. Wtajemniczeni wiedzieli, że rozkaz forsowania Wisły wydał jeszcze gen. Berling i zaraz po tym go "zdjęto". Sprawa była jasna, lecz batalionu już nie było.
Jeszcze raz byliśmy świadkami przygotowań do przeprawy na tym odcinku. Znowu zwieziono łodzie. "Pałundrowcy" twierdzili, że będziemy przeprawiać przebijających się do nas z Żoliborza Akowców. Działo się to chyba pierwszego października, artyleria nasze ostrzeliwała intensywnie pozycje niemieckie na tym odcinku. Czuwaliśmy przy łodziach. Nikt się jednak nie przebijał. Rozeszła się wiadomość o kapitulacji Powstania. Nie ma czasu na rozmyślania. Czeka już na nas nasza doczka. Kierowcą jest też chłopak z 27-mej. Cieszy się, że nas widzi całych.
"Chyba tu już nic się nie będzie działo", mówi, "skoro was zabieram".
Pelcowizna
Nareszcie jesteśmy w "domu". Można zmienić bieliznę, wykąpać się, napisać i wysłać list. Byle jaką kartkę papieru składało się przemyślnie w trójkącik, nie trzeba było koperty. Listy były cenzurowane, ale przekonałem się oglądając je po wojnie, że mało było zamazań. Starałem się informować Rodzinę, gdzie jestem. Gdybym zginął, wiedzieliby przynajmniej gdzie szukać grobu. Wiadomości te przemycałem w sposób zrozumiały tylko dla Rodziców. Na przykład, podawałem: "Oldzik był podobno na Pradze". Dla Rodziców jasnym było o co chodzi, bowiem Oldzik to moje rodzinne, zdrobniałe imię. Czułem się w obowiązku w każdym liście wspomnieć o Januszu, bo ten uparcie niepisywał do domu. Tam, w Łucku, rodzice jego umierali z niepokoju o swego jedynaka. Jedynym źródłem wiadomości o nim stała się dzięki tym listom moja Mama.
W kompanii poczułem się obco. Otrzymaliśmy uzupełnienie. Wszędzie nowe twarze. Spimy w jakiejś stodole. Jeden z nowych żołnierzy całą noc mówił przez sen. Przeżywał zaloty, namawiał ją do grzechu, tłumaczył, biadolił, że oberwie od ojca, za samowolne wzięcie koni, bo chciał przyjechać do niej z fasonem etc. Następnego dnia "darliśmy łacha" z niego. Nie mógł nieborak zorientować się, skąd znamy takie intymne szczegóły z jego życia.
Nie dano nam długiego wypoczynku. Wkraczamy znowu do akcji. Tym razem jedziemy na Bródno. Rozgaszczamy się w piwnicach szkoły. Przy szkole parę drewnianych domów, dalej jakieś gruzy, w prawo ogrodnictwo, a na wprost w dole piaszczyste nieużytki, dalej okopy niemieckie. Za nimi podobno kanał (Żerański). O dziwo, mamy do dyspozycji stanowisko obserwacyjne, wyposażone w lunetę nożycową. Obserwacja jest prowadzona ciągle, przez etatowych obserwatorów, ale praktycznie nam to nic nie daje. Idziemy "na ślepo". Przed wyjściem, wypijamy po "sto gram". Taka była urzędowa, codzienna norma dla zwiadowców. W regulaminie było zastrzeżenie, że nie można zwiadowcy więcej wydać niż jenorazową normę. Bardzo często zdarzało się, że z powodu jakichś trudności, wódki nie dowieziono. W takich wypadkach oficjalnie zaległy przydział przepadał. Nie trudno domyśleć się, kto z tego korzystał.
Do okopów naszej piechoty było blisko. Zawsze, gdy wyłaziliśmy na przedpole, patrzyli na nas jak na straceńców. Napewno nam współczuli, a jednocześnie byli zadowoleni, że to nie oni muszą pchać się na przedpole. W okopach każdy z nas czuł się bezpiecznie, jak w domu.
Szybko docieramy w pobliże obrony przeciwnika. Jasteśmy na małym wzniesieniu, dalej dolinka i na przeciwległym, piaszczystym wzniesieniu widoczne są zasieki z drutu kolczastego. Przed nimi widoczne są porozmieszczane w geometrycznym porządku trzy rzędy ciemniejszych punktów. Chyba miny. Opuszcza nas animusz. Szeptem naradzamy się. Uzgodniliśmy plan gry. Przygotowujemy granaty. W jednej chwili zrywamy się, podbiegamy i z odległości 15 m zarzucamy okopy granatami i biegiem wycofujemy się za "naszą" wydmę. Rozpętało się piekło. Rakiety świecą, karabiny maszynowe koszą. Będziemy mieli alibi. Zameldowaliśmy, że zauważono nas w podchodzeniu do okopów. Rano zjawił się mjr. Taran. Przyjechał z Igorem. Był rozsierdzony, że nie przyprowadziliśmy "języka". Zarządził szkolenie, ćwiczenie. W pobliżu szkoły znajdowały się okopy drugiej linii obrony. Cwiczenia realizowaliśmy według obowiązujących prawideł. Podczołgujemy się do zasieków. Dwóch ubezpiecza z lewej, dwóch z prawej. Przecinamy druty, wpadamy jak burza do okopów. Trzeba trafu, że w ziemiance siedział jakiś żołnierzyna. Chciał przeczyścić broń, więc zaczął od jej przestrzelania. Akurat nadbiegłem. Seria poszła parę centymetrów od mojej nogi. Widzę, że ułamek sekundy oddzielił mnie od kalectwa. Wyładowując złość, wyciągnąłem trochę nazbyt energicznie przerażonego żołnierza. Taran był zachwycony.
Mieliśmy wolne, a w podziemiach szkoły było dość wesoło. W "med-punkcie" chrypiał cały czas patefon. Ktoś z uporem maniaka nastawiał na przemian albo "Umówiłem się z nią na dziewiątą", albo "Ten nie zna przygód..."
Wieczorem znowu wyruszamy. W okopach panuje rejwach. Przywieziono kolację, fasują prowiant. Znajomy oficer objaśnia nam, że po naszym odejściu, poprzedniej nocy saperzy zaminowali przedpole, zostawiając do ewentualnych przejść tylko kilka "alejek". Przejście te wyznaczały położone na ziemi pomalowane na biało wąskie drewniane łaty.
Ogarnia mnie niepokój... Dlaczego nie zameldowałem o swoim podejrzeniu na temat min na niemieckim przedpolu. No, ale przecież gdybym widział miny, to nie atakowalibyśmy, a w to Taran by nie uwierzył i trzeba byłoby przyznać się do blefu. Targany niepokojem, czekam, aż bardziej się ściemni, gdyż księżyc jest już nisko i niedługo się schowa. Uwagę naszą przykuwa dwóch oficerów przepychających się dość energiczne przez kręcących się, w bądź co bądź wąskim rowie żołnierzy. Przechodzą, ocierając się o nas. Niewysocy, na polskich mundurach widnieją sowieckie odznaczenia. Słowem typowi "polscy oficerowie". Zachowywali się bardzo pewnie, obejrzeli broń ustawioną na stanowiskach, próbowali strzelić z rusznicy przeciwpancernej. Rusznica wypaliła, lecz zamek się zaciął i nie można było go otworzyć. Cekaem też po dwóch seriach odmówił posłuszeństwa. Oficerowie narobili szumu.
"Gdzie kombat, gdie kombat", pytają.
Skonfundowani piechocińcy każą im dalej iść transzejami. Przypomniał mi się obrazek z kawaleryjską bronią nad Wisłą. Raptem widzimy, że "inspektorzy" wyskoczyli z okopów i pędzę w kierunku niemieckiej obrony. Kilku żołnierzy krzyczy, że to nie tędy, że tam miny. Zorientowaliśmy się błyskawicznie. Musimy ich złapać. Wiemy, ile może kosztować atak. Poprzedniej nocy próbowała nasza bratnia grupa zwiadowców zdobyć "języka". Ponieśli duże straty. Dowódca grupy, młody chorąży poległ. Rannych było również kilku żołnierzy.Wyskakujemy z okopów na niezaminowaną alejkę. Pędzimy co sił, taka gratka rzadko się zdarza, żeby złapać obcych wywiadowców.
Na lewo od nas, to znaczy w tym kierunku, gdzie biegli wywiadowcy, słychać wybuch. Okrążamy przezornie to miejsce. Znajdujemy część buta z zakrwawioną stopą. Podejrzewamy, że muszą być jeszcze gdzieś blisko. Penetrujemy teren, nasłuchujemy. Przepadli jak kamień w wodę. I znowu nie udana wyprawa. Czuję się w pewnym sensie współwinny nieudolności naszej grupy.
Rano idę na punkt obserwacyjny. Lustruję uważnie niemieckie przedpole. Chyba jednak są miny. Przychodzą na punkt mjr. Taran i ppor. Wiediukow (Igor). Melduję, że dostrzegłem przed zasiekami miny. Taran jest wyraźnie niezadowolony z mego odkrycia.
"Nie ma żadnych min", stwierdza autorytatywnie.
Igor wysłuchuje mnie uważnie. Obserwuje wskazane przeze mnie miejsca i potwierdza moje spostrzeżenie. Taran nie chce się z tym zgodzić. Udowadnia, że nie ma tam żadnych min. Krzyczy.
"Polecę wystrzelić w to miejsce określoną ilość pocisków. Liczcie wybuchy" - rozkazał i poszedł do telefonu.
"No ile było wybuchów?", pyta.
"Naliczyliśmy dziesięć", odpowiadamy.
"Więc nie ma min", triumfuje Taran.
Gdyby było wybuchów więcej, to znaczyłoby, że rozrywające się pociski artyleryjskie spowodowały eksplozję min. Niby przekonywujące, ale nie musi być prawdziwe. Trudno dyskutować!
Wieczorem Taran organizuje odprawę naszej grupy. Idziemy razem z Igorem. Saperów nam nie da, bowiem miny to mój wymysł. Ustalono dokładnie czas naszego wyjścia z okopów. Gdy będziemy szli, moździerze ostrzelają okopy dość rzadkim ogniem, ale wystarczy do zagłuszenia naszych kroków. Idziemy gęsiego, znajomą już trasą. Ja prowadzę. Igor idzie ostatni. Padamy. Pociski rwą się w pobliżu nas. Jeden z kolegów leżał z rozłożonymi nogami. Pocisk wpadł między nogi lecz nie wybuchł. Miał chłop szczęście. Tylko sterczące nad piaskiem skrzydełka pocisku zdradzały gdzie śmierć zaspała. Skonsternowani czekamy na decyzję Igora. Widzę, że jest zbulwersowany tym niespodziewanym obstrzałem i jakiś taki niesamowicie zdeterminowany. Dziwnie obracał w ręku granatem. Zdecydował, że wracamy. Czułem, że to się źle skończy. Widać było, że Taranowi zależy na tym, by za wszelką cenę zdobyć jeńca. Igor też wiedział czego chce, lecz należał do ludzi uczciwych, wręcz szlachetnych. W starciu tym musiał z Taranem przegrać.
Idę na końcu szeregu. Raptem widzę błysk. Słyszę huk. Biegnę na czoło. Igor leży z urwaną nogą.
"Mina", mówi.
Skoczył ktoś po pałatkę do okopów. Założyliśmy ucisk i prowizoryczny opatrunek. Niesiemy w pałatce bladego Igora. Czapka zsunęła mu się z głowy. Nic nie mówi, nawet nie jęczy. Doniosłem go do naszych okopów. Tu ktoś mnie zmienił. Położyłem się na przedpiersiu okopu, zmęczenie, rozpacz, jakiś bunt nie pozwoliły mi dalej iść. Wyszlochałem się bez łez. Przyszedłem do szkoły, gdy Igor był już po opatrunku, poszukał mnie wzrokiem, poprosił o wódkę, ktoś nalał mu szklankę. Nie było żadnych pożegnań.
Wypytuję kolegów, którzy byli przy nim, jak to się zdarzyło. Z relacji wynikało, że Igor szedł pierwszy, trzymając granat w ręku, później zrobił dwa kroki w bok i nastąpił wybuch. Czułem, że coś tu jest nie tak. Miny polskie ułożone były w pobliżu naszych okopów, niemieckie w pobliżu niemieckich, ale akuratnie tam?
Ze ściśniętym sercem, nikomu nic nie mówiąc wróciłem sam na miejsce wypadku. Znalazłem stopę Igora, blaszki zaczepnego granatu sowieckiego. Zrozumiałem, że Igor nie chciał dopuścić, żebyśmy własnymi nogami rozminowywali przedpole, poświęcił swoje życie. Mogliśmy teraz śmiało powiedzieć: były miny, są tam miny, nie można iść przed rozminowaniem.
Igora więcej nie widziałem, ani nie znam jego losu. Szkałem go po wojnie pisząc do irkuckiej prasy. Bez odpowiedzi.
Karna Kompania
Wkrótce po ewakuowaniu Igora, wezwał mnie do siebie mjr. Taran. Zajmował on piwnicę, tuż obok naszej. Meldując mu się, spostrzegłem jeszcze dwóch nie znanych mi oficerów. Siedzieli z tyłu za nim ukrywając się w cieniu. Mjr. Taran z miejsca natarł na mnie ostro:
"Dlaczego nie wykonaliście zadania" - wrzeszczał po rosyjsku. Wchodząc do niego, byłem u kresu sił, ten niespodziewany atak dobił mnie całkowicie.
"Przecież wiecie, że por. Wiediukow trafił na minę, no i trzeba było się nim zająć" - odpowiadam spokojnie, również po rosyjsku.
"Jeden powinien udzielić pierwszej pomocy, a reszta winna wypełniać bojowe zadanie", replikuje Taran. Zjeżyłem się cały. Musiał to dostrzec, bo raptownie zmienił ton.
"Młody jesteś, to tym razem ci daruję. Obejmiesz dowództwo nad sierotami po poruczniku i jeszcze tej nocy mam tu mieć ›języka‹. Jasne?", powiedział Taran.
"Mam pytanie" - mówię.
"?..." - Taran.
"Czy dostaniemy saperów do rozminowania przedpola"?
"Nie, bo tam nie ma min" - Taran
"A Wiediukow?", pytam.
"Przypadek" - odpowiada Taran
"To ja nie poprowadzę ludzi rozminowywać pole własnymi nogami", mówię stanowczo po polsku.
"Odmowa wykonania rozkazu! Karny batalion" - wrzeszczy Taran.
Wychodzę trzaskając drzwiami. Obstąpili mnie koledzy, którym w telegraficznym skrócie relacjonuję przebieg rozmowy. W krótkich odstępach czasu major wezwał jeszcze dwóch, czy trzech podoficerów na rozmowy, które miały podobno identyczny przebieg i efekt jak ze mną. Ostatni z wezwanych należał do "pałundrowców". Nie byłem pewny jego reakcji, okazało się, że solidaryzuje się z nami, no i nie chce rozstawać się ze swoimi nogami. Przestałem się denerwować, byłem po prostu tylko ciekaw dalszego przebiegu wydarzeń, jakby nie dotyczyły one mnie. Poczułem się w roli widza, współczującego wprawdzie bohaterom dramatu, ale znajdującego się poza sceną.
Tymczasem na scenę wkroczył znowu mjr. Taran w asyście wspomnianych już dwóch oficerów. Zwiadowcy zwlekli się ze swoich prycz. Taran wyczytał począwszy ode mnie nazwiska wszystkich "buntowników" i polecił ustawić się pod ścianą, po czym przemówił do pozostałych mniej więcej w tym duchu:
"Tu stoją przed wami tchórze, którzy nie chcą służyć ojczyźnie, ale będą służyć, chociaż już nie w zwiadzie, lecz w karnej kompanii. Wybierzcie spośród siebie dowódcę i ruszajcie po języka".
"Bez ich nie pójdziemy", odezwał się "Jenisejowiec" i przeszedł na naszą stronę. Za nim reszta. Sztabowcy wyszli bez słowa.
Pozostaliśmy sami nie bardzo wiedząc co z sobą począć. Czeka nas niechybnie karny batalion. Spotykaliśmy czasem tych chłopaków. Był tam nawet kolega ze szkolnej ławy chor. Cimka. Nie wiem za co się dostał, ale wiem, że ganiano ich niesamowicie, wyżywienie mieli marne, za to dużo pracy i w perspektywie udział w jakimś beznadziejnym ataku. Wiedzieliśmy, że ta historia skończy się dla nas źle, ale nikt chyba nie myślał o dezercji. Byłem zbudowany solidarnością naszej grupy. Co nas zjednywało?, zadawałem sobie pytanie. Może Igor...? Wspominamy Igora:
"Fajny był chłop! Chyba był Polakiem. Rosjanin nie skakałby do oczu swoim pobratymcom, za nazwanie orzełka kurycą" - wspomina ktoś niedawną awanturę z sowieckimi oficerami.
"A pamiętacie, jak w Lublinie, kiedy dziewczęta go obcałowywały, aż płakał z żalu, pe nie zna polskiego języka", dorzuca drugi.
"Polak nie Polak, ale Sybirak i napewno porządny chłop" - zgodzili się wszyscy.
"Pałundrowcy" wygrzebali skądś gorzałkę. Pijemy, śpiewamy piosenki z ich repertuaru. Jedną z nich pamiętam do dziś:
"Siadoj moroz idziot po krupnym wietkam
Łuna na niebie swietit kak majak
Zatichło wsio, pora iti w razwiedku,
Ty nie grusti lubimaja maja.
A możet być, adnażdy utrom rano,
Tiebie doniesut wiernyje druzja,
Czto ja w boju smiertielnoj pulej ranien
Ty nie grusti, lubimaja maja ..."
Późną nocą jakiś oficer sztabowy, po półgodzinnym marszu, doprowadził nas do karnej kompanii i tu gdzieś zaginął. Przycupnęliśmy pod murem i z zainteresowaniem przyglądaliśmy się karniakom. Karniacy niczym nie różnili się od normalnych żołnierzy. W każdym bądź razie nie robili wrażenia kryminalistów. Najprawdopodobniej byli to ludzie, którzy mieli pecha narażenia się komuś. Otrzymali już broń i wiadomo było, że o świcie ruszamy do natarcia. Wydawano kolację. Przezorniejsi nie jedli jej, uważając, że postrzał w pełny brzuch jest bardziej niebezpieczny. Dowódcą karnej kompanii był oficer etatowy, natomiast dowódcami plutonów byli najczęściej zdegradowani oficerowie. Zarządzono zbiórkę. Stanęliśmy zwartą grupą na końcu dwuszeregu. Właściwie to do dzisiaj nie wiem, czy byliśmy formalnymi "karniakami", czy tylko wspomagaliśmy ich natarcie. Dowódca, ruskij polak, wyjaśnił żołnierzom, że mają zdobyć wzgórze numer ten a ten, jeśli wzgórze zostanie zdobyte, kara zostanie darowana wszystkim. Jeśli nie, to tylko rannym i zabitym. Mamy zagwarantowane potężne przygotowanie artyleryjskie. Ogień będzie trwał dwie godziny. Na jeden metr kwadratowy obrony przeznaczono tyle i tyle pocisków. Sygnał do natarcia - rakieta koloru zielonego.
Kolumna rusza ku swojemu przeznaczeniu. Rzadko padają jakieś głośniejsze słowa. Wszyscy wiedzą, że każde natarcie pochłania masę ofiar, a karniaków rzuca się z reguły na najtrudniejsze odcinki. Jeszcze daleko do świtu, a już jesteśmy na pozycji wyjściowej, w znanych nam okopach z poprzednich wypraw. Będziemy zdobywać te okopy, pod które kilkakrotnie już podchodziliśmy. Patrzymy porozumiewawczo na siebie - musimy jednak iść na miny. Jeśli będzie rzeczywiście taki huraganowy ogień artylerii, jak zapowiadają, to zniszczy on wiele min, poprzerywa druty, może się jakoś przejdzie. Pocieszamy się wzajemnie.
Ostatnie komunikaty. Za pięć minut rozpocznie się nawała ogniowa. Teren przy naszych okopach już jest rozminowany. Piechota rusza za nami w drugim rzucie. Swita. Słychać ostre, pojedyńcze wystrzały artyleryjskie, dołącza się do nich coraz więcej, zlewają się w jeden huk, który z czasem, jak się nam wydaje, przycicha i już nie przeraża. Przed nami wykwitają początkowo pojedyńcze wybuchy, później zlewają się w jedną ścianę ognia, ziemi i dymu. Niedaleko od nas stoi na pierwszej linii ukryte działo artylerii pułkowej. Teraz odda pierwsze strzały. Artylerzyści podciągają go po pochylni, lufa już jest nad okopem. Artylerzyści łupią na wprost w wypatrzony uprzednio bunkier. Chyba celnie. Teraz w rewanżu powinny posypać się pociski z moździerzy. Parę wlokących się chwil napięcia, ale riposty nie ma. Nareszcie rakieta. Najgorsze jest oczekiwanie. Wyskakujemy z okopów i biegniemy co sił. Rozlega się krzyk "hura", ale brzmi on jakoś anemicznie. W biegu wypróbuwuję swoją pepeszę, oddając z niej kilka serii w górę. Działa bez zarzutu. Okopy nieprzyjacielskie wyraźnie milczą. No nie taki diabeł straszny. Może już je opuścili? Ale nie. Już zaczynają mijać nas zielonkawe smugi pocisków. Gwiżdżą, odbijając się od ziemi, zataczają wolno łuki. Zaczęło się. Żołnierze biegną dalej, pochyleni. Mocno rysują się ich sylwetki w długich płaszczach z workowatymi plecakami. Niektórzy w biegu strzelają. Nie widzę nikogo z kolegów. Gdzieś się rozproszyli. Nauczony doświadczeniem jeszcze z partyzanckich czasów - trzymam się czołówki. Wbrew pozorom, czasami z przodu było dużo bezpieczniej.
Czołówka wbiega na znajomy pagórek i szybko znika za jego szczytem. Przyspieszam, przeskakuję szczyt i z rozpędu przebiegam kilkanaście metrów po pieszczystym zboczu. Jestem zaskoczony tym, iż znajduję się sam przed okopami niemieckimi. Cofam się błyskawicznie parę kroków, padam i rozglądam się. Ogarnia mnie niepokój. Biegnący uprzednio w czołówce żołnierze, leżąc teraz mniej więcej w równej linii za mną, okopują się zawzięcie. Od Niemców oddziela nas odległość około 30 metrów. Z okopów wychyla się coraz to więcej niemieckich żołnierzy. Przed nimi spirale drutu kolczastego i bardzo wyraźnie widać ponad piaskiem sterczące bryłki min. Pomału, uważając na druty, można byłoby przez nie przejść, ale w tych warunkach? Niemcy zaczynają siec po zboczu z karabinów maszynowych, wzbijając tumany kurzu. Uświadamiam sobie beznadziejność sytuacji. Poprostu nie zdążyliśmy z rozpędu wpaść do okopów i natarcie się załamało. Może gdyby w czołówce znalazł się ktoś, kto potrafiłby porwać za sobą żołnierzy, walczylibyśmy już w okopach. Sytuacja z każdą chwilą stawała się coraz to bardziej beznadziejna.
Widzę, że sąsiad mój z prawej, wygrzebał łopatką w piasku dołek, osłoniętą już ma głowę. Proszę, by rzucił mi łopatkę. Udaje, że nie słyszy, grzebie zawzięcie głębiej. "No cóż...", myślę, "przecież nie zastrzelę go, by odebrać mu łopatkę". Leżę prostopadle do okopów. Nieco z boku, jakiś ckm uparcie i systematycznie kosi po wzgórzu, z lewej na prawą i potem z powrotem, i znowu. Gdy fontanny piasku zbliżają się do mnie, z przerażenia dech zapiera i jedno tylko nurtuje pytanie: rozsiecze mnie tym razem, czy jeszcze raz ominie?
Znowu jakaś kula obsypała mnie piaskiem. Widzę z okopu wychylonego po piersi żołnierza. Głowa w hełmie, pod szyją jaskrawo czerwona apaszka. Rękawy zakasane. Wyraźnie mierzy do mnie z karabinu. Z tej odległości trudno nie trafić, muszę być szybszy. Błyskawicznie składam się ze swojej pepeszy, asekuracynie mierzę w apaszkę. Muszę trafić. Jeśli pocisk pójdzie niżej to w pierś, jeśli wyżej to w twarz. Jestem szybki, zdecydowany. Spokojnie pociągam za spust, lecz z przerażeniem uświadamiam sobie, że broń zawiodła. Tymczasem przeciwnik znowu obsypał mi głowę piaskiem swoim mało celnym strzałem. Strach aż ściska serce. Nie mogę się poddać. Spokojnie sprawdzam broń. Widzę, że źle podaje magazynek. Wyjmuję go, wyłuskuję palcami pocisk, wkładam do komory nabojowej. Widzę, że mój przeciwnik znowu mierzy do mnie . Strzelam pojedyńczym strzałem. Żołnierz znika w okopie. Łudzę się, że go trafiłem, ale gdzie tam. Znowu jest i znowu mierzy do mnie. Nie patrzę na niego, trafi to trafi. Ładuję ręcznie automat. Znowu nie trafił. "No", myślę sobie, "ostatnia szansa". Nic mnie nie obchodzi, co dzieje się wokół. Czekam na niego. Wychyla się znowu. Nie spiesząc się, celuję z zimną krwią, jak na ćwiczeniach. Strzelam. Błyskawicznie znika. Nie pojawił się więcej. "Chyba dostał", myślę z ulgą.
Ogarnia mnie przerażenie. Widzę w sąsiedztwie bezwładnie leżące ciała żołnierzy. Po stoku, powyżej mnie ziemia aż kipi od serii kaemów. Na wzgórzu rwą się bez przerwy pociski moździerzowe. Nie ma mowy o wycofaniu się przez to pole śmierci. Leżę w bezruchu, czekając na jakąś okazję wyrwania się z tego piekła. Kilkanaście metrów ode mnie dwóch "karniaków" biegnie ku okopom. Ręce podniesione do góry, na przedramieniach zawieszone karabiny. Biegną poddać się do niewoli. "Jak oni przejdą przez pole minowe...?", myślę z ponurą obojętnością. Jakoś przeszli. Za szczytem wzgórza słychać potężne detonacje, to pociski niemieckich "szaf". Zadymiło się potężnie. Korzystając z tego, przeskakuję błyskawicznie za szczyt. Leżę ciężko dysząc. "Boże", myślę, "tym razem mi się udało".
Trwa wyrzynanie karnej kompanii. Właściwie, źle mówię, bo za karną poszła do natarcia normalna piechota. Ogłupiały, otępiały, leżałem za wzgórzem, pewny, nie wiem dlaczego, że mnie już nic się nie stanie.
Po pewnym czasie wzmógł się ogień na prawym skrzydle. To do natarcia ruszyli Rosjanie. Za nimi sąsiadujący "na styku" nasi. Niemcy wycofują się z atakowanego przez nas odcinka. Nie oglądając się na nikogo biegnę w kierunku okopów. Przyglądałem się minom. Są to miny betonowe. Zamiast pancerza stalowego miały obudowę betonową uzbrojoną kawałkami żelaza. Ostrożnie przekroczyłem cienkie struny stalowe, połączone z jednej strony z zapalnikiem miny, a z drugiej strony przymocowane do drewnianego kołka. Nie straszne były również zasieki. Sforsowałem je błyskawicznie. W okopach nie było już Niemców. Pobiegłem rowem w lewo, tu okop zatarasowany został rozwalonym bunkrem. Spod zwału ziemi i bali drewna wystawały nogi poległego żołnierza i część pistoletu maszynowego. Odgrzebałem pistolet. Miał urwaną rączkę zamka, ale wziąłem go ze sobą. Partyzanckie przyzwyczajenie.
Za okopami leżały bez broni zwłoki kilku polskich żołnierzy. Zapewnie byli to rozstrzelani polscy jeńcy. Nie poszedłem już dalej. Tą samą drogą zawróciłem z powrotem z postanowieniem odszukania kolegów zwiadowców. Pierwszego znalazłem "Jenisejowca", kolegę z którym odbyliśmy pamiętną wyprawę na statek. Nie żył. Następnie natknąłem się na zwłoki Winiarza. To był ten, który rozminął się z rodziną, biorąc udział w ekspedycji po dezertera Pałkę. Stojąc nad nimi, posłyszałem ciche wołanie. Niedaleko leżał ciężko ranny zwiadowca. Nie pamiętam jego nazwiska. Wiem, że był Białorusinem. Mimo młodego wieku, był całkiem łysy, podobno po tyfusie. Przykucnąłem przy nim.
"Co ci jest", pytam.
Bez słowa okręcił rękami stopy. Miał obydwie nogi strzaskane powyżej kostek. Początkowo chciałem go wynieść "na barana", ale odstąpiłem od tego zamiaru. Chyba poodrywałyby mu się stopy przy takim transporcie.
"Zaczekaj", mówię, "postaram się o jakieś nosze".
"Wrócisz?", spojrzał błagalnie na mnie.
"Wrócę", mówię łykając łzy.
Powlokłem się w kierunku naszych okopów. Głuchy byłem na błaganie o pomoc mijanych, rannych żołnierzy. Dotarłem do naszych okopów i od razu rzuciły mi się w oczy stojące nosze. Podszedłem ku nim, i w tym momencie wychylił się z ziemianki sanitariusz, za nim drugi.
"Jazda ze mną", warknąłem.
Sanitariusze bez słowa wzięli nosze. Szliśmy we trójkę przez przerażające pobojowisko. Dopiero teraz spostrzegłem, jak wielu jest zabitych i rannych. Narazie nikt im nie udzielał pomocy, chociaż obstrzał był bardzo słaby. Tylko od czasu do czasu z piekielnym chichotem nadlatywały pociski artyleryjskie, czy też moździerzowe. Wyrwani z bezpiecznej ziemianki sanitariusze, w pierwszym odruchu chcieli zabrać pierwszego z napotkanych rannych. Nie pozwoliłem im na to. Pamiętam, że nie używałem gróźb, po prostu musiała emanować ze mnie jakaś zniewalająca determinacja.
Makabryczna to była droga. Zewsząd wołanie o ratunek, a my mijaliśmy ich obojętnie, dążąc do mnie tylko znanego celu. We trójkę donieśliśmy rannego do punktu sanitarnego w szkole. Sanitariusze pobiegli wraz z innymi po następnych rannych.
Zostałem ze swoim kolegą sam. Zmordowany byłem dźwiganiem. Chwilę odpoczywałem, by złapać oddech. Spod noszy wypływała kałuża krwi. Już przedtem zwróciłem uwagę jakiejś "siostrze", by zajęła się rannym. "Siostra", zdrowa dziewoja, ku memu zaskoczeniu, zignorowała mnie całkowicie, przebiegła kilka razy obok rannego, raz z pustymi szklankami, drugi raz z herbatą. Myślałem, że diabeł we mnie wstąpił. Podskoczyłem do niej, rozerwałem jej chałat, przystawiłem swoją pepeszę do jej piersi i wrzasnąłem:
"Ty kurwo!, jak się natychmiast nie zajmiesz rannym, to ci cały magazynek wypruję w te twoje cycki".Poskutkowało.
Często myślę o tym epizodzie z sanitariuszką. Skąd wziął się taki wyrodek? Przecież nawet niektóre wywiezione przez Sowietów ze Lwowa prostytutki, które los rzucił do wojska, zachowały tu jakąś ludzką godność. Ale czy ja napewno byłem lepszy...? Czy zrobiłem wszystko na co mnie było stać? Czasu nie cofniesz.
Przed szkołą zwróciła moją uwagę grupka żołnierzy, otaczająca jeńca. Podszedłem bliżej. Było tam między innymi dwóch zwiadowców udzielających wywiadu eleganckiemu reporterowi z gazety "Zwyciężymy". Z ich relacji wynikało, że w chwili gdy Niemcy zaczęli wycofywać się z okopów, kol. Pawlusiak desperacko wskoczył do okopów i wziął do niewoli Niemca. Drugi ze zwiadowców, "pałundrowiec", wyraźnie usiłował teraz dołączyć się do tego wyczynu. I tak w dniu 10 października 1944 roku Samodzielna Kompania Zwiadu II Dywizji Piechoty im. Jarosława Dąbrowskiego, zdobyła w końcu swego "języka".
Z grupy naszej ocalało trzech. Czy wyniesiony Białorus przeżył - nie wiem.
Był piękny, słoneczny dzień. Znalazłem się na mp w Rembertowie. Po ostatnich przeżyciach nie mogłem znaleźć sobie miejsca. Włócząc się bez celu, zawędrowałem na targowisko. Ludzie zachowywali się normalnie.Targując się kupowali owoce i warzywa. Jedyną oznaką wojny była duża ilość wojskowych, w tym wielu z rękoma w szynach lub chodzących o kulach. Postanowiłem, że muszę wyrwać się z tego zwiadu.
Markierant
Jedynym sposobem wydostania się na dobre ze zwiadu, na jaki wpadłem, było wykorzystanie doświadczenia nabytego w czasie przebytej ostatnio choroby. Należało więc w pierwszej kolejności dostać się do szpitala. O tym, co będzie dalej nie zastanawiałem się, wierząc, że jakoś sobie poradzę. Uważając, że pierwszy pomysł jest najlepszy, nie szukałem innych rozwiązań, lecz obmyśliłem prosty plan i zacząłem go konsekwentnie realizować.
Spakowałem swój ubogi dobytek, nie rozstając się oczywiście ze zdobytym, lecz trochę uszkodzonym pistoletem maszynowym. Rozebrałem go na części i umieściłem w plecaku. Jeszcze w tym samym dniu zgłosiłem służbowemu, że udaję się do pobliskiego Baonu Sanitarnego, gdyż znowu powtórzyły się objawy chorobowe. Dyżurująca w izbie chorych lekarka, po spisaniu wywiadu nie miała wątpliwości, że mimo wygasającej epidemii, ma przed sobą jeszcze jednego chorego na dezynterię. Wyposażyła mnie w odpowiednie naczynie, polecając przynieść próbkę kału. Udało się jakoś wycisnąć go trochę z siebie. Rozrzedziłem moczem, nasmarkałem, a na wierzch naplułem krwi z rozdłubanego po wyrwanym zębie dziąsła. Dumny ze swego wyczynu, podałem jej ten koktajl.
"Postaw tam", burknęła lekarka i poleciła zatrzymać szykującą się do odjazdu karetkę.
Po paru minutach jechałem już w towarzystwie drugiego chorego do szpitala. "Na razie idzie dobrze", pomyślałem. Przywieziono mnie do szpitala pod Otwockiem. Byłem tym trochę zaskoczony, bo marzyły mi się śliczne, niebieskie oczy siostry Ani z poprzedniego szpitala. Tuż po opuszczeniu karetki, natknąłem się na bezrękiego por. "Cwika". Oczywiście, poznał mnie i pierwsze o co zapytał, to dlaczego jestem taki wymizerowany.
"Komu wojna a komu mać rodna", z przekąsem odpowiedziałem rosyjskim porzekadłem, lustrując jego zadbaną postać.
Nie lubiłem tego bądź co bądź dzielnego oficera. Miałem do niego żal, za zostawienie nas na bagnach z rannym kolegą.
"Wolałem stracić was, niż wszystkich", oświadczył później, kiedy udało się nam dotrzeć do oddziału.
Przyznawałem mu rację, ale żal pozostał. Nie mieliśmy czasu na dłuższą rozmowę, opowiedziałem mu conieco o sobie, a dowiedziałem się, że pełni funkcję komendanta sąsiedniego szpitala. Przyjaźnie zapraszał do siebie, ale już ponaglano mnie z izby przyjęć. Znowu dostałem naczynie na kał. Tym razem zaryzykowałem i poprosiłem współtowarzysza podróży karetką, żeby "siernął" mi trochę. Przyjrzał mi się badawczo, uśmiechnął i zrobił bez trudu to, o co go prosiłem. Czułem, że mnie nie zdradzi.
W magazynie, zdając ubranie i plecak, natknąłem się na Janusza, który akurat opuszczał szpital. Ucieszyliśmy się serdecznie ze spotkania. Z Januszem przyjaźniliśmy się bardzo. Niektórzy nawet uważali nas za braci. Chociaż każdy z nas był w innej drużynie, na zadania zawsze chodziliśmy razem. Nikt nie stawiał przeszkód, bowiem ochotnicy byli zawsze mile widziani. Wynikało to stąd, że niedowierzaliśmy zbytnio kolegom, a baliśmy się, że w wypadku zranienia mogą któregoś z nas zostawić. Razem było raźniej i pewniej.
Nie mieliśmy możliwości dłuższej rozmowy. Janusz już wiedział, że rekonwalescentów nie odsyła się jak kiedyś do macierzystych jednostek, lecz kieruje do zapasowego pułku w Woli Karczewskiej. Umówiliśmy się, że on będzie się starał przedłużyć tam swój pobyt do mego przybycia, ja natomiast będę się starał być tu jak najkrócej. Sądziliśmy, że są szanse na to, że zamienimy nasz zwiad na jakąś przyzwoitą jednostkę.
Szpital, w którym przebywałem, był szpitalem sowieckim. Cały personel, począwszy od lekarzy, a skończywszy na sprzątaczkach był rosyjski, natomiast większość pacjentów stanowili polscy żołnierze. Ulokowany był w komfortowym, posanatoryjnym budynku. Ze zdziwieniem złapałem się na tym, że idąc korytarzem po parkiecie, obawiam się nastąpienia na minę. Sporo czasu minęło, zanim pozbyłem się tego urazu.
Pamiętając cały czas o umowie z Januszem, zaprzestałem markierowania. Przy każdej wizycie żarliwie zapewniałem, że czuję się doskonale tylko, że jestem głodny, co zresztą było prawdą. Lekarze kręcili głowami, coś im się nie zgadzało i przetrzymali mnie chyba z tydzień.
Leżeliśmy na noszach w kilkuosobowych pokojach. Z reguły późną nocą przychodziły sanitariuszki myć nam nogi. Nie cierpieliśmy tych wizyt, bo rozbudzały w środku nocy, podszczypywały prowokująco, no i były brzydkie jak nieszczęście. Goniliśmy je jak suki. Nie złościły się, tylko chichotały i przygadywały. Wieczorami z reguły odwiedzały mojego sąsiada pielęgniarki. Podpatrzyły, jak kiedyś układał sobie pasjansa, wmawiały mu, że umie wróżyć i odtąd go nagabywały, przynosiły coś do jedzenia, aż w końcu Ulowski, bo tak brzmiało jego nazwisko, załamał się i zaczą im wróżyć. Wychodziło to mu całkiem nieźle i sława wróżbity rosła. Mówiąc prawdę, to pomagałem mu conieco, "pociągając klientki za języki", a uzyskane w ten sposób, zwłaszcza dotyczące przeszłości informacje, kolega czytał potem z kart ku wielkiemu zdumieniu zainteresowanych. Sukces był namacalny - nie chodziłem już głodny.
Zastanawiało nas to zjawisko. Okazuje się, że te dziewczyny - wychowane w duchu ateistycznym - musiały jednak w coś wierzyć.
Wieczorami toczyły się długie szpitalne rozmowy. Nikt nie ukrywał swojej przeszłości. Jeden z chłopców pochodził z Wołynia. Opisywał barwnie toczone boje z UPA, wymieniał miejscowości. Wszystko zgadzało się z tym, co wiedziałem, oprócz jednego... Twierdził, że był w o oddziale "Leśne dziatki", śmiał się, że Rosjanie tłumaczyli ten kryptonim na "Diedy z lesa" i nie mogli się nadziwić cudacznością tej nazwy. Po wojnie starannie czytałem wszelkie opracowania na temat walk na Wołyniu i niestety, nigdzie nie znalazłem wzmianki na ten temat. Jestem przekonany, że chłopak opowiadał prawdę. Czyżby jakieś przeoczenie naszych historyków?
Ulowski, z zawodu nauczyciel, był Akowcem z lubelszczyzny. Kiedy o tym wspomniał, odezwał się młody chłopiec, Rosjanin. Zaczął piać peany na temat lubelszczyzny, jaki to bogaty rejon:
"A żytucha tam kakaja była! Chleba czornoho skolko ugodno, a na woskrasienija, białyj!" (A życie jakie tam wspaniałe! Chleba razowego ile zapragniesz, a w niedzielę, pszenny). Jednym zdaniem, zdradził się jaką w domu klepał biedę.
Mimo szpitalnej monotonii, szybko mijał czas, a za oknami straszyły już nas jesienne szarugi. Ciężko chyba będzie przestawić się znowu na frontowe życie.
Nie wiedziałem o tym, że por. "Cwik" poprosił swego przyjaciela, a komendanta mojego szpitala o to, by mi trochę pozwolił odpocząć, przetrzymując w szpitalu jakiś czas. Ponieważ nie dało się ukryć, że byłem zdrów, skierowano mnie jednak do kompanii rekonwalescentów, skąd mimo moich wybryków, skarg dowódcy kompanii - "ustawiony" komendant dość długo nie pozwolił mnie odesłać. Wreszcie przebrała się miarka, ale o tym będzie dalej.
Kompania rekonwalescentów
W końcu nastąpił niecierpliwie wyczekiwany moment wypisania ze szpitala. Zabrałem ukrywany cały czas w łóżku zamek zdobycznego automatu. Byłem na tyle przezorny, że wyjąłem go zawczasu, jeszcze przed zdaniem plecaka do depozytu. Wydając rzeczy, magazynier wdał się ze mną w rozmowę.
"Po jakiego diabła potrzebny ci automat?", zdradził się, czort, że rewidował plecak.
"Na pamiątkę, sam zabiłem oficera SS, zabrałem mu automat, a uszkodzony zamek zreperowałem ale gdzieś zgubiłem. Zresztą to pamiątka, może być bez zamka", łżę jak z nut, zadowolony z siebie, że przewidziałem kontrolę i ominąłem regulamin. Dostałem o dziwo, wszystkie swoje rzeczy, łącznie z pistoletem maszynowym.
Skierowano mnie do zorganizowanej przy tym kompleksie szpitali kompanii rekonwalescentów tzw. uzdarawlajuszczych. Żołnierze skierowani czasowo do tej jednostki, z uwagi na nienajlepszy stan zdrowia, niewygojone rany - przebywali tu pewien okres rekonwalescencji. Kompanią dowodził, jak się dowiedziałem od niedawna, podoficer, bardzo przejęty swoją rolą i usiłujący bezskutecznie zaprowadzić wojskowy rygor. Poprzednio służył w jakiejś jednostce liniowej, lecz po opuszczeniu szpitala, przydzielono mu jak zresztą i wielu innym Żydom, bezpieczną funkcję, na której wyraźnie miał ochotę utrzymać się do końca wojny.
W moim odczuciu była to bardzo groteskowa postać. Fatalnie mówił po polsku, więc wolał mówić po rosyjsku, a tym językiem władał jeszcze gorzej, natomiast z jego języka żydowskiego - podkpiwali nawet jego przyjaciele Żydzi, mówiąc, że jest "Chałonkes". Tak podobno nazywał bułkę z serem, zamiast poprawnie "chały mit kes".
Już w pierwszym dniu wpadłem z nim w konflikt, kiedy przyczepił się, że samowolnie wybrałem się do Otwocka. Istotnie tak było, lecz skoro nikt mnie nie złapał, uważałem, że jestem w porządku i nie muszę przyznawać się do tego. Rzeczywiście, do pobliskiego Otwocka wybrałem się, ale jedynie po to, by zdobyć parę złotych i kupić coś do jedzenia. Spotkanym typowym cwaniaczkom sprzedałem co miałem, to znaczy, pałatkę i sweter, a ponieważ nie targowali się zanadto, ściągnąłem z siebie w pobliskiej bramie jeszcze koszulę i zadowolony z transakcji udałem się do pobliskiego sklepu. Kiedyś było tak, że w sklepach o małym ruchu, umieszczał właściciel nad drzwiami dzwonek. Otwierane drzwi uderzały w dzwonek, na którego sygnał z zaplecza, w którym było najczęściej mieszkanie, wychodził sprzedawca. Dzwonek zadzwonił, lecz nikt do mnie nie wychodził. Rozejrzałem się i ze zdziwieniem stwierdziłem, że sklep jest dziwnie pusty. Jedynym towarem był wystawiony w szklanej gablocie kilkukilogramowy, jeszcze nie napoczęty, olbrzymi salceson. Zadzwoniłem jeszcze raz. W końcu wyszła gruba, niechlujna sklepikarka.
"Czego?", pyta opryskliwie.
"Chciałem kupić salceson. Ile kosztuje kilogram?", zapytałem.
"A masz pieniądze?, to pokaż". Pierwszy raz indagowano mnie tak obcesowo w sklepie. Ale cóż miałem robić. Kładę je niedbale, z minę lorda na ladzie.
"W dupę wsadź sobie te okupacyjne pieniądze, już przecież nieważne", wrzasnęła i weszła z powrotem do mieszkania.
Błyskawicznie wytaszczyłem upragniony salceson z gabloty, wsadziłem pod płaszcz i spocony z emocji, bocznymi uliczkami wycofałem się do naszej bazy. Salceson był wyjątkowo smaczny i pałaszując go nie miałem najmniejszych wyrzutów sumienia.
Poważniejsza awantura z "Chałonkesem" wynikła przy wymianie bielizny. Zauważył, że rzuciłem na stos zdawanej, brudnej bielizny nie koszulę, lecz letnią podkoszulkę. Uparł się i nie przyjął. Awantura była na "cztery fajerki", lecz się zaparł i musiałem długo jeszcze marznąć. W rewanżu dokuczałem mu kiedy tylko miałem ku temu okazję, ośmieszałem, słowem przyrzekłem mu zemstę. "Chałonkes" natomiast, odgrażał się, że wyśle mnie do "zapaśny połk, a tam jeszcze ciemno, a już wyganiała Kasia wołki", co należało rozumieć, że rygor jest duży i już przed świtem wojsko jest na nogach i śpewa. Latał na mnie z raportami, lecz czuł, że jest bezsilny. Obydwaj nie wiedzieliśmy o tym, że dzięki protekcji "Cwika", byłem "świętą krową". Po kilku dniach pobytu, dołączył do nas Ulowski. Teraz było mi raźniej. Zasadniczym naszym zajęciem, było pełnienie służby wartowniczej, od czasu do czasu wyczyszczenie broni znajdującej się na wartowni. Czasami jakieś przenoszenie mebli, czy też inne roboty gospodarcze.
Pewnego dnia odwiedził nas nawet szpitalny politruk.
"Nu kak, rebiata, żywiocie? Choroszo?", pyta jowialnie.
"Gówno choroszo, głodzą nas", mówię. Odwołał mnie na bok i z ojcowską troską strofuje:
"Tak nie należy występować, przecież wyżywienie otrzymujecie zgodnie z normą".
"Chyba nie. Okradają nas. Spójrzcie na personel, jaki wypasiony...", mówię.
"Rozbieromsia", powiedział i więcej do nas nie zachodził.
Nadeszły listopadowe słoty. Odkryliśmy, że dziewczęta ze szpitała w mało uczęszczanej altanie szykują występy artystyczne na akademię poświęconą rewolucji. Miałem zamiar nastraszyć je w czasie prób. Rozważając sposób w jaki mogę to zrobić, wpadłem na bardziej "genialny" pomysł. Zwierzyłem się Ulowskiemu. Ten, z entuzjazmem pomysł "przyklepał". Omówiliśmy wszystkie szczegóły, przygotowaliśmy potrzebne akcesoria i w przededniu prazdnika, przystąpiliśmy do realizacji pomyślunku. Powodzenie "kawału" zależało w dużej mierze od wstępnego przygotowania psychologicznego "ofiary", którą jak nie trudno się domyśleć - miał być mój antagonista "Chałonkes". Wkrótce nadarzyła się okazja do rozpoczęcia akcji.
W świetlicy, w której bardzo często ze względu na fatalną pogodę, spędzaliśmy czas, usadowiliśmy się w pobliżu "Chałonkesa" i zaczęliśmy z Ulowskim tajemniczo szeptać. Zaintrygowyny "Chałonkes" ciekawie nastawiał ucha. Docierały do niego jedynie niektóre, głośniej wymiawane słowa, lub zdania: "Cholera! To niedobrze... Trzeba być przygotowanym... Ja tej nocy nie będę spał... Ja też nie. Kto by się tego spodziewał..." etc. Na efekt nie trzeba było długo czekać. "Chałonkes" przysiadł się do nas.
"O czym rozmawiacie?", zapytał kurtuazyjnie.
"Ot tak sobie, o swoich sprawach", odpowiadam wyjątkowo grzecznie, ażeby go nie spłoszyć.
"Oj, dlaczego wy robicie takie tajemnice? Jak ja coś wiem, to zawsze wam powiem, przecież mnie znacie...", przymilał się Żyd.
"Może mu powiedzieć...?", pyta mnie szeptem Ulowski.
"Absolutnie nie. Narobi paniki", odpowiadam również dyskretnie.
"Nu, przestańcie się droczyć", skamle "Chałonkes", "nikomu nie powiem!"
"Komsomolskie słowo?", podkpiwam.
"Komsomolskie słowo!", przyrzeka poważnie bijąc się w piersi.
Podroczyliśmy się z nim jeszcze trochę, żeby w końcu zwierzyć się z "poufnych, ale pewnych wiadomości".
"Otóż", łżemy, "niemiecka grupa dywersyjna przedostała się przez Wisłę i buszuje po naszej stronie w nadwiślańskich lasach. Trwają poszukiwania, ale jak na razie bezskutecznie. Przypuszczamy, że uaktywnią się w dniu święta Rewolucji. Wiedzą, że wojsko pije i hula. Skorzystają z okazji i wyrżną cały szpital. Nie mówi się o tej grupie oficjalnie, żeby nie psuć świątecznego nastroju, ponadto jest nadzieja, że niebawem ich zlikwidują".
Widzimy, że "Chałonkes" połknął haka. Zbladł, podziękował nam ze wzruszeniem i przyrzekł zachować dyskrecję. Afera rozwinęła się szybciej niż spodziewaliśmy się tego. Przejęty uzyskanymi od nas wiadomościami dowódca kompanii rekonwalescentów, zarządził na godzinę 19, zbiórkę w świetlicy, gdyż jak powiedział, ma coś ważnego do zakomunikowania. Wszystkie potrzebne rekwizyty mieliśmy zawczasu przygotowane. Wystarczyło mi parę minut, aby przed wyznaczonym terminem zdążyć przebrać się za niemieckiego wojaka. Założyłem Ulowskiego niemiecki płaszcz wojskowy, przepasałem niemieckim pasem, na głowę wcisnąłem znaleziony przedtem w rowie hełm. Ulowski zdążył mi jeszcze dla utrudnienia poznania, zabandażować twarz, a dla dodania grozy, pokropił odpowiednio opatrunek czerwoną farbą, o którą zresztą w atmosferze przedświątecznej nie było trudno. Tak ustrojony, z przewieszonym niemieckim automatem, zająłem stanowisko przy nie używanych drzwiach prowadzących ze świetlicy na zadrzewione podwórze. Drzwi te normalnie były zamknięte, lecz w ramach przygotowań, otworzyliśmy je zrobionym naprędce wytrychem. Ulowski wraz z innymi kolegami poszedł do świetlicy. Umówiliśmy się, że da mi sygnał ręką, kiedy mam wkroczyć. "Chałonkes" zagaił rzeczowo. Oświadczył, że wraca ze sztabu, gdzie dowiedział się... Tu powtórzył wszystkie nasze łgarstwa. W związku z zaistniałą sytuacją, jako dowódca kompanii rekonwalescentów, którzy stanowią jedyną ochronę szpitala, zarządził wzmocnienie warty, wzmocnione patrole, czuwanie na wartowni etc. Oczywiście, żołnierzom było to nie w smak, otoczyli go i rozpoczęły się ostre dyskusje.
Kopnięciem otworzyłem drzwi, wskoczyłem do świetlicy i oddając serię z peemu w sufit, wrzasnąłem:
"Hände hoch".
Efekt był piorunujący. Żołnierze spokojnie, z lekka ociągając się popodnosili ręce, natomiast "Chałonkes" podnosząc wysoko ręce usiadł na podłodze. Ulowski gruchnął śmiechem, ja za nim. Zrzuciłem hełm i szczęśliwy podszedłem do swojej ofiary. W dalszym ciągu siedział on na podłodze z podniesionymi, trzęsącymi się rękami, blady. W końcu wyjąkał:
"Ty, Kowalska, ty mnie dziesięć lat życia zabrał".
Koledzy też nie byli zachwyceni "kawałem". Pomrukiwali, że jeszcze chwila, a rozprawiliby się ze mną, że któryś z nich miał podobno pistolet... Unikając przykrych dyskusji, wycofałem się ze świetlicy. Byłem niby zadowolony z siebie, a jednak te słowa o zabraniu dziesięciu lat życia, tkwią w mojej świadomości do dzisiaj.
Zapasowy Pułk
Na efekt naszego wybryku nie trzeba było długo czekać. Już następnego dnia odwieziono nas do Woli Karczewskiej, gdzie stacjonował ów sławny zapasowy pułk. Dowództwo pułku kwaterowało we wsi, natomiast przybywający bądź z poboru, bądź ze szpitali żołnierze, mieszkali w wybudowanych w pobliżu ziemiankach. Były to znane mi już, typowe dla łagrowej i wojskowej sowieckiej architektury budowle. Od poprzednio poznanych różniły się tylko wybudowanym na środku piecem. Można było, korzystając z niego, oczywiście po odczekaniu swojej kolejności, zagotować wodę, upiec na blacie pokrojone ziemniaki, lub wysuszyć wilgotną odzież.
Zasadniczym zajęciem żołnierzy, były apele i zbiórki, czekanie na "kupców", czasami praca w kuchni. Załogę naszej ziemianki stanowili sami rekonwalescenci. Wielu z nich skarżyło się na niewygojone rany. Jedynym oświetleniem były puszki z wetkniętym w ropę knotem. Smród i zaduch panował nielitościwy. Rano, energicznie etatowi podoficerowie wyganiali wszystkich na apel. Wielu nie chciało wychodzić, chowali się więc gdzieś pod pryczami. Naiwni, tacy jak ja, choć ociągając się wychodzili z baraku i ustawiali się przepisowo w dwuszeregu. Teraz już kilku etatowych podoficerów pilnowało nas, żebyśmy nie zrezygnowali i nie dali nura z powrotem do ziemianki. Kilku zaś z latarkami przeszukiwało barak, czy ktoś się nie zadekował. Z reguły wyciągali kilku pechowców. Następowało odliczanie, potem rachmistrz biegł do kancelarii, sprawdzić stan. Najczęściej się nie zgadzał. Znowu poszukiwania. Przy okazji komuś udało się zwiać do baraku. Liczono nas, liczono, a myśmy stali, marzli i klęli w "żywy kamień". Wieczorne apele trwały jeszcze dłużej.
Poszukując Janusza, zawędrowałem z Ulowskim do głównej kancelarii. Janusza ani śladu. Dopiero po latach wyjaśniło się, że nie dotarł on do zapasowego pułku. Traf chciał, że po opuszczeniu szpitala, spotkał znajomego z Łucka, który był instruktorem w szkole oficerskiej broni pancernej w Chełmie. Znajomy ten zawiózł go tam i umieścił w szkole. Mogłem długo go jeszcze szukać.
Byliśmy zaskoczeni bałaganem i w ogóle warunkami panującymi w zapasowym pułku. Najgorsze było to, że panował głód, a ponadto potworne złodziejstwo. Wystarczyło na noc zdjąć buty, by zostać na długi czas bosym. Bywało i tak, że ktoś miał jakiś dobytek, po prostu pałatkę, czy koszulę pod głową. Wystarczało, że podniósł na chwilę głowę, a "poduszka" w tajemniczy sposób znikała. Cały swój "majątek" nosiłem na sobie, z wyjątkiem zdobycznego peemu, który rozebrany, leżąc w plecaku towarzyszył mi wszędzie. Sprzedałem go w końcu jednemu gospodarzowi. Za uzyskane pieniądze opłaciliśmy jakąś kwaterę. Pozostałą kwotę przeznaczyliśmy na wyżywienie.
Wykorzystując panujący w pułku bałagan byczyliśmy się przez tydzień. Nie chodziliśmy nawet na apele. Do jednostki zaglądaliśmy wprawdzie, ale jedynie po to by dowiedzieć się, czy nie przyjechali jacyś atrakcyjni "kupcy". Było wprawdzie paru, ale najczęściej z piechoty. Raz "nabierano" do ochrony lotniska. Może i bezpieczna to była służba, ale niecierpiałem stania na warcie. Innym razem werbowano do kompanii ochrony sztabu armii, ale nie odpowiadało mi stanie na baczność przed "byle rzeczownikiem męskim". Ulowski natomiast, wyraźnie chciał wrócić do swojej jednostki, tj, do siódmego pułku piechoty, gdzie był pisarzem batalionowym. Z tej jednostki jednak "kupców" nie było.
Skończyły się pieniądze i trzeba było wracać do smrodliwej ziemianki, na prycze z gałęzi, na których nie było już nawet śladu słomy. Piekliśmy na płycie pieca ukradzione z kuchni ziemniaki i jak zmiłowania czekaliśmy na przybycie "kupców". W końcu zjawili się znajomi Ulowskiego. Ten ucieszony namawiał mnie na tę swoją jednostkę.
"Słuchaj", mówił, "ja mam tam chody, załatwię ci funkcję pisarza kompanijnego, będzie razem fajnie", kusił.
Był fajnym kumplem. Z przyjacielem będzie zawsze raźniej, pomyślałem, i wprawdzie z oporami, lecz uległem namowom.
Kompania sanitarna
Dowództwo 7 PP, wraz z wytęsknionym batalionem Ulowskiego, rozlokowane było na Targówku. Ulowski zostawił mnie w grupie "nowobrańców" i ochoczo pobiegł załatwiać dla mnie ciepłą funkcję pisarza. Serdecznie przywitał się ze starymi kumplami, ale niespodziewanie szybko wrócił i szczerze zmartwiony oświadczył, że bardzo mu przykro, lecz etat już jest zajęty, nic nie może zdziałać i niestety muszę podjąć służbę w liniowej kompanii. Nic na to nie odpowiedziałem. Zły byłem na siebie, że stłumiłem nurtujące mnie cały czas obawy i wątpliwości dotyczące realności tego planu. No cóż, zmarnowałem szansę. Trzeba zaczynać od nowa.
Przy najbliższej okazji, jeszcze przed zaewidencjonowaniem, zameldowałem się jako poważnie chory. Niezwłocznie zaprowadzono mnie do pobliskiej sanczasti, czyli kompanii sanitarnej. Tu odegrałem znowu swój poprzednio udany, rutynowy już markierancki numer. Pełniąca dyżur, ładna, szczupła Rosjanka, jak się później okazało "szef apteki, ppor. Maria Wanda", bez entuzjazmu przyjęła sfabrykowany przeze mnie koktail, pokręciła podejrzliwie głową, popatrzyła badawczo na mnie, ale nakazała przyjąć do izby chorych. Czułem, że niestety numer nie przechodzi, dlatego też przy następnych kontrolnych próbkach już się nie wygłupiałem. Czułem, że przegrałem sprawę.
Po trzech dniach, oświadczono mi, że dezynteria to na pewno nie jest, ale muszę pobyć na obserwacji. Na razie nie miałem powodów do narzekania. Byłem jedynym pacjentem w całym szpitaliku. Pokój był przestronny, czysty, a co najważniejsze, ciepły. Z przyjemnością wygrzewałem się po pobycie w wilgotnych ziemiankach zapaśnego pułku.
Izbą chorych opiekował się starszy już wiekiem, zresztą dla mnie - wówczas siedemnastolatka, wszyscy powyżej 40 lat zaliczani byli do starszych - niski, krępy z hitlerowskim wąsikiem, sanitariusz kpr. Micewski. Sprzątał, palił w piecu, przynosił posiłki i niezależnie od tych obowiązków prawie każdą chwilę spędzał ze mną na gawędach. Wkrótce wiedziałem o nim wiele. Pochodził spod Tarnopola. Zamartwiał się pozostawioną na wsi rodziną. Wprawdzie władza już była radziecka, niemniej jednak zagrożenie ze strony band UPA było nadal wielkie. Wieczory urozmaicał śpiewaniem piosenek. Przeróżne były te piosenki, ale nachętniej śpiewał ukraińskie i przyznam się, chociaż nie był on artystą "pierwszej gildy", z przyjemnością słuchałem tych regionalnych, bardzo melodyjnych, w większości nie znanych mi pieśni. W repertuarze miał również zasłyszaną gdzieś, oryginalną frontową piosenkę, śpiewaną na nutę "Wołga, Wołga", a zapamiętany jej fragment brzmiał tak:
(...)Choroszo tiebie na woli
Słuszać łaskawy słowa
Posiedziałab ty w transzejach
Ispytała czto i ja.
Któregoś dnia, przybył mi nowy towarzysz "niedoli". Niski, raczej delikatnej budowy, ale również z wąsikami á la Micewski. Był to ppor. Józef Skwarski, znana postać z czasów obrony Kupiczowa. Pierwszy raz spotkałem się z nim w dość oryginalnej scenerii. Jeszcze za czasów partyzanckich Oddział nasz "Łuna" kwaterował na przełomie grudnia i stycznia 1944 właśnie w tym zagubionym na Wołyniu, czeskim miasteczku. Dowódca naszego plutonu, ppor. "Gabriel", nie zważając na śnieg i mróz wyprowadził swoje wojsko w pole, rozproszył w tyralierę i po komendzie "skokami naprzód", przyglądał się, czy rzetelnie atakujemy Kupiczów. Oczywiście, ćwiczenia te odbywały się bez strzelania, bo "ślepaków" nie było, a wiadomo, że amunicję należało oszczędzać. Klęliśmy w "żywy kamień" te tradycyjne zajęcia. Wydawały się nam bez sensu, bo przecież już nie raz zdaliśmy bojowy egzamin, a ostatni właśnie niedaleko, też pod Kupiczowem, gdzie to striłci z UPA nie wytrzymali naszego uderzenia, kiedy chłopcy szli jak huragan. Ale cóż mogliśmy teraz zrobić... Nurkowaliśmy w mroźnym, puszystym śniegu, podrywaliśmy się, krótki bieg i znowu pad w śnieg, który wciskał się złośliwie za kołnierze i do butów. Ręce grabiały, język kołowaciał ze złości. Zbliżamy się tymi ukochanymi przez wojsko skokami do zabudowań, a naprzeciw nas wysypuje się uzbrojona tyraliera z placówki. Ogólna konsternacja. Okazało się, że ppor. "Gabriel" nie zawiadomił kogo należało o zamierzonych ćwiczeniach, a ppor. "Konrad" wyruszył nam na spotkanie, sądząc, że to znowu UPA. Dobrze, że obyło się nasze spotkanie bez wzajemnej strzelaniny. Przy okazji, ppor. "Konrad"(przezywaliśmy go Wołodyjowski), nie omieszkał powiedzieć paru cierpkich słów "Gabrielowi". Mimo, że ppor. "Gabriel" był oficerem ogólnie lubianym, cieszyliśmy się, że "Konrad" utarł mu nosa. Skończyły się ćwiczenia. Drugi raz miałem możność obserwowania ppor. "Konrada" w akcji, gdy z garstką straceńców zmusił do wycofania się atakujący nas pod Jagodzinem pociąg pancerny.
Teraz, gdy wszedł do "mojej" sali, od razu go poznałem, chociaż zachowaniem i sposobem bycia nie przypominał już podziwianego, dziarskiego i pełnego fantazji oficera. Był przygaszony, przybity. Z początku składałem to na karb choroby. Po kilku przegadanych wieczorach, zorientowałem się, że źle czuje się w LWP. Po wstąpieniu do wojska, był dowódcą plutonu, później przeniesiono go na niższą funkcję. Ciążyło na nim piętno Akowca. Szykanowało go dowództwo i bojkotowali ludowi oficerowie. Teraz był melancholijny, często wpadał w zamyślenie; czasami śpiewał. Zapamiętałem fragmenty dwóch smutnych, pochodzących z okresu okupacyjnego piosenek, które wyraźnie lubił. Jedna z nich, to kołysanka, opowiadająca o smutnych losach matki wychowującej syna na żer wojny. Była tam między innymi taka zwrotka:
"(...)Lat dwadzieścia minęło spokojnie
Syn jej wyrósł robotnik i zdrów
A wieść krąży okrutna o wojnie
Która zbliża się do nas znów.
Spij syneczku, śpij sokole
Jutro wyruszysz na pole
Na pole, na krwawy bój
A jak dobry Bóg da w niebie
To zobaczę znowu ciebie
Oj luli, luli, synku, la."
Natomiast druga z piosenek mówiła o przerwanej wojną i śmiercią żołnierza, miłości dwojga młodych:
"(...) Najdroższa Lili nie martw się,
Wojna niedługo zakończy się
A dopomoże dobry Bóg,
Że z tobą Lili wezmę ślub.
Na placu boju, gdzie krew się leje,
Tam bohaterów wspaniały grób,
Tam pochowano Lili nadzieje
Z Ryśka pozostał tylko trup."
Grób ppor. "Konrada" odnalazłem wiele lat po wojnie, na cmentarzu wojskowym pod Kołobrzegiem. Poległ w pierwszym dniu natarcia. Leżał, na czele innych poległych, przy samym mostku, tuż przed zabudowaniami w nierozłącznej przedwojennej garnizonowej rogatywce, z której kiedyś, jeszcze w Kupiczowie podkpiwaliśmy, że go powiększa.
Niedługo byłem gościem sonitarnej kompanii. Któregoś dnia, zawitał sierżant podchorąży, który bardzo grzecznie, prawie "po cywilnemu", przedstawił się jako pisarz kompanijny i oświadczył, że ma obowiązek spisać moje dane personalne, ponieważ zostaję tu na stałe. Mimo zaskoczenia, nie oponowałem i chyba nie miało to sensu. Zresztą pobyt tutaj nawet mi się spodobał. Przy okazji pogawędziłem przyjaźnie z nowopoznanym pisarzem, Mieczysławem Mieciukiewiczem, bo tak brzmiało jego nazwisko. Jak wynikło z rozmowy, z zawodu był inżynierem leśnikiem pochodził z Wilna. Do wojska wyrwał się z archangielskich lasów, dokąd to "przeniesiono" całą służbę leśną. Pracował tam przy wyrębie lasu. Sam uważał za cud, że przy swoim wątłym zdrowiu, udało mu się przeżyć na nieludzkiej ziemi piekło "lesoróbki", ale jak się później przekonałem, nadal kochał las.
Już w pierwszym dniu pobytu zaprezentowałem się swoim nowym towarzyszom w dość, powiedzmy, oryginalny sposób. Stoję przed kuchnią polową w kolejce po obiad i rozmyślam nad swoim losem. Na początku marzyło mi się lotnictwo, w najgorszym razie broń pancerna, a trafiłem przez krętacza "świętego" do cholernego zwiadu. Ale tam przynajmniej był junacki szyk i normy żywieniowe prawie jak w lotnictwie... Teraz trafiłem jeszcze gorzej. Przyszło mi bowiem, być lekceważonym "łapiduchem..." Kolejka posuwa się powoli. Jeden prosi kucharza o "z wierzchu", drugi o "od spodu", jeszcze inny z pięciokilową puszką przerobioną na kociołek prosi "tylko trosiuńku", ale nie odchodzi dopóki puszka nie napełni się w dwóch trzecich objętości - widać od razu, sami kumowie. Jeden "nikczemnego" wzrostu chłopczyna w potwornie wyszmelcowanym mundurze, przeciska się z dwoma kociołkami, ignorując całkowicie kolejkę. Zwróciłem mu, ale w życzliwym tonie uwagę, że starsi rangą i wiekiem stoją grzecznie, więc taki zasraniec jak on, nie powinien się pchać. Łypnął na mnie spode łba okiem i przy ogólnym milczeniu pobrał obiady. Odczekałem chwilę, aż w drodze powrotnej zbliży się do mnie, zagrodziłem mu sobą przejście i ostentacyjnie, bez złości, wyrżnąłem mu w zęby. Chłopak się przewrócił, oblał trochę zupą i z wrzaskiem wyskoczył z kuchennej szopy. Stojący za mną żołnierz uświadomił mnie szeptem, że:
"To Paczosik, fajfus kapitana, za to możesz dostać się do karnej..." Zeźliło mnie to.
"Fajfus to fajfus, a kolejka to kolejka, a w karnej już byłem, to też dla ludzi" - odparłem poirytowany.
I tak to dziwnym splotem okoliczności, przedstawiłem się nowemu, statecznemu towarzystwu byłych gospodarzy, którzy znali się jeszcze ze swoich wiosek - jako zabijaka, kryminalista, prawie gangster. Byłem pewny, że dowódca kompanii szybko dowiedział się o moim chuligańskim wyczynie, ale jak narazie rozmów na ten temat nie było, ani też nie poniosłem żadnych konsekwencji.
Przypętał się do mnie ordynans pułkowego lekarza, Czaja. Łaził za mną, łaził, aż w końcu zagadnął:
"Słuchaj, jak jest w karnej kompanii?"
"Fajnie! Nie słyszałeś, jak pięknie śpiewają? Idziot wojna narodnaja, świaszczennaja wojna", zaśpiewałem, chcąc pozbyć się natręta. Czaja nie dawał jednak za wygraną.
"A dużo was zostało po natarciu?"
"Dwóch, może trzech. Czy to takie ważne?", staram się uciąć rozmowę. Widzę, że odpowiedź moja poważnie zmartwiła Czaję.
"No a za co tam przyjmują", naciera dalej. "Z reguły za niewinność", mówię z głupia frant, bo właściwie to nie bardzo wiedziałem za co "przyjmują".
"No a tych z wyleczonym tryprem?", uściśla pytanie.
Przyglądam mu się badawczo, wyraz cierpienia maluje się na jego twarzy, rusza cały czas genitalia trzymaną w kieszeni ręką. Tu cię mam. Domyśliłem się co go gnębi.
"Z takich wyleczonych stworzony jest oddzielny pluton, przeznaczony do dokonywania zwiadu bojem", mówię, wpadając w trans.
"Najpierw wyleczą, a potem za celowe zarażenie się skazują jak za markieranctwo", ciągnąłem.
Czaja zbladł. Widocznie uwierzył. Po kilku dniach zniknął z pola widzenia. Po jakimś czasie, wrócił z kuracji z pretensjami, że go niepotrzebnie straszyłem, bo w karnej kompanii nie był.
"Nie wiedziałem, że zmieniły się przepisy, albo miałeś szczęście", broniłem się bezczelnie, ale tomahawki zostały wykopane.
Jeszcze w tym samym dniu zapędzono mnie do roboty. Dość długo zabawiłem przy zwijaniu wieloosobowego namiotu, tzw. "cyrku" i do izby przeznaczonej na noclegi przybyłem jako ostatni. Stanąłem przy wejściu i przyglądam się, gdzie by tu znaleźć jakieś godziwe miejsce do spania. Cała duszna izba zapełniona była wojskiem. Każdy miał już od dawna swoje miejsce i nikt nie kwapił się z zaproszeniem "nowego" na swoje legowisko. Po chwili dochodzi mnie głos:
"Chodź tu koleś do mnie, jakoś się zmieścimy".
Idę za głosem. Sympatyczna, uśmiechnięta twarz młodego plutonowego. Szybko ułożyłem się naprędce dostosowanym dla dwóch ludzi barłogu.
"Jestem Mietek Leonienko z Terespola", przedstawił się.
Gdzież ten sławny Terespol?, pomyślałem, ale nie przyznaję się do tej ignorancji i słucham dalej.
"Dzisiaj wróciłem z pierwszej linii", ciągnął dalej, "a jutro przenosimy się dalej. Opowiadali mi już, jak załatwiłeś fajfusa", dodał z uznaniem. "Widzę, że jesteś fajny chłopak. Bądźmy przyjaciółmi", zaproponował.
Nie pogadaliśmy długo, bo już sala zaczęła domagać się od Mietka opowiadania bajek. Ten nie dał się długo prosić.
"Opowiem, ale tylko jedną", podkreślił stanowczo.
Stare konie słuchały w skupieniu, a Mietek barwnie opowiadał, z przejęciem posługując się batiarsko-żołnierskim żargonem. Była to bajka Andersena, o złych braciach i głupim najmłodszym Jasiu. Bajanie to, przerywał czasami przyciszony głos w rodzaju:
"Te, Józwa, do cholery. Nie chrap, bo zagłuszasz", lub
"Trosiuńku, znowu się obżarłeś i smrodzisz, że skonać można".
"Cisza tam". Dzielne wojsko uciekało w inny świat.
Rano wyruszyliśmy na nowe miejsce postoju, czyli jak się to skrótowo mówiło, na nowe empe (mp). Obaj lubiliśmy gadać, więc w marszu czas się nam nie dłużył. Mietek wstąpił ochotniczo do wojska, miał lat 18. Obiecano mu szkołę oficerską, a wylądował w podoficerskiej i to sanitarnej. Uzyskał tytuł instruktora sanitarnego i trzy belki (plutonowy). Trochę był już na pierwszej linii nad Wisłą, ale było spokojnie. Niemcy ze swego brzegu nadawali systematycznie przez silne głośniki audycje dla nas i trzeba przyznać, że mieli fantastyczne rozeznanie, co dzieje się na naszym brzegu. Zwykle audycja rozpoczynała się odegraniem jakiejś znanej melodii legionowej. Potem odzywał się głos: "Hallo, siódmy pułk piechoty! Dzisiaj na obiad mieliście to i to. Przychodźcie do nas. Proponujemy coś lepszego". Albo: "wiemy, że tu i tu kopiecie ziemniaki, wiemy, że jesteście głodni. Kopcie pojedyńczo, bo do grup będziemy strzelać". Albo: "jutro dopiero dostaniecie ciepłą bieliznę, a podoficerowie kożuszki, zapraszamy do nas, będzie wam lepiej..." Trzeba przyznać, że nadawane wiadomości były prawdziwe. Podobno Niemcy zostawili na naszym brzegu dużo kobiet - szpiegów, wyposażonych w radiostacje. Audycje te deprymowały wojsko. Zawsze podziwiałem organizację wojskową Niemców. Nie musieli nadstawiać głów tak jak my, żeby zdobyć "języka".
Rozlokowaliśmy się w jakiejś opuszczonej willi w Choszczówce. Rozpoczęły się intensywne ćwiczenia. Każdy rodzaj broni miał oczywiście swój program. Jeśli chodzi o służbę sanitarną, to gromadzono wszystkich sanitariuszy kompanijnych i batalionowych wraz z instruktorami, dołączono nas do nich, a wspólne ćwiczenia na tych spędach prowadził felczer, a nasz dowódca plutonu, chor. Iwan Andruszczenko. Zajęcia odpowiadały poziomowi obowiązującemu w sowieckich szkołach średnich programów, G.T.O. (Gotow k Trudzie i Oboronie), a że takie kursy miałem za sobą, przyswojenie nowej specjalnoście nie nastręczało mi trudności. Korzystając z bałaganu, chętnie urywaliśmy się z Mieciem do pobliskiego lasu i tu realizowaliśmy własny program szkolenia. Najczęściej urządzaliśmy zawody strzeleckie. Raz wygrywał jeden, raz drugi. Na szczęście, zdecydowanego zwycięzcy nie było.
Pomijając służbę wartowniczą, wieczory w zasadzie były wolne. Przesiadywaliśmy przy piecu, w którym bez skrupułów paliliśmy zerwanymi z posadzki klepkami. Spiewaliśmy, gwarzyliśmy, poznawałem bliżej kolegów. Nasi "Tarnopolanie", czyli tarnopilska obłaść, jak to naszym zdaniem, dowcipnie nazywaliśmy ich z Mieciem, dysponowali swoim specyficznym repertuarem. Należała do niego tasiemcowatodługa pieśń pt. "Na Podolu biały kamień". Gwoli historycznej rzetelności, cytuję, ale jedynie początek tej niegdyś popularnej, ale chyba już zapomnianej piosenki:
"Na Podolu biały kamień
Podolanka siedzi na nim.
Podolanko daj mi wieniec.
Chętnie bym ci wieniec dała
Gdybym się ojca nie bała.
Nie tak ojca jako brata
Bo brat gorszy jest od kata."
Chętnie śpiewane były również oryginalne ukraińskie pieśni ludowe, ukraińskie melodie, z dość wiernie tłumaczonym tekstem na język polski, oraz uważane nieraz piosenki za polskie, ale melodie w nich były wyraźnie ukraińskie. W wołyńskich oddziałach było to nie do przyjęcia, tu jednak panował inny klimat, powstały zapewne w wyniku większego mieszania kultur, obyczajów i spokrewnienia rodzin. Nienawiść nie przyćmiła zdrowego rozsądku. Oczywiście śpiewaliśmy i inne znane i popularne wówczas piosenki, a więc legionowe, współczesne wojskowe, tylko że np. w lansowanej piosence "Szumi dokoła las" zmienialiśmy samorzutnie optymistyczny klimat, kończąc ją słowami: "Jak szarża ułańska do Wisły, do Gdańska pójdziemy, popłyniemy". Jak nietrudno się domyśleć - było to podyktowane "sukcesami" naszej armii przy forsowaniu Wisły i dowodem "uznania" dla strategii dowództwa.
Chętnie śpiewaliśmy nasze piosenki ludowe. Biedny dowódca plutonu, rdzenny Rosjanin, chor. Andruszczenko, słuchając ich głowił się nad "cudacznością" Polaków:
"Pogubiła Kasia wołki, chodzit da płaczet... - za czem jej wołki?", pytał rozdrażniony, tłumacząc sobie polskie wołki (woły), na rosyjskie wołki (wilki).
W sumie było nas około trzydziestu. Młodych można było policzyć na palcach jednej ręki. Prawie połowę stanowili wozacy. Każdy z nich miał parę syberyjskich, mało oswojonych koników, które nazywaliśmy mongołkami Konie te nie należały do silnych, ale były niewybredne i bardzo wytrzymałe. Dawały jednak sobie radę z małymi wozami i ciągnęły je, czasem i przy naszej pomocy, nawet po bezdrożach. Nasi "gospodarze", nie byli wprawdzie nimi zachwyceni, ale trzeba przyznać, dbali o nie. Furmanienie było stosunkowo wygodną funkcją. Dawało pewne przywileje wynikające z dysponowania furmanką, no i w zasadzie gwarantowało bezpieczniejsze życie.
Wsród furmanów często przebywał syn pułku, Stefek Kępiński. Miał dwanaście lat, lecz wyglądał na 9, najwyżej 10. Przykleił się do pułku gdzieś pod Garwolinem. Płakał, że jest sierotą, aż w końcu zaopiekował się nim dowódca pułku, mjr. Stanisław Russijan. Uszyto mu mundur, naszyto dystynkcje kaprala i był ozdobą pułku. Dopiero po wojnie wyszło na jaw, że wszystkich oszukał, po prostu uciekł z domu. Tu muszę zrobić dygresję...
Rosyjscy oficerowie nie tolerowali samotnych kobiet w wojsku. Gdy tylko pojawiała się jakaś nowa i samotna "twarz", z miejsca ktoś wpływowy musiał obowiązkowo żenitsia na niej i albo rzeczywiście rozpisywałsia (ślub cywilny), lub pełniła obowiązki żony. W zależności od tego Rosjanie nazywali je P.P.Ż (pochodno pieredwiżnaja żena, tj. marszowo-przenośna żona), lub P.P.B. (pochodno pieredwiżnaja bliadź, tj. marszowo-przenośna kurwa). Otóż na etacie naszej kompanii, figurowała chorąży felczer. Piszę figurowała, bowiem zjawiała się bardzo rzadko, właściwie jedynie wtenczas, gdy było dużo rannych. Nie wiem, czy ta chorąży była PPŻ czy PPB, w każdym bądź razie uchodziła za żonę d-cy pułku. Opiekowała się Stefkiem i stąd jego związek i częsta obecność w naszej kompanii. Oczywiście w czasie przemarszu, miał Stefek zapewnione miejsce na którejś z naszych furmanek. Mimo wyglądu aniołka, był on nieprzeciętnym ancymonkiem. Początkowo nikt nie potrafił sobie z nim poradzić. Bić "sieroty" nikt nie chciał, a wsadzenie do aresztu lub inne kary regulaminowe, przyjmował z zadowoleniem, bowiem potwierdzało to jego dorosłość. Pewnego dnia, wozak Chamielec, przekonał się, że Stefuś sprzedał komuś zmagazynowane w jego wozie kosy, rozsierdził się, ściągnął mu spodnie... ale pohamował złość, nie przyłożył mu paru klapsów na gołą pupę, jak to miał zamiar pierwotnie uczynić, lecz nie oddawał mu przez jakiś czas spodni. To ośmieszenie, okazało się bardzo skuteczną karą.
Zbliżały się Swięta. Wyżywienie było tak podłe, że trudno było nie myśleć o nich. Dzień w dzień karmiono nas szaro-granatowym jęczmiennym krupnikiem, w którym złociło się kilka olejowych oczek, a czasami nawet można było znaleźć ślady mięsa w postaci pojedyńczych włókien lub chrząstek. Mimo, że nie było jeszcze poważnych mrozów, ziemniaki były przemrożone, śmierdzące i słodkie. Naczalstwo wyjaśniało nam, że jesteśmy już w Polse, więc zgodnie z jakimś tam dogoworem, przeszliśmy na własne, krajowe zaopatrzenie. Przedtem wojsko żywione było amerykańskimi produktami dostarczanymi przez Sowietów. Żołdu nie otrzymywaliśmy, więc nikt nie miał pieniędzy ani na dożywianie się, ani też na świąteczne zakupy.
Po długich naradach, kolektywnie zadecydowano, że zaopatrzenie świąteczne mam załatwić ja. Niektórzy z kolegów mają jakieś zbędne cywilne ciuchy, więc mam to wszystko spieniężyć na Pradze i kupić co należy. Nie pamiętam, dlaczego wybór padł akurat na mnie, w każdym bądź razie posłusznie zapakowałem manele do plecaka i jakąś okazją dojechałem na Pragę. Tu odrazu natknąłem się na Szuberta, byłego wychowanka Liceum Krzemienieckiego. Nie pamiętam, dlaczego w środowisku szkolnym koledzy przezywali go "Rara". Był razem z moim Bratem w drugiej kompanii "Łuny". Jak każdy z nas przeszedł dziwne koleje losu. Błąkając się w okrążonych lasach na Wołyniu wpadł w ręce niemieckich żołnierzy, udawał cywila uciekającego przed Sowietami. Niemcy potraktowali go łagodnie, może dali się zasugerować młodocianym wyglądem i delikatną urodą tego chłopca, w każdym bądź razie, zatrudniono go jako taborowego koniucha. Chłopak nie miał w ogóle doświadczenia z obchodzeniem się z końmi, ale jakoś sobie poradził. Porzucił ciepłą posadę już za Bugiem w czasie nalotu. Teraz służył w wojsku, w zwiadzie technicznym artylerii. Rozpracowywał nieprzyjacielskie stanowiska ogniowe. Wymieniliśmy posiadane informacje na temat kolegów, no i cześć, cześć - każdy poszedł w swoją stronę.
Na targowisku kręciło się dużo patroli, a że nie miałem żadniej przepustki, wolałem nie ryzykować handlu i postanowiłem sprawę załatwić tak, jak to zwykle czynili nasi sojusznicy. Zaszedłem do pierwszego lepszego mieszkania i zaproponowałem kupno przyniesionych rzeczy. Pani domu nawet nie rzuciła okiem na nie, lecz podniosła potworny wrzask.
"To ma być polskie wojsko, na które czekaliśmy? Bandyci! Złodzieje! Szubrawcy!. Ludzi okradacie, a potem sprzedajecie na wódkę!" itd., itd.
Nie słuchałem do końca wywodów korpulentnej prażanki, uciekałem jak zbity pies, a jej głos ścigał mnie jeszcze na ulicy. Najchętniej wyrzuciłbym te przeklęte ciuchy, ale musiałem jakoś zachować twarz przed kolegami. W końcu natknąłem się na jakieś podejrzane typy. Sprzedałem za ile się dało i zrobiłem, jak później zgodnie orzekli koledzy, dość udane zakupy.
Zdecydowałem się wracać na pieszo, przez Pelcowiznę. Chciałem jeszcze raz zobaczyć pobojowisko, gdzie nacieraliśmy z karną kompania. Znowu spotykam w mundurze kolegę, lecz tym razem z pierwszej kompanii "Łuny". Był to "Szary S." Kolega ten, podobnie jak Szubert, został złapany przez Niemców, a że dobrze rozmawiał po ukraińsku, podawał się za ukraińskiego uciekiniera. Nie bardzo mu wierzono i wraz z innymi połapanymi żołnierzami AK i banderowcami, osadzono go we włodzimierskim więzieniu. Udało mu się jakoś szczęśliwie przejść przez śledztwo połączone z konfrontacjami z Ukraińcami. Ostatecznie osadzono go w biełgorajskim obozie, gdzie doczekał się wejścia Sowietów. Interesujące było to spotkanie, ale czas naglił.
W pobliżu pobojowiska zostałem zatrzymany przez grupę sowieckich zwiadowców. Nieopatrznie wdałem się w rozmowę z nimi, a ci bezczelnie zainteresowali się zawartością mojego plecaka. Zareagowałem bardzo gwałtownie i wycofałem się tyłem, cały czas trzymając ich na muszce. Znając tutejszy teren, bez trudu zniknąłem im z oczu. Maszerowałem teraz przez pamiętne pobojowisko. Z widocznych śladów walk, lejów po wybuchach wystrzelonych pocisków i walających się gdzieniegdzie strzępów mundurów na tym piaszczystym ugorze, trudno było niewtajemniczonemu domyśleć się ile krwi wsiąkło w te piaski. Sprzed okopów usunięto miny, jedynie porwane zasieki sterczały nadal przed osypującymi się okopami.
Nad Kanałem Żerańskim istniała niezniszczona, stara kładka. Przebiegłem ją szybko i teraz już byłem pewny, że ze strony "bratnich" zwiadowców nic mi już nie grozi. Maszerując "na nosa" w stronę Choszczówki, zaciekawił mnie brunatno-czerwony kolor widocznego przede mną pola. Z początku myślałem, że kolor ten dają jakieś rośliny, np. obsypane nasionami łodygi szczawiu. Wkrótce przekonałem się, że znajduję się na pobojowisku, tak gęsto usianym zardzewiałymi już odłamkami, że dosłownie nie można było postawić stopy, żeby nie nadepnąć na odłamek i właśnie one nadawały całemu polu tę intrygującą barwę. Dalej majaczyły wraki uszkodzonych lub spalonych ciężkich samobieżnych dział pancernych. Było ich kilkanaście. Z ciekawością "niedoszłego pancerniaka", przyglądałem się tym kolosom. Ich pancerne płyty liczyły przeszło 10 cm grubości, a wybite w nich otwory wskazywały, że pociski przebijały na wylot przez dwie ściany! Z miejsca straciłem sentyment do tej broni. Przeszedłem jeszcze przez strzaskany i spalony las i znalazłem się w pobliżu Choszczówki. Wyszedłem, jak to się u nas mówiło, "pod sam ganek".
Swięta zawitały w zimowej scenerii, co w tamtym okresie było zjawiskiem naturalnym. Oczywiście była choinka, skromne paczki od cywilnej ludności, Wigilia z opłatkiem, życzenia, kolędy. Obchodziłem drugie z kolei Swięta Bożego Narodzenia poza domem i cały czas walczyłem ze sobą, żeby się nie rozkleić. W czasie kolędowania, Stefek, podkładając do pieca, wrzucił do paleniska garść amunicji. Strzelało z pieca żarem, zadymiło cały pokój. Niewiele brakowało, a byłbym go zlał za to. Później, gdy ochłonęliśmy, dokuczano Stefkowi, że gdyby nie Mietek, to na przekór tradycji, w ten święty wieczór, wrzeszczałby on baranim głosem.
Któregoś dnia, po Swiętach, zarządzono niespodziewanie zbiórkę całej kompanii. Dowódca, kpt. Repin oznajmił, że musi "obespieczyć w sanitarnu służbu bojewuju zadaczu" i w związku z tym oczekuje zgłoszenia się na ochotnika dwóch sanitariuszy i jednego wozaka. Wystąpiłem bez namysłu, bojąc się, by mnie ktoś nie uprzedził. Ciągle jeszcze myślałem kategoriami żołnierzy 27 Dywizji AK! Tam bowiem, na hasło "ochotnicy wystąp", cały dwuszereg przesuwał się o trzy kroki do przodu. Dowódca musiał wybierać, a pozostali mieli z reguły pretensje, że ich pominięto. Tu było inaczej. Zaraz za mną wystąpił Mietek. Wozaka wyznaczono. Załadowaliśmy na wóz nosze i pojechaliśmy w kierunku Wisły. Przed samym wyjazdem, dowiedzieliśmy się, że grupa zwiadowców naszego pułku wybiera się na drugą stronę rzeki po jeńca, musimy więc być w pobliżu, by w razie potrzeby udzielić im pomocy i ewentualnie przetransportować rannych. Zgodnie z otrzymaną instrukcją, furmankę z wozakiem zostawiliśmy w odległości kilometra od Wisły. Zabraliśmy nasze torby sanitarne i wieczorem dotarliśmy do pierwszej linii. Zwiadowcy, poubierani w białe kombinezony, byli już na punkcie zbornym. Podeszliśmy pogadać z chłopakami. Wśród nich był znajomy partyzant, "Mamut", Józef Talaga. Był to ten chłopak, którego po przepynięciu Prypeci ostrzegłem o minach, on natomiast pokazał mi, jak należy przez nie przechodzić. Pomogliśmy im przeciągnąć łódź przez wał przeciwpowodziowy. To był najcięższy odcinek, potem po śniegu podciągnęliśmy do brzegu rzeki. Wisła dość daleko była zamarznięta, ale środek koryta był wolny od lodu. Tu zwiadowcy pożegnali się z nami. Czas naglił. Obserwowaliśmy, jak przeciągają dalej łódź po lodzie. Później zniknęli nam z oczu. Wypatrywaliśmy ich, nasłuchiwaliśmy, ale bez rezultatu. Wchłonęła ich frontowa noc. Zadanie to na pewno było bardziej ryzykowne od naszych letnich wypraw. Teraz nie było możliwości wskoczenia do wody i ratowania się ucieczką wpław. Czekaliśmy prawie do rana. Przed świtem rozpoczął się moździerzowy obstrzał naszego rejonu. Pociski padały blisko. Zanim zdążyliśmy schować się do schronów, jeden z piechurów został ciężko ranny. Ułożyliśmy go na noszach, a że przydzielono nam jednego żołnierza do pomocy, więc dwóch chwyciło nosze przy głowie transportowanego, jeden z tyłu i ruszyliśmy szybko do czekającej furmanki. Mimo, że mieliśmy specjalne szelki odciążające przy dźwiganiu ręce - z trudem donieśliśmy rannego. Z początku odpoczywaliśmy rzadko, z czasem coraz częściej. Po przerwie wydaje się, że ręce już odpoczęły, zaczynasz nieść dalej i po kilku minutach stwierdzasz z rozpaczą, że są bezsilne.
Zwiadowcy nie wrócili. Później wyjaśniło się, że wpadli w zasadzkę i dostali się do niewoli. W lutym, udało się Taladze wraz z kolegą uciec i dołączyć do swojego pułku. Ostatni raz spotkałem tego dzielnego chłopca pod Kołobrzegiem, kiedy ranny w brzuch szedł samotnie do punktu sanitarnego. Chciałem mu zrobić opatrunek i wrócić po niego z noszami, lecz odmówił. Czułem, że umrze. Prosiłem, żeby pozwolił się zanieść, lub chociaż odprowadzić. Uparł się, że pójdzie sam. Doszedł, ale wkrótce zmarł. Wspomina o nim dość ciepło w kilku swoich książkach Alojzy Sroga, jako o Akowcu, który nie uznawał kurycy - piastowskiego orła bez korony, obowiązującego w LWP. Jak na ironię, pochowany jest na wojskowym cmentarzu w Zieleniewie... pod tym właśnie godłem.
Kończył się rok 1944. Tkwiliśmy bezradnie na przedpolach zdruzgotanej Warszawy. Cały świat przeżywał euforię zwycięstw Aliantów. Francja, Belgia, część Włoch i Holandii - odzyskały już wolność. Rozpadł się, z wyjątkiem Japonii, blok państw proniemieckich. Od północnych rejonów Norwegii, poprzez Finlandię, Kraje Nadbałtyckie, Polskę, Słowację, Rumunię, Bułgarię, Węgry i Jugosławię - wlewała się do Europy fala sowieckich wojsk. Propaganda komunistyczna rzuciła hasło: "Dobić hitlerowskiego zwierza w jego barłogu", sugerując tym samym, że Niemcy już są słabe, że jeszcze mały wysiłek i już wymarzone "po wojnie". Czytaliśmy uważnie prasę, słuchali komunikatów, lecz wnioski nasze były nieco inne. Mimo intensywnych nalotów alianckich, Niemcy dysponowały coraz to nowszą i doskonalszą bronią. Latające bomby V-2 spadały teraz nie tylko na Londyn, lecz ostatnio na Antwerpię i Brukselę. Totalna mobilizacja sił ludzkich oraz skrócenie frontu, pozwalała na większe nasycenie frontu wojskiem, poza tym zbliżanie się do granic Reichu wywoływała bardziej zdeterminowany opór przeciwnika. Cały świat walczył z hitleryzmem, nie uchylaliśmy się od tego, ale znając jeszcze z okresu okupacji wrogość Sowietów do wszystkiego co polskie i ich metody działania - patrzyliśmy na tę deklarowaną przyjaźń - bardzo nieufnie. Nie mieliśmy wątpliwości, że mord w Katyniu popełnili Sowieci. To była ich metoda. 1941 roku, NKWD przed opuszczeniem Łucka, wymordowało w więzieniu setki osadzonych tam ludzi, a przypisali te zbrodnie Niemcom. To samo było we Lwowie i Winnicy. A deportacje? Teraz znowu docierają nas słuchy o wywożeniu Akowców w głąb Rosji. Z Wileńszczyzny przybyło uzupełnienie do naszego pułku. Już z daleka można poznać "Wileńczuków" po jasnych, szarych płaszczach. Od nich dowiadujemy się szczegółów likwidacji przez Sowietów wileńskiego zgrupowania AK. Nie jestem tym zaskoczony. 27 Dywizję potraktowano wprawdzie inaczej, ale również zdecydowanie wrogo i brutalnie. Jedyna nadzieja w Churchillu, który podobno pertraktuje o nas teraz w Moskwie.
Tak sobie politykuję, stojąc na warcie w mroźną, wygwieżdżoną, sylwestrową noc. Nie muszę zanadto uważać. Co tu może grozić? Banderowców nie ma, Niemcy za Wisłą. Chyba, że ktoś zechce ukraść konia, ale po cholerę komuś mongołek... Szanujący się gospodarz nie zaprzęgnie takiego dzikusa do pługa, a na kiełbasy to chyba za łykowaty. Patrzę w gwiazdy. Może moja Mama w tej chwili czyni to samo i nasze spojrzenia kiedyś tam sią spotkają? Przesyłam ci Mamo, tą drogą wiele, wiele ciepłych uczuć...
Z obu stron Wisły biegną ku górze świetliste paciorki pocisków. Te czerwone to nasze, a zielone, to niemieckie. Obie strony z nadzieją witają Nowy Rok. Czyje życzenia się spełnią?
W wigilię Swięta Trzech Króli, przerzucono nas do Rembertowa, i rozkwaterowno w rejonie poligonu. W sąsiedztwie znajdowała się jakaś sowiecka specjalistyczna jednostka, zajmująca się tresurą psów. Odwiedziliśmy w kilku tę szkołę. Bez większego zachodu wpuszczono nas do środka. Sympatyczny treser oprowadził nas po tej "uczelni", objaśniając dość szczegółowo zakres i sposób tresury. Otóż, szkółka ta posiadała trzy klasy.
W klasie pierwszej, uczono psy wywożenia rannych z pola walki. Psy te, nieznanej mi rasy, były niskie lecz karykaturalnie długie. Oznaczały się dużą siłą, tak że dwa psy potrafiły wywieźć na specjalnie skonstruowanym, niskim wózku, rannego. Nauczono je rozpoznawać rannych, więc zatrzymywały się przy leżącym, dając mu czas na wczołganie się na wózek. Jeśli ranny nie mógł, lub nie chciał wejść na wózek, szukały innych, aż do skutku i wywoziły do tresera. Widziałem kilkakrotnie tego rodzaju psy w sowieckich kolumnach marszowych, lecz w akcji nie zdarzyło mi się ich oglądać.
"Studenci" drugiej klasy, to rosłe, jasne wilczury, szkolone do wysadzania czołgów przeciwnika. Szkolono je w ten sposób, że po wygłodzeniu karmiono je mięsem wrzucanym pod gąsienice jadącego czołgu. Z czasem zwiększano prędkość czołgów, a psy przyzwyczajano do noszenia na sobie w specjalnych jukach obciążenia. W warunkach bojowych, należało umieścić w jukach uzbrojony w zapalnik materiał wybuchowy i wypuścić naprzeciw atakującym czołgom te zgłodniałe psy. Podobno biegły pod czołgi, próbując znaleźć pod gąsienicami pokarm. Przy potrąceniu, czy przejechaniu ich, następowała eksplozja.Trudno powiedzieć jak wyglądało to w praktyce. Dość uważnie czytałem wojenną literaturę wojskową, nigdzie jednak nie spotkałem wzmianki na ten temat.
Trzecią klasę stanowiły psy wyszkolone do wykrywania min. Szkolenie polegało na tym, że zagrzebywano materiał wybuchowy trotyl, razem z mięsem. Psy wyszukiwały te miejsca i w nagrodę otrzymywały znalezione żarcie. Przy kolejnych ćwiczeniach zabijano stopniowo zapach mięsa, a pies wyczuwając zakopany trotyl - podnosił nad nim łapę, za co oczywiście był nagradzany.
Po kilku dniach, znienacka, przyszła wiadomość, że pułk wizytowany będzie przez generała Rolę-Żymierskiego. Cały dzień trwały obłędne przygotowania do przeglądu. Czyszczono wszystko co się tylko dało. Każdy musiał się ogolić, ale to mnie jeszcze nie dotyczyło. Oficerowie byli bardzo przejęci. Sprawdzali, rugali, straszyli. Następnego dnia, przed świtem, wygnano nas na poligon. Tu nastąpiła generalna próba, łącznie z dziarskim powitaniem "czołem telu ale". Było mroźno i głodno. Co jakiś czas spędzano nas do szeregów, "bo już jedzie". Wojsko jakiś czas posłusznie stało, potem "zabijało" ręce, rozłaziło się, poszturchiwało dla rozgrzewki, dopóki nowa komenda nie ustawiała nas w szyku, "bo teraz to już jadą". Tak trwało do późnego popołudnia. W końcu na szarzejącym już niebie zaświeciły rakiety. To obserwatorzy dali znać, że generalicja jedzie. Przegląd trwał bardzo krótko. Musiałem bardzo bojowo wyglądać, bo generał zatrzymał się przede mną. Zatrzymała się również cała świta.
"Cóż to, strzelec (nie nosiłem dystynkcji), jesteście tacy zieloni?", zapytał generał.
"Zmarzłem panie generale", odpowiadam ze złością.
"Ile tu stoicie?", rzucił w przestrzeń pytanie generał.
"Od 14-tej, obywatelu generale", zełgał bez zająknięcia któryś z oficerów.
"To za długo!", warknął generał i poszli dalej.
Bodajże w następnym dniu po defiladzie wysłano kilku żołnierzy z naszej kompanii z poleceniem zameldowania się w kinie. Poszliśmy ochoczo sądząc, że idziemy na film. Okazało się, że przygotowano tam dla wojska całkiem innego rodzaju spektakl. Na scenie zasiadł sąd wojskowy i przy wypełnienej wojskiem sali - odbyła się "pokazówka" przeciwko kilku baptystom, którzy odmówili udziału służenia w wojsku. Nie nosili mundurów i solidarnie nie spełniali żadnych rozkazów. Jak wynikało z przemówienia prokuratora, nie chcieli oni wykonywać żadnych czynności związanych z wojną i wojskiem. Przewodniczący sądu wdawał się w dyskusje, usiłował przekonać niby ich, ale raczej nas i może siebie, że istnieje pojęcie wojny sprawiedliwej. Na to padł argument, że nie obowiązują ich twierdzenia kościoła rzymsko-katolickiego. Jeden z ławników nawet zabrał głos, zadając konkretne pytanie:
"Jeśli ktoś waszą matkę morduje, nie bronilibyście?"
"Nie, bo Chrystus wyraźnie zabronił mówiąc: jeżeli ktoś cię uderzy w policzek, nastaw drugi", padła odpowiedź. Inny z sądzonych, na to samo pytanie odparł:
"Nie, bo Chrystus powiedział: kto mieczem wojuje, od miecza zginie".
W tym duchu rozprawa ciągnęła się dość długo. Czasami wydawało się, że sądowi nie zależy już na wymierzeniu surowej kary, lecz raczej na złamaniu tych ludzi. Obrońca z urzędu zabrał głos jedynie w końcowej fazie procesu, a jego "mowa obrończa", była bardziej oskarżycielska, niż samego prokuratora. W ostatnim słowie, każdy z podsądnych kolejno zacytował:
"Nie sądźcie, albowiem będziecie sądzeni".
Skazano wszystkich na karę śmierci. Nie solidaryzowaliśmy się z nimi, ale podziwialiśmy nieugiętość tych prostych, pochodzących spod Tarnopola fanatyków.
W Rembertowie nie zabawiliśmy długo, bo już wieczorem, 12 stycznia, gwałtownie zarządzono wymarsz całego pułku. Zima, jakbyśmy dzisiaj powiedzieli, była piękna. Temperatura spadła poniżej dwudziestu stopni. Snieg. Licho karmiony i licho odziany żołnierz dźwigał swój nielekki majdan, klął swój los i szedł pokornie ku swemu przeznaczeniu. Marsz ten dał się nam dobrze we znaki, chociaż nie był zbyt długi. Wszystkiego dwadzieścia parę kilometrów. Organizacja była fatalna. Więcej czasu zabrały nam nieregularne postoje, niż sam marsz. To właśnie było najbardziej męczące, bo przerw tych nie dało się wykorzystać na wypoczynek. Zresztą, jak można wypoczywać przy takim mrozie bez ogniska? Można było wprawdzie zdjąć plecak, odstawić broń, ale trzeba było intensywnie się ruszać, żeby nie zamarznąć. Po przeszło dziesięciu godzinach tej mordęgi, dotarliśmy do celu. Rozlokowaliśmy się w lesie, przy wsi Emów. Oczywiście w dalszym ciągu obowiązywał surowy zakaz palenia ognisk, dodatkowo zabroniono opuszczania lasu. Nazbieraliśmy suchych gałęzi, na nie nakładliśmy wrzosów i innych badyli, przykryli płaszczami i pałatkami i legowisko gotowe. Żołnierze kładli się na boku, ciasno, jeden przy drugim. Przykryłem ich pozostałymi płaszczami, skrajnych przysypałem śniegiem, a sam zacząłem toaletę nóg. Miałem większe niż pozostali koledzy doświadczenie w zimowych marszach. Po wymyciu nóg śniegiem i wytarciu ich do sucha, należało zmienić onucę na świeżą i nałożyć z powrotem buty. Zaniedbanie tych czynności mogło zemścić się fatalnie. Jeśli zdjęło się przed spaniem buty, to opuchnięte nogi nie chciały potem zmieścić się w zamarzniętym bucie. Nadszedł szef kompanii, Wnuk.
"O, widzę, że nie śpisz", ucieszył się szczerze, "chodź ze mną po prowiant, to niedaleko", pocieszył.
Magazyn żywnościowy rozlokowany był w jakiejś stodole. Szef załatwiał formalności, przeliczał ilości, a ja w niemym zachwycie przyglądałem się nagromadzonym tu wiktuałom. Tuż obok mnie stała otwarta beczka ze smalcem. Korzystając z nieuwagi magazyniera, chwyciłem kilogramową bryłę tego smakowitego tłuszczu i wepchąłem w przepastną kieszeń płaszcza. Pobyt w magazynie przedłużał się. Czułem, że rozgrzany ciepłem ciała tłuszcz, przecieka już do skóry. Zacząłem się denerwować, ale przecież nie wyrzucę tylu kalorii. W obozie czekał na mnie z rozradowaną miną Mietek.
"Mam dobrą nowinę", powiedział na przywitanie.
"Ja też. Bozia wynagrodziła pracowitość", pokazuję mu smalec.
"A masz ochotę na rosołek z kury?", pyta zadowolony Mietek.
"A kto by nie miał...", rozmarzyłem się nieco.
Miecio wyłuszczył mi swój plan. Przy ścianie, na zagacie pobliskiego domu - siedzi kura. Trudno ją wziąć, bowiem gospodyni bez przerwy sterczy w oknie. Będziemy udawali, że robimy zdjęcia. Musi się udać. Wszystko było tak, jak Miecio opisał i przewidział. Wyjął swój, za 12 przedwojennych złotych, aparat "BB" (oczywiście bez filmu). Ustawiał mnie..., ustawiał... Kobieta przyglądała się z wielkim zainteresowaniam tej skomplikowane procedurze, aż w końcu znalazłem się przy samej ścianie, poza polem widzenia baby. Jeden ruch i głowa kury znalazła się pod jej skrzydłem, drugi ruch i cały ptak bez hałasu był już pod płaszczem.
"Teraz wierzę, że byłeś zwiadowcą", pochwalił mnie Mietek.
Kurę ugotowaliśmy dość daleko w lesie. Wrzuciliśmy do rosołu połowę naszego smalcu. Zgodnie stwierdziliśmy, że był bardzo smaczny. Chcieliśmy uraczyć nim również dowódcę plutonu, chor. Andruszczenkę, ale nie dał się skusić. Długo walczył ze sobą, aż w końcu stwierdził, że "zrabowanego nie będzie jadł", ale nas nie wydał.
Wieczorem wymaszerowaliśmy dalej. Tym razem marsz przebiegał sprawnie i do świtu przebyliśmy przeszło 40 km, zatrzymując się na dwa dni w rejonie wsi Pogorzel. Wiadomym było, że rozpoczęła się ofensywa. Z południowego i północnego zachodu dochodził huk artylerii. Nie ulegało wątpliwości, że lada dzień ruszymy i my. Mimo, iż Wisła skuta były lodem, dla forsujących ją była nadal dużym zagrożeniem. Półkilometrowy, równiutki pas lodu nie dawał piechurowi możliwości ukrycia się przed ogniem kaemów. Na pewno artyleria pokruszy w wielu miejscach lód, tworząc pokryte drobnym miałem przeręble, które w ferworze walki, czy tylko w biegu - łatwo przeoczyć. Na wszelki wypadek wykradliśmy sznury od namiotów, by w razie potrzeby powiązać się nimi po kilku. Jeśli jeden wpadnie, to zawsze któryś go wyciągnie. 16-go stycznia, późnym wieczorem, wychodzimy na wysoki w tym miejscu, nadwiślański brzeg. Żołnierski "telegraf bez drutu" donosi, iż Niemcy wycofują się bez oporu. Oddychamy z ulgą.
Pierwsze dni ofensywy
Patrzymy z wysokiego brzegu na rozciągającą się przed nami gładką płaszczyznę pokrytej lodem Wisły. Noc jest mroźna, wygwieżdżona. Widać wyraźnie rozsypane w nieładzie ciemne figurki zdążających w jednym kierunku żołnierzy. Cała akcja, jak w jakimś śnie, odbywa się bezgłośnie i bez świateł. Uprzednio rozładowane samochody z otwartymi dla bezpieczeństwa kierowców drzwiami kabin, przepychane są po lodzie przez duże grupy żołnierzy. Teraz kolej na nas. Mongołki buntują się, nie chcą ciągnąć. Wozacy owijają im kopyta jakimiś szmatami, niektóre poszły, inne zgodziły się iść dopiero wtedy, gdy każdego z nich prowadził żołnierz za uzdę, ale nie chciały ciągnąć. Musieliśmy kilka wozów ciągnąć sami. Jednego najbardziej upartego, kosmatego diabła, trzeba było ułożyć na pałatce i przeciągnąć po lodzie. Mokrzy byliśmy po tej operacji.
Niemieckie ziemianki dosłownie były jeszcze ciepłe, w piecykach tlił się jeszcze ogień. Wszystko wskazywało na to, że niedawno, w popłochu opuścili swoje stanowiska. Odsapnęliśmy nieco i poszliśmy z powrotem pomóc przy przenoszeniu, pozostawionej przed przeprawą, artyleryjskiej amunicji. Robiliśmy to samorzutnie, bez rozkazu, żołnierze, oficerowie, wszyscy, którym starczyło sił. Po trzecim nawrocie mieliśmy wyraźnie dość, ale na szczęście ruszaliśmy już dalej.
Na jednym z naszych wozów leżał jęczący żołnierz. Obok niego maszerował znajomy mi chłopak, zachowujący się tak, jakby się nim opiekował. Zaciekawiony, zapytałem, co się stało. Znajomek odprowadził mnie nieco w bok i szepnął:
"To kapuś informacji. Planowaliśmy utopić go po drodze, ale nie było okazji. W poniemieckiej ziemiance zasnął, więc podpaliliśmy słomę i podparliśmy drzwi. Narobił wrzasku i ktoś, nieświadomy sprawy, uratował go. Jestem tu, bo mu muszę coś powiedzieć".
Delikwent zaczyna prosić o pomoc, ponieważ ma poparzone ręce i nie może się wysikać.
"Ja mu pomogę", deklaruje się znajomek.
Widocznie ruszyło go sumienie - pomyślałem. Po chwili wraca chichocząc.
"Wiesz, co zrobiłem? Wyłożyłem mu kutasa między gacie i spodnie, niech trochę jeszcze podmarznie..."
Niesamowici są ci chłopcy. Jak się na kogoś zawezmą, to są bezlitośni. Z wodą nie wyszło, to ogień... A może to dla niego szczęśliwy zbieg okoliczności, że się pospieszyli. Przy strzelaninie napewno by go upolowali.
W ubezpieczonym szyku marszowym docieramy do Góry Kalwarii. Miasteczko jest całkowicie wyludnione. Drzwi i okna pozamykane. Zjawia się jakiś staruszek. Okazuje się, że ludność, widząc gwałtowną ewakuację Niemców, przezornie skryła się w pobliskich lasach. W Piasecznie, mimo nocy, wyległy na ulicę tłumy. Wieczorem wkroczyliśmy do Warszawy. Wiedzieliśmy, że Warszawa jest zniszczona, ale wyobraźnia nie nadążała za rzeczywistością. Spalone i porozbijane domy wymarłego miasta przygnębiały. Przerażał los tysięcy ludzi, których ślady bycia były jeszcze widoczne na każdym kroku. Nocowaliśmy w jakiejś częściowo zniszczonej kamienicy, przy ul. Mokotowskiej. Żołnierze poznosili jakieś ciuchy lub papiery, mościli sobie z tego legowiska i każdy walił się jak stał, by odpocząć po całodobowym marszu.
Uważałem, że powinniśmy napić się przed snem czegoś gorącego, ale raptem wszyscy ogłuchli, lub spali. Rozeźlony wrzasnąłem, że zagotuję sam kawę, ale jeśli ktoś myśli, że dostanie choć łyka, to się myli. Woda na wszelki wypadek jechała z nami w termosie. Połamałem parę krzeseł i w łazience na ognisku rozpocząłem pichcenie. Nad kuchenką wisiał komplet naczyń z przyprawami. Za ciemno było na odczytanie co jest co, ale przy pomocy węchu i dotyku znalazłem kawę. Zaparzyłem ją w znalezionym czajniku i zastanawiałem się właśnie jak podroczyć się z kolegami, gdy ktoś wezwał mnie do dowódcy. Okazało się, że wezwanie było fałszywe, wojsko dalej spało, a kawy w czajniku juz nie było. Widząc, że przegrałem, zaczynam gotować na nowo. Nagle odzywa się najgłośniej dotychczas chrapiący Nietreba.
"Olgierd, nie złość się... Zostawiliśmy ci kubek kawy. Stoi przy drzwiach, pod butem".
Rzeczywiście tak jest. Pociągam łyk, jest już ledwo ciepła, lecz tak ohydna, że z miejsca ją wyplułem.
"Coście mi skurwysyny nalali?", pytam zaczepnie.
"Czego się drzesz? Nalali to co zgotowałeś. Gęby przez ciebie poparzyliśmy z pośpiechu. Do tej pory smali, spać nie można", żali się Nietreba.
Wynoszę pojemnik z "kawą" do płonącego jeszcze ogniska, odczytuję umieszczony na nim napis i wybucham głośnym, radosnym śmiechem. A jadnak jestem górą! Odczytany napis: "pieprz ziołowy", wyjaśnił tajemniczy smak kawy. Zaparzyłem jeszcze raz, ale już naprawdę ersatz kawę i bardzo uprzejmie, z uśmiechem, podałem każdemu "do łóżka".
Pościg
Jeszcze przed świtem wyruszyliśmy w dalszą drogę. Marsz z miejsca nabrał ostrego tempa. Cieszyłem się z szybkiego marszu, no bo zawsze jeśli się człowiek energiczniej rusza, to mu jest cieplej, a ponadto pragnąłem jak najszybciej wydostać się z tego przygnębiającego, przesyconego ludzką tragedią miasta. Ciągnęliśmy w kierunku Błonia. Z upływem czasu wygasał nasz animusz. Nie dość, że było mroźno, a zerwał się ostry wiatr, przewiewający nasze pałatki, płaszcze i ocieplone od wewnątrz gazetami drelichy. Drobny, ostry śnieg wciskał się wszędzie, niczym poleskie komary. W Ożarowie wyległa na ulice ludność obdarowała nas żywnością. Ktoś wetknął mi w ręce kawałek chleba i kiełbasy. Zjedliśmy to w marszu. Tu też definitywnie z tym chlebem, wykończyliśmy nasz zlodowaciały smalec. Późnym wieczorem zakwaterowno nas w jakiejś chacie. Wojsko było tak zmordowane, że gdy dostarczono kolację, wielu trzeba było po prostu zmuszać do wstania. Nie skończyliśmy jeszcze z Mieciem tego "niańczenia", a już nadeszła moja kolejka warty. Trudno było nie kląć. W butach mokro, stopy jak nie moje. Ruszam palcami, przytupuję, "zabijam ręce", już sił brak, a wachta długa. Ciągle chodzę, coś podśpiewuję "pod nosem". Liczę każdą piosenkę. Ile trwa jedna? Załużmy, 5 minut. Naliczyłem dziesięć, to już prawie godzina. Liczę czas, w którym przebywam swoją wartowniczą trasę: trzydzieści sekund tam i tyle samo z powrotem. Po każdym "zaliczeniu", wyciskam butem ślad w śniegu. Nudno i zimno. A może samemu ułożyć piosenkę? Próbuję. Jeden kuplet już jest. Dumny jestem, ze swej twórczości, śpiewam więc ją dość głośno:
"A kapral Micewski
Patachonem zwany,
Chodzi niby indyk
Na wszystkich zagniewany..."
Stwierdzam, że zgubiłem rytm. Może zamiast "zagniewany", dać "zgniewany"? Spiewam jeszcze raz. Teraz jest już dobrze, będzie jutro trochę śmiechu.
"Co ci tak wesoło?", pyta markotnie zmiennik, który akurat wylazł z chaty.
"Spóźniłeś się o dziesięć minut, ofiaro. Dobrze ci w chacie, co?, ciepło?", pytam zaczepnie.
"Nie masz zegarka, a się awanturujesz", odpowiedział zmiennik.
Czuję jednak w jego głosie nutkę uznania. Ograbił mnie z paru minut.
W izbie pokotem śpi wojsko. Zaduch, że ledwie kopciłka się pali. Mietek dostrzega mój powrót.
"Tam na kuchni masz ciepłą wodę", mówi i już śpi.
Doprowadzam do porządku nogi. Rzadka to okazja umyć się ciepłą wodą. Ale będzie się spało! Nie ułożyłem się jeszcze dobrze do snu, a już wrzask:
"Pobudka! Odmarsz".
A żeby to szlag! Klnę jak w transie.
"Nu czego ty", mówi "święty", "to przecież pościg".
"Po polsku mówi się poszczenie, nie pościg", wyłączam go bez żenady.
Ciągniemy na Sochaczew. Powoli się rozwidnia. Z jednej i drugiej strony drogi, na poboczu, leżą co kilkanaście metrów zwłoki niemieckich żołnierzy. To żniwo sowieckiego lotnictwa.
"Spierdalali, nawet trupów nie zabrali", dowcipkuje Mietek.
Istotnie, musiało im być bardzo pilno. Z reguły starali się zabrać poległych. Leżeli w hełmach, wszyscy bez butów, niektórzy już bez płaszczy. Chyba okoliczna ludność zdążyła poobdzierać zwłoki. Żołnierze byli przesądni i chociaż nie jednemu przydałyby się dobre buty, w zasadzie nie parali się szczurstwem. Dużo, dużo później, dowiedziałem się o przedziwnym wypadku, którego początek miał tu właśnie miejsce. Na ręce jednego z poległych niemieckich żołnierzy widoczny był srebrny pierścionek. Jeden z naszych żołnierzy, bodajże o nazwisku Słupski, usiłował go ściągnąć. Gdy mu się to nie udawało, złamał zamarznięty palec i zabrał to "trofeum." Obserwujący to kpr. Cielma, próbował zawstydzić profanatora, a widząc w końcu, że jego wysiłki nie dają efektu, rzekł:
"Zobaczysz, urwie ci ten palec w pierwszym boju..."
"A ty w tym samym czasie zginiesz", odparł poirytowany Słupski.
Obydwie "przepowiednie" spełniły się dokładnie. W boju, pod Riederitz, kpr. Cielma zginął, a Słupskiemu w czasie opatrywania rannego - kula rozbiła pierścionek i urwała palec. Bardzo przejęty opowiadał mi o tym po powrocie ze szpitala. Pokazywał również przechowywany pieczołowicie roztrzaskany pierścionek.
Zimowe maruderstwo
Wygląda na to, że nareszcie doczekaliśmy się przynajmniej jednodniowego, zasłużonego odpoczynku. Licząc od opuszczenia Rembertowa, przebywamy już dziesięć dni w surowych warunkach polowych, w ciągłym marszu. Od wyjścia z Warszawy nocujemy już wprawdzie w chatach, ale wyczerpanie objawia się silnie, przede wszystkim trudną do przezwyciężenia sennością. Zmordowany piechur zasypiał wszędzie, gdzie tylko miał ku temu okazję, w najdziwniejszych miejscach i pozycjach. Jeżeli ktoś miał możność złapania się rękoma jadącej furmanki, to można było trzymając się jej podrzemać w marszu. Zdarzało się dość często, że żołnierz zasypiał idąc normalnie w kolumnie. Najczęściej tracił wtedy kierunek i idąc nienaturalnym krokiem lunatyka, zbaczał z drogi, budząc się w przydrożnym rowie, lub przy zetknięciu z drzewem, czy też jakąś inną przeszkodą. Koledzy z reguły obserwowali z pobłażliwym zainteresowaniem to "dryfowanie", czekając cierpliwie na finał. "Zaspaniec" wracał do kolumny witany salwami śmiechu.
Wizja odpoczynku okazała się iluzją. Nie zarządzono wprawdzie wymarszu, nie mniej jednak wygoniono wojsko z ciepłych chat, organizując obronę na kierunku domniemanego zagrożenia. Ryliśmy więc bez większego zapału w zamarzniętej ziemi okopy. W wojsku najczęściej bywało tak, że gdy wszystkie roboty zostały skończone, następował wymarsz. Tym razem nie sprawdziła się ta reguła i zostawiono niezakończone dzieło, by pomaszerować dalej.
Jeszcze w trakcie rycia okopów, Mietek, ja i Antoś Tokalski zostaliśmy wezwani przed oblicze dowódcy kompanii. Właśnie wrócił on mocno podekscytowany z odwiedzin u swoich kolesiów, gdzie z zazdrością stwierdził, że w przeciwieństwie do nas, są świetnie zaopatrzeni w żywność. Zorientował się w mig o źródle zaopatrzenia i powierzył nam "poufną misję". Sprawa sprowadzała się do tego, że w tych okolicach znajdowały się kolonie niemieckie. Należało więc zarekwirować osadnikom jakąś krowę i kłopot wyżywienia z głowy.
Rozpoczął się już przdwymarszowy rejwach, gdy wyruszaliśmy w rejs. Nie rezygnujeny jednak z wykonania "bojowego zadania". Jakoś dogonimy pułk. Zaczęliśmy wypytywać chłopów o niemieckie kolonie. Wszyscy zgodnie twierdzili, że nabliższa osada niemiecka znajduje się na Kępie Polskiej, odległej o 2 km. Pytani o drogę patrzyli na nas jak na głuptaków, którzy nie znają rzeczy oczywistych, ale wskazali w końcu kierunek. Idziemy na przełaj przez zaśnieżone pola, nie widać jednak ani wioski, ani nawet chaty. Zbliżamy się do jakichś zarośli. Tu kręci się parę osób. Przyspieszamy kroku i docieramy do brzegu Wisły. Pytam o Polską Kępę. Zbiera się wokół nas tłumek.
"Polska Kępa, to właśnie tam", wskazują.
Z wysokiego brzegu doskonale widać wzniesioną nieco ponad olbrzymią taflą lodu częściowo zadrzewioną, z dużymi zabudowaniami wyspę.
"Są tam Niemcy?", pytamy, myśląc przede wszystkim o żołnierzach.
"Musi są, ale chyba nie", odpowiada ktoś dyplomatycznie.
"A co tu robicie?", pytamy urzędowo, chociaż posiadane przez nich worki czynią to nasze pytanie zbędnym.
"Ano, wszyscy idom, to my tyż ciekawi..."
Nie mamy czasu na dłuższą rozmowę, przerzucamy automaty na piersi i wchodzimy na lód. Mamy nadzieję, że nikt do nas nie będzie strzelał, ale na wszelki wypadek zwiększamy odległość między sobą. Wyspa jest wymarła, tylko smuga dymu unosząca się ostro w mroźne niebo, zdradza, iż toczy się tam życie. Dyskretnie oglądam się do tyłu. Ludzi jest więcej aniżeli nam się wydawało. Stoją na wzniesieniu i gapią się ostentacyjnie, czekając na wyjaśnienie się sytuacji. Na pewno mają chotę też isć, ale rozsądek każe im poczekać. Licho nie śpi! Czuję się jak na scenie jakiegoś niesamowitego teatru. Gramy role odważnych, więc grajmy z fantazją - postanawiam. Rozpędzam się i zaczynam beztrosko ślizgać się po lodzie. Koledzy idą w moje ślady i wkrótce napięty marsz przemienia się w pozornie beztroską chłopięcą zabawę. Oglądam się jeszcze raz. Publiczność nie opuszcza miejsc, a my docieramy do skraju wyspy. Obserwujemy czujnie teren, panuje jednak niczym nie zmącony spokój. Zachowując jednak ostrożność, wchodzimy do budynku. W obszernej kuchni zastajemy przy spóźnionym śniadaniu całą rodzinę kolonistów. Dzieci piły jakieś ersatz kakao, rodzice starali się stworzyć atmosferę normalności w tej dramatycznej dla nich sytuacji. Mietek z racji swej rangi, zawiadomił gospodarza o zamierzonej rekwizycji trzech krów. Nie wiem czy "bamber" rozumiał po polsku, czy też tak genialnie przetłumaczyłem słowa Mietka swoją murzyńską niemczyzną, w każdym bądź razie bez słowa sprzeciwu zaprowadził nas do obszernej obory, skąd wyprowadziliśmy trzy, dorodne krowy. Wpadliśmy jeszcze do kuchni, by przed wymarszem wypić coś gorącego, gdy nagle gospodarz nasz zbladł. Na podwórku coś zakotłowało się raptownie. Wyskoczyliśmy z pepeszami gotowymi do strzału. Podwórko i zabudowania zaroiły się od ludzi, którzy przybyli tu teraz w ślad za nami. Z miejsca rozpoczął się rabunek wszystkiego co znalazło się w zasięgu rąk. W pierwszej kolejności uprowadzano bydło. "Nasze" krowy zdążyły już zmienić właścicieli, ale na szczęście zdążyliśmy je "odbić". Cały ten najazd zaskoczył nas swoją nagłością i agresywnością. Mienie rozdrapywano błyskawicznie. Wrzaski, przekleństwa i awantury wypełniły spokojny przed chwilą zakątek. Wyrywano sobie z rąk zdobycz. Jakaś kobieta, wrzeszcząc potwornie nie pozwalała wydrzeć sobie z rąk przez podstarzałego już dryblasa, krowy. Mietek nie wytrzymał, wywalił w powietrze serię z pepeszy, rugnął w wywołaną ciszę, zebrał chłopów wokół siebie i zaczął rządzić. Zorganizował błyskawicznie wybory komitetu "do spraw reformy i podziału". Przydzielił pokazowo parę krów wdowom z dziećmi. Widać było, że spodobała mu się ta rola, bo bardzo niechętnie uległ naszym naciskom, ale w końcu opuścił swoją komisję. Zabieramy wybrane uprzednio trzy krowy i jako pierwsi opuszczamy wyspę, poganiając je jakimiś gałęziami. Marsz trwa dość wolno, ale posuwamy się sprawnie dowcipkując i parodiując pracę szacownej komisji.
"A dzieci to wiele macie?", grzmi Antoś, grając rolę Mietka.
"Sześcioro, bliźniaki w drodze, a z panem wojskowym to bym chciała mieć takie śliczne, dziewiąte... Daj pan bycka", seplenię.
Zabawę przerywa jedna z krów. Rozkracza się na lodzie coraz bardziej, nie chce cholera iść.
"Los, los", wrzeszczymy.
Dostaje parę pałek, ale nic ją nie wzrusza, kładzie się na lodzie.
"Zamarznie cholera", martwi się Antoś.
Próbujemy ciągnąć ją na pałatce, ale to za ciężko. Rezygnujemy. Ostatecznie wystarczą nam dwie, a ta, biało-czarna z daleka widoczna jest na lodzie, na pewno ktoś się nią zaopiekuje.
Nie żałując kija, klnąc i pokrzykując po niemiecku, doprowadziliśmy nasze uszczuplone stadko do Radziwia (lewobrzeżne przedmieście Płocka). Po tej próbce kowbojowania, wiemy już, że z krowami nie jesteśmy w stanie dogonić pułku. Zagoniliśmy naszą zdobycz na pierwsze lepsze podwórko i zastanawiamy się co robić dalej. Postanawiamy zarżnąć jedną z krów, a część mięsa dowieźć okazyjnymi samochodami. Wydawało się to realne. Drogą na Włocławek przesuwały się akuratnie zmotoryzowane jednostki dywizyjne artylerii, za nimi ruszą formacje tyłowe, szpital, kwatermistrzostwo etc. Trzeba się tylko pospieszyć. Przeciągnęło się trochę w czasie to krowobójstwo, później był obiad, a wiadomo styczniowy dzień krótki, wieczór mroźny, a w chacie ciepło, dziewczyna szczerzy zęby... Pojedziemy więc jutro, ale z samego rana!
Nazajutrz, wprawdzie nie od wczesnego ranka, czatowaliśmy kolejno na samochody, ale droga była pusta. Skończył się ruch samochodowy. Zmieniamy plan. Zostawiamy gospodarzowi wszystko mięso i ostatnią żywą krowę, w zamian dostajemy parę kilo słoniny i dwie butelki miodu. Pakujemy cały ten majdan do pałatki, żegnamy gospodarzy, do dziewczyny po całusy ustawiamy się w kolejce. Pożegnany staje znowu na końcu ogonka bo jak twierdzi Antoś: "ostatni mają być pierwszymi". Kolejka rotuje, jest fajnie i nikt nie ma ochoty jako pierwszy przerwać zabawę. Tymczasem naszym szlakiem nadciągnęła 6-ta dywizja piechoty. Raptem dotarł do nas charakterystyczny odgłos maszerujących kolumn, tupot buciorów, głosy rozmów, pokrzykiwania. Powiało żołnierskim smrodkiem. Czoło kolumny minęło już "nasze" zabudowania. Nie ma na co czekać, musimy je wyprzedzić. Tymczasem do zagrody wlewają się już zdrożeni "goście". Jedni żądają coś do zjedzenia, a inni grabią to co tylko wpadnie im w ręce. Gospodarz nawet nie reagował. Stał blady i patrzył bezradnie, jak znika jego mienie. Byliśmy równie zaskoczeni, pierwszy raz spotkaliśmy się z takim totalnym rabunkiem swoich rodaków. Jeden z maruderów ściągnął nawet wiszącą na ścianie stajni uprząż.
Kolumny przesuwały się drogą, coraz to odłączała się od niej grupka maruderów i plądrowała od nowa. Przemaszerowaliśmy już setki kilometrów, bywały czasami sporadycznie większe lub mniejsze rabunki, ale to co zobaczyliśmy teraz - było dla nas szokiem. Otrząsnęliśmy się w końcu. Nie ma co się gapić, musimy szybko ruszać. Zdajemy sobie sprawę z tego, że z każdą chwilą coraz to dalej jesteśmy od czoła kolumny i siłą rzeczy więcej czasu będziemy musieli poświęcić na jej dogonienie. Mało tego, musimy oderwać się od tej jednostki. Jeśli zostaniemy zatrzymani, wiemy co mamy zeznawać. Antoś zarzucił po wiejsku pałatkę z dobytkiem na plecy i szybkim krokiem staramy się wyprzedzić kolumnę. Idziemy pewnie, spod oka obserwując od niechcenia mijanych żołnierzy. Widać, że wzbudzamy zainteresowanie, ale nikt nie reaguje. Już widzimy czoło kolumny. Znienacka zaczepił nas jakiś oficer:
"Stój! A wy maruderzy dokąd?"
"Tylko nie maruderzy!", ze złością odpowiada Mietek, ale widząc, że oficer nie odstępuje, wyjaśnia pojednawczo:
"My nie z waszego pułku" i ignorując oficera usiłujemy iść dalej.
Ale gdzie tam! Czepił się nas jak pluskwa. Otoczyli nas ciekawscy. Zajrzał do pałatki i usiłując ją wyrwać wrzeszczy:
"Słonina! Słonina!", zaszemrało towarzystwo z podziwem.
Na to hasło, otaczający nas żołnierze, mimo naszego oporu powalili nas na śnieg, wyrwali pałatkę, rozgrabili słoninę. Została nam pusta pałatka i cholerny oficer-pluskwa. Nie było sensu dalej szarpać się z gorliwym oficerem. Dla fasonu tylko trochę powrzeszczeliśmy, że zabrał nam słoninę, którą nieśliśmy dla rannych..., że my na skargę do dowódcy... itp. Oficer też chciał nas doprowadzić do dowódcy. Cel okazał się zbieżny, więc poszliśmy zgodnie na czoło kolumny, gdzie w towarzystwie dwóch oficerów maszerował dowódca pułku. Był to wysoki, przystojny oficer radziecki, ale w polskim mundurze w randze chyba pułkownika. Przesłuchanie odbywało się w marszu. Naprzód sprawę referował nasz prześladowca, z dumą meldował, że złapał trzech maruderów z "nagrabioną" słoniną. Oczywiście zaprotestowaliśmy chórem przeciwko tym insynuacjom. Mietek, najstarszy rangą, z początku zaperzył się, a potem zwracając się z szacunkiem do przesłuchującego nas oficera, bardzo spokojnie i grzecznie wyjaśnił, że jednostki naszego pułku starły się z Niemcami, że mieliśmy rannych, których odstawiliśmy do szpitala, że słoninę owszem mieliśmy zdobytą na Niemcach, ale już nie namy, bo ten pan oficer oddał ją jakimś fajfusom, a teraz doganiamy swoich. Oficer wysłuchał nas z kamiennym spokojem. Wydał cicho jakieś polecenie towarzyszącemu mu oficerowi i szliśmy tak dalej w milczeniu. Po pewnym czasie odezwał się do nas.
"No, jeśli doganiacie, to doganiajcie biegiem i nie zwalniajcie, bo postroczyt po was z pulimiota" - wskazał na zajmującego obok drogi stanowisko erkaemistę.
Ruszyliśmy biegiem ośnieżoną drogą w kierunku niedalekiego lasu, wymieniając gwałtownie między sobą uwagi:
"Ale mieliśmy pecha!"
"Tfu, raczej szczęście..."
"Nie przystawaj, bo ten głupek może pociągnąć serie po nas." Baliśmy się tych niedoświadczonych żołnierzy. Zwolniliśmy dopiero w lesie, po zniknięciu im z pola widzenia."
"Ale pogonił nam kota!"
"Nadłożyliśmy kawał drogi, no i lekko nam się idzie..." Nadrabialiśmy miną, nie chcąc nawet przed sobą przyznać się do porażki.
Zapadał szybko zmierzch. Szliśmy teraz drogą wśród zaśnieżonych pól. Czasami migotały kusząco światła porozrzucanych w mroku chat. Bez słowa, zgodnie skręciliśmy ku nabliższej. Powitał nas ciepły zaduch wiejskiej chaty. Rozgościliśmy się szybko, gospodarze młodzi, gościnni. Z rozmowy wynikało, że właściciela Niemca już nie ma, gdyż został ewakuowany, natomiast oni pracowali u niego i przymierzają się do zostania na tym gospodarstwie. Oprócz tych dwóch osób był jakiś sierżant też "doganiający" swoją jednostkę. Zasiedliśmy do kolacji. Gospodarze nie szczędzili nam jadła, ani też bimbru. Stawało się coraz weselej. Sierżant nie robił z tego tajemnicy, że był w niemieckim wojsku. Opowiadał bardzo obrazowo, jak to pod Stalingradem poczęstowano go psim mięsem. Oczywiście nie wiedział on o tym. Kiedy pochwalił kucharza, ten o odpowiedzi zaszczekał...
Było ciepło, bimber bił do głowy, ludzie byli mili, sierżant dowcipny. Poszliśmy spać do sąsiedniego pokoju. Ułożyliśmy się w małżeńskim łożu, pod pierzynami. Zbudził nas hałas w sąsiedniej kuchni:
"Marudziory, ja was w sztrafnoju rotu...", wrzeszczał ktoś.
"Aresztować! Zdawać arużje!"
Szybko domyśleliśmy się, o co chodzi. Nadciągnęło idące za nami wojsko. Chłopakom dokuczył marsz, wbiegli do chaty, coś ciepłego zjedli i ułożyli się pokotem na podłodze do snu. Do naszego pokoju nie wpuszczali ich zaprzyjaźnieni już gospodarze. Traf chciał, że aresztujący maruderów major, spostrzegł raptem pozostawioną nieopatrznie przez nas broń.
"Czyje to?", spytał.
"No, tamtych w pokoju", powiedziała dziewczyna".
Major z piekielnym rykiem wpadł do nas. Przezornie ubraliśmy się już. Poznał nas, nie było tłumaczenia. Pognano nas bez broni, pod konwojem razem z kolumną. Przezornie pochowaliśmy pasy pod płaszcze. Początkowo klęliśmy jak szewcy. Z czasem zaczęliśmy się przekonywać, że tak czy inaczej, tę drogę musielibyśmy przebyć, a w tym układzie jest lżej, bo nie musimy dźwigać pepesz.
O świcie dotarliśmy do Włocławka. Wprowadzono nas "aresztantów" do jakiegoś okazałego, murowanego z cegły budynku. Na klatce schodowej w tłumie żołnierzy zapodziała się gdzieś nasza eskorta. Prawdopodobnie walczyła teraz gdzieś o przytulny kącik do spania. Pozapinaliśmy schowane uprzednio pasy i czekamy co będzie dalej. Widzimy, jak z korytarza przecisnął się jakiś podoficer.
"Chyba przedwojenny zupak", zauważa cicho Mietek.
Uśmiechnąłem się potakująco. Po zlustrowaniu wszystkich po kolei, ośmielony uśmiechem "zupak", zapytał mnie, którzy to są aresztowani. Wskazałem mu wzrokiem na trzech pierwszych lepszych, Bogu winnych ducha żołnierzy. "Zupak" zaczął ich szarpać, chcąc gdzieś zaprowadzić, a ci oczywiście energicznie opierali się tym zakusom. W trakcie szarpaczki, Mietek konfidencjonalnie pochylił się nad zacietrzewionym zupakiem i wyszepnął:
"To nie ci, a tamci trzej".
Zabawa zaczęła się od nowa. W końcu znudziło się nam to przedstawienie, pochowaliśmy pod płaszcze pasy i Antoś nas ujawnił:
"Panie sierżancie, ale z pana ćwok, przecież już z samych naszych oczu wyłażą kratki".
Sierżanta zamurowało, sapiąc, lecz bez słowa, zaprowadził nas do jakiegoś olbrzymiego pokoju i zamknął za sobą drzwi na klucz.
Po prawie całonocnym marszu należało się przespać. Pokój był wyziębiony, brak mebli, na których można byłoby wyciągnąć zmordowane członki. Zimną ceramiczną posadzkę zasłaliśmy jakimiś aktami, przytuliliśmy się do siebie ogrzewając własnym ciałem, ale ziąb wkrótce nas obudził. Po krótkiej rozgrzewce, stwierdziliśmy zgodnie, że jesteśmy piekielnie głodni, że trzeba albo zjeść śniadanie, albo zwiewać. Niestety okna zabezpieczały kraty. Zaczęliśmy walić w drzwi. Po pewnym czasie, znajomy głos "sierżanta-zupaka", usiłował przekonać nas, że lepiej będzie, jak będziemy grzeczni. Z akt i dokumentów służących uprzednio nam za posłanie, zrobiliśmy zdrowo dymiące ognisko. Na efekt nie trzeba było czekać zbyt długo. Z hukiem otworzyły się drzwi, przy akompaniamencie przekleństw zadeptano ognisko, a nas zaprowadzono do jakiegoś oficera (apiać ruskij-poljak). Ten wysłuchał naszej grzecznej bajeczki, wyjaśnił, gdzie szukać pułku, kazał wydać broń oraz prowiant. Mimo tak sympatycznego potraktowania, dość mieliśmy już kontaktów z 6-tą Dywizją.
Niezwłocznie pociągnęliśmy za pułkiem. Wkrótce znaleźliśmy się za miastem. Drogą tą prawdopodobnie Niemcy ewakuowali jakieś zakłady, bowiem na poboczach i w rowach leżały pozostawione w nieładzie jakieś techniczne urządzenia i maszyny. Szliśmy dziarsko. Od czasu do czasu zarykiwaliśmy się śmiechem, wspominając nasze "szwejkowskie" przygody. Droga prowadziła teraz przez las. Szybko poddaliśmy się majestatowi przyrody. Zewsząd otacza nas biały, śnieżny puch na ziemi, gałęziach. Poddajemy się urokowi tej śnieżnej ciszy... Raptem leśną harmonię zakłóca jakiś obcy dźwięk. Pryska czar. Odskakujemy parę metrów od drogi, zapadamy w śnieg. Dostrzegamy na drodze dwukonny, wolno toczący się wóz. Zatrzymujemy go. Po raz pierwszy zetknęliśmy się z niemieckimi uciekinierami. W związku ze zbliżaniem się frontu wschodniego, niemieckie władze skrupulatnie organizowały ewakuację niemieckiej ludności. Wieśniacy zawczasu zaagitowani lub zmuszeni zostali do odpowiedniego przystosowania wozów konnych. Obudowano więc je kabłąkami, podtrzymującymi brezentowe plandeki. Załadowano niezbędnymi w drodze przedmiotami: odzieżą, pościelą, żywnością dla rodziny i koni i z chwilą wydania rozkazu, kolumny wyruszały określonymi drogami na zachód. Później spotykaliśmy wiele powracających, lub błąkających się chłopów, którym nacierające wojska przecięły drogę. Ci pierwsi, których spotkaliśmy teraz, byli kolonistami niemieckimi. Nie zdążyli uciec i wracali do swoich domostw. Powożący chłop rozmawiał po polsku. Widać było, że nie spodziewali się nas tu spotkać i nie próbowali nawet ukryć przerażenia. Coś trzeba było robić... Nie bardzo wiedzieliśmy co. Na wszelki wypadek zapytaliśmy czy nie mają broni. Chóralnie zaprzeczyli, ale że nie należało im wierzyć, postanowiliśmy sprawdzić. Już pierwszy rzut oka na bałagan panujący w bagażach wskazywał, że wóz był przeszukiwany. Nie miałem ochoty grzebać w "bebechach".
"Ja z Antkiem będziemy cię ubezpieczać, a ty sprawdź, czy nie ma broni", powiedziałem.
Mietek wgramolił się na wóz. Z odbezpieczoną bronią lustrowaliśmy drogę i las. Panowała puszysta, biała, niepokojąca cisza. Po paru minutach wyfrunął z wozu kożuch, potem zlazł Mietek z kawałkiem szynki i chlebem.
"No, obiad już mamy", powiedział. Musiał wyczuć dezaprobatę za zarekwirowany kożuch, bo warknął:
"A u nas zimą z czterdziestego pierwszego na drugi to Niemcy na ulicy ściągali z ludzi kożuchy i futra. Zresztą będziesz miał moją futrzaną kamizelkę, w której chodzę", zwrócił się do mnie. Nie miałem już pretensji do niego.
"U nas też zabierali kożuchy", dodałem zgodnie z prawdą.
Czarny, barani kożuch z szarym kołnierzem leżał na Mietku jak ulał. Z miejsca nałożyłem pod płaszcz sprezentowaną kamizelkę. Ruszyliśmy w swoją stronę. Wóz przetoczył się wolno w przeciwnym kierunku.
"Jeśli spotkają 6-tą Dywizję, to...", głośno myślał Antek,
"...to będą mile nas wspominać", wszedłem mu w słowo.
Nikogo nie napotykając po drodze, szliśmy dziarsko naprzód. Naprawdę chcieliśmy dołączyć już do naszej jednostki. Droga stawała się coraz bardziej ujeżdżona. Czuliśmy, że zbliżamy się do wioski. Raptem z tyłu doleciał nas odgłos strzału, potem drugi... Wskoczyliśmy w las. Przysypaliśmy się śniegiem. Wystawiliśmy lufy. Drogą pędził jakiś wóz. Słychać było następne strzały. Nie bardzo wiemy, co się dzieje. W końcu poznajemy. To kuchnia polowa. Jeden żołnierz powozi, drugi strzela na wiwat. Poznajemy, to nasza kuchnia polowa. Wyskakujemy na drogę i nerwowo pytamy Chołodniuka, co się dzieje.
"A wiecie, tak straszno i pusto w lesie, to se postrzelałem..."
Okazuje się, że wracają z leśniczówki, gdzie brali wodę. Oczywiście ucieszyli się ze spotkania. Do kwater niedaleko. Po drodze zdążył jeszcze Chołodniuk opowiedzieć nam, że rano wziął do niewoli kilku jeńców.
"Sami chyba do ciebie przyszli", mówi Mietek.
"Sami, nie sami, ale wziąłem i to tylko przy pomocy fajki...", bronił się słabo nasz bohater.
Wypchaliśmy Mietka, żeby zameldował się u dowódcy. Powrót nasz nie wzbudził sensacji. Byłem tym trochę zdziwiony.
W izbie było ciepło. Wojsko jak zwykle spało, gdzie się dało. Na wielkim, małżeńskim łożu wyczaiłem trochę miejsca, więc szybko się tam wcisnąłem. Nie podobało się to jednemu z kolegów. Był on dużo starszy od nas i faworyzowany z racji głuchoty. "Cholera", myślę sobie, "wybyczył się w cieple i jeszcze szura". Byłem wściekły, ale nie wypadało mi ubliżać mu choćby ze względu na jego wiek.
"Posuń się, bo jak ci przypierdolę...", zasyczałem szeptem.
"Co ty mnie?", odwarknął.
"Aleś ty głuchy, wylazło szydło z worka, takiś głuchy, symulancie", wyszeptałem jadowicie.
"No, już dobrze, dobrze... Kładź się!" Koleś zrobił się raptem wyjątkowo ugodowy.
Marsz na Bydgoszcz
Nie nacieszyłem się postojem. Pułk razem z dywizją ruszył na Nieszawę, Ciechocinek, Aleksandrów Kujawski, Solec Kujawski. Oczywiście nie wiedzieliśmy o tym, że maszerujemy na Bydgoszcz. Drogowskazy orientowały nas, że jesteśmy blisko Torunia. Stąd docierała do nas kanonada artyleryjska. Marsz, jak to wszystkie zimowe marsze był ciężki. Panowała surowa zima, o której dzisiaj się marzy. Ziemia pokryta były grubym kożuchem śniegu. Panował mróz. W trakcie marszu ruch rozgrzewał i chłód nie dawał się tak we znaki jak w czasie postojów. Nie byliśmy w ogóle zabezpieczeni przed mrozem. Wprawdzie późną jesienią wyfasowaliśmy ciepłą, flanelową bieliznę, ale mundury mieliśmy drelichowe, mało kto posiadał "domowy" sweter. Sukienny płaszcz, do tego "płaszcz-pałatka" - nie chroniły dostatecznie przed chłodem. Zazdrościliśmy wszystkim Rosjanom, że mają fufajki, walonki i ciepłe czapki (my mieliśmy "polówki"), artylerzystom, że korzystają z transportu samochodowego i nie mają mokro w butach tak jak my. Mieć w butach sucho, to było marzenie piechura, no i wyspać się - to już pełnia szczęścia. Z wyżywieniem nie było większego kłopotu, bowiem ludność mijanych wsi i miasteczek, wynosiła na trasę przemarszu co miała i bez większych trudności można było od czasu do czasu dostać w marszu coś do zjedzenia.
Toruń to zbliżał się do nas, to oddalał. Maszerowaliśmy przez lasy, obok jakichś obiektów wojskowych. Lasy przecinały betonowe drogi. Widać było jakieś ogrodzone drutem kolczastym bunkry. Nieraz prowadziły do nich tory kolejowe. Ciekawiło nas, co tam może być, ale nie zatrzymywaliśmy się dłużej, no i baliśmy się min.
Po trzech dniach morderczego marszu, wieczorem, dotarliśmy do przedmieścia Bydgoszczy. Jak zwykle przed rozkwaterowaniem zanosiło się na dłuższy postój. Skorzystałem z okazji i odbiłem nieco w bok do jakiejś migającej źle zamaskowanym światłem chaty. Chciałem napić się czegoś gorącego. W domu tym panoszyli się krasnoarmiejcy. W zadymionej izbie siedziało ich kilku przy suto zastawionym stole. Właściwie źle mówię. Stół zawalony był wędlinami. Między nimi sterczały flaszki, kubki, pepesze. Kurzyły się czapki i czupryny "odpoczywających" żołnierzy.
"Zdrastwuj sojużnik" - wrzasnął jakiś podoficer, "ugaszczajsia!". Nie dopuścili mnie do słowa.
"Jesz kołbasu", podtyka mi któryś pęto kiełbasy. Drugi wtyka mi szklankę (chyba) wódki.
"Nie dawaj mu tyle" - ironizuje któryś, "Polacy piją w naparstkach..."
Rąbnąłem tę szklanę, mało mi oczy nie wyszły na wierzch. Było to cholernie mocne, zagryzłem podaną kiełbasą, jedno jej pęto wsadziłem za pazuchę i jak z procy wyleciałem do swoich. Chciałem poczęstować Mietka kiełbasą, ale akuratnie rozmawiał, przekomarzał, a właściwie to droczył się z żandarmem, który nie wiadomo jakim cudem napatoczył się na niego. Nikt w wojsku nie lubił żandarmów. W naszym pułku, żandarmeria (tzn. komendanckij zwod) składała sie z samych kresowych Żydów, mówiących słabo po polsku. Nic dziwnego, że nie otaczała ich nasza sympatia. Pamiętam jedynie, że teraz chciałem go przegonić, nastraszyć, aż w końcu żandarm zorientował się, że nie przelewki. Wrzeszcząc, rzucił się do ucieczki. Goniłem go wzdłuż rechoczącej kolumny wojska. Obudziłem się z zimna leżąc na kamiennej posadzce jakiejś kuchni. Obok na kożuchu chrapał Mietek. Wgramoliłem się na kożuch, przykryłem płaszczem. Nie mogłem zrozumieć, co się stało. Sen odleciał. Usiłowałem odtworzyć wczorajszy wieczór. Ostatnim, nie w pełni ostrym obrazem, który utkwił mi w pamięci, był pościg za żandarmem. W końcu obudził się Mietek.
"Co ty wyprawiasz?", z miejsca czepił się mnie.
Pomału wszystko się wyjaśniło... Kiedy wróciłem z "gościny" u Sowietów, musiałem być pod silnym wpływem wypitego alkoholu. Ani Mietek, ani żaden z kolegów nie poczuli zapachu wódki. Zachowanie moje chociaż nie było normalne, nie było typowe dla ludzi pijanych. Włączyłem się do rozmowy z żandarmem, zacząłem go coraz mocniej poszturchiwać. Żandarm przezornie zaczął wycofywać się z naszego towarzystwa, ale mu nie popuściłem. Gdy zaczął uciekać, podstawiłem mu nogę. Żandarm zerwał się ze śniegu i pognał do swoich. Dogoniłam go jednak, podstawiłem "haka". Ten runął na śnieg, znowu się zerwał i tak historia się powtórzyła parę razy, aż zniknęliśmy Mietkowi z oczu. Kolumna ruszyła i w pewnym momencie Mietek widzi, że lepię w rowie bałwana.
"Po cholerę ci bałwan? Chodź na kwaterę", woła.
"To nie jest bałwan, lecz pomnik...", odpowiadam.
"Czyj pomnik?", pyta Mietek rozbawiony.
"Jak to czyj? Żandarma", mówię.
"A gdzie żandarm?", pyta zaintrygowany Mietek.
"Jak to gdzie? Pod pomnikiem", powiedziałem. "Nie wierzysz, to patrz... Dźgnę nożem będzie zakrwawiony".
Coś Mietka tknęło. Rozgrzebał śnieg, ocucił nieprzytomnego żandarma. Zaprowadził mnie na kwaterę. Był mocno zaniepokojony moim zachowaniem. Myślał, że zwariowałem. W nocy staczałem się ciągle na posadzkę, mimo moich sprzeciwów zabierał mnie na kożuch. Za którymś razem zdenerwował się.
"Skoro, jak mówisz tu ci dobrze, to sobie leż..."
Nie raz spotykałem swoją ofiarę. Rozmawialiśmy, jakgdyby tego epizodu nie było. Wstydziłem się i wolałem nie poruszać tego tematu.
Rano przechodziliśmy przez zajętą dwa dni temu przez Sowietów Bydgoszcz. Ulice zatłoczone były wojskiem. Jak zawsze zazdrościliśmy zmotoryzowanym artylerzystom. Nie dość, że wygodnie dojechali autami, obłowili się już zdobyczą. Prawie każdy z nich miał już filcowe buty, no i buszowali po sklepach i magazynach. Nam było trudniej, bo kolumna posuwała się do przodu i można było tylko gdzieś niedaleko odskoczyć w bok i zaraz wracać. Szabrowali również cywilni mieszkańcy. Taszczyli jakiś toboły, żywność. Niektórzy nawoływali się po niemiecku. Widząc wielu cywili i wojskowych dźwigających konserwy, wskoczyłem wraz z innymi do pobliskiej rzeźni. Byłem zaszokowany ogromem zapasów wszelakich mięs. Całe sale były pełne półtuszy, wędlin, dziczyzny, ptactwa. Po namyśle, załadowałem kilkanaście puszek konserw mięsnych. Później udało mi się wpaść do pralni, skąd przyniosłem kilka używanych, lecz wypranych, brunatnych koszul hitlerowskich.
Przez Brdę przeprawiliśmy się po deskach ułożonych przez saperów na lodzie. Bocznymi drogami pociągnęliśmy na zachód. Licząc od wymarszu z Rembertowa, już prawie trzy tygodnie byliśmy w drodze. Dotychczas zima była mroźna, jak na Kresach.Tu na Pomorzu spotkaliśmy się z kaprysami zmiennej pogody. Raptem zrobiło się ciepło. Błyskawicznie stajał śnieg. Drogi czerniały asfaltem. Kto żyw kombinował jakiś poniemiecki pojazd: rower, bryczkę, czasami nawet samochód i jechał, byleby choć trochę ulżyć umęczonym nogom. Po kilku godzinach odwilży sypnął śniego do kolan, ścisnął mróz. Ciężko było piechurom na nieprzetartych, bocznych drogach. Ale raz byliśmy mile zaskoczeni, gdy napotkaliśmy dwa czołgi ciągnące potężny pług odśnieżający drogę. Maszerowaliśmy, jak już wspomniałem, bocznymi drogami. Trudno było określić, ile kilometrów przebywaliśmy dziennie, (dziś powiedzielibyśmy "w wydłużonym dniu") ale licząc czas spędzony w marszu pokonywaliśmy 60 do 70 km w ciągu doby. Byliśmy u kresu wytrzymałości. Raz zatrzymaliśmy się na nocleg w jakimś majątku. We trzech zajęliśmy izbę w czworaku. Było ciepło, aż duszno. Gospodyni, młoda, hoża kobieta, pokraśniała z uciechy widząc trzech młodych i dość urodziwych chłopaków. Wskazała nam łóżko do spania, nagrzała wody do umycia. Z krótkiej rozmowy zorientowaliśmy się, że są tzw. angedeutsche, tj. pomorzaninami, którym Niemcy przyznali swoje obywatelstwo. Chłopów, jak to określiła, wysłali na front. Przyznając się do tego, widać było, że trochę się bała, ale kokietowała nas dość wyraźnie. Zmordowani położyliśmy się we trzech na łóżku. Gospodyni na drugim, przeciwległym końcu izby. Było gorąco i ciasno, trudno zasnąć. Widać było, że kobieta chętnie podzieliłaby łoże z którymś z nas. Czułem to, lecz brak doświadczenia onieśmielił mnie. Szturchałem swoich starszych trochę kolegów, namawiałem szeptem by poszli do niej, lecz żaden się nie ruszył z miejsca i dalej było ciasno. Trudno powiedzieć, żebym był wypoczęty po tej nocy. Rano przybyła przyjaciółka naszej gospodyni. Pochichotały. Czułem, że śmieją się z nas.
Mając świadomość, że angedojcze, volksdojcze i rajchsdojcze boją się nas - wyruszyliśmy na krótką wyprawę, by przed wymarszem zdobyć coś atrakcyjnego do żarcia. Myślałem o gęsiach. Udaliśmy się w stronę pobliskiej wioski. Trochę zaniepokoiły nas dobiegające stamtąd serie z automatów, ale odważnie pomaszerowaliśmy dalej. Po drodze natknęliśmy się na paru młodych, sowieckich żołnierzy. Byli trochę dziwni, chyba pijani. Przywitali nas entuzjastycznie: Zdrastwujcie sojużniki itp. Byli mniej więcej naszymi rówieśnikami. Jeden z nich trzymał w rękach czapkę pełną zegarków.
"Sojużnik, choczesz czasy?", zapytał nas.
Instynktownie odmówiliśmy. Słyszeliśmy już o wyczynach "zegarmistrzów". Zwykle zdobyte zegarki splamione były krwią.
"Ty znajesz", mówi drugi, "skolko ja gansów ubił?"
"Gdzie", pytam z głupia frant.
"Tam, za pagórkiem", wskazał.
Spojrzeliśmy po sobie. Ganse, znaczy gęsi, rozumuję. Dlaczego zastrzelił wiele gansów, czort go wie. Przypomniało mi się, że na Wołyniu, po zajęciu banderowskiej wsi Wołczak, zamordowałem kilka gęsi, a potem niestety musiałem je zostawić, bo pomaszerowaliśmy dalej. Na wojnie wszystko możliwe, może to podobna historia... Pomaszerowaliśmy we wskazanym kierunku. Leżało tam kilkunastu zastrzelonych jeńców niemieckich. Zrozumieliśmy, że ganse to Hanse. Nieporozumienie to wynikało z tego, że Rosjanie nie wymawiali głoski "h". W zależności od okoliczności wymawiali ją jako "g", lub "ch". Nie mówili np. Hitler, tylko Gitler, nie mówili Herr, tylko Gier, itp. Kiedy zwracaliśmy im uwagę, że nie mówi się Gier, lecz Herr - protestowali:
"Nu, kak ja jemu skażu chier?"(penis).
Maszerowaliśmy już w pierwszym rzucie. Kończył się pościg. Wojsko ciągnęło drogami. W pobliskich lasach kotłowało się od niedobitków wojsk niemieckich. Coraz częściej napotykaliśmy oddziały niemieckie, które nie zdążyły się wycofać. Były pierwsze ofiary. W Sępolnie zginęło dziesięciu żołnierzy i oficerów naszego pułku. Wreszcie dotarliśmy do dawnej polsko-niemieckiej granicy. Mimo, że maszerowaliśmy w pierwszym rzucie - Sowieci wyprzedzili nas i zostawili napis: "Wot ona, proklataja Giermania". Czuliśmy ważność chwili. Moment ten utkwił mi w pamięci... Noc, śnieg, szlaban. Po obu stronach drogi las. Politrucy próbowali zrobić jakieś nabożeństwo, ale zignorowaliśmy ich. I tak wiedzieliśmy, że tworzymy nową historię. "Za granicą" wioski były wyludnione. Czasami spotykało się starców mówiących po polsku. Ci jednak, po przewaleniu się Sowietów, nie byli skłonni do rozmów. Rozkręcali się jednak z reguły po kilku głębszych. Może wydawać się dziwnym, skąd wojsko miało wódkę. Otóż na terenach niemieckich było wiele rolniczych gorzelni. Wycofując się, Niemcy nie niszczyli ich ani magazynów z okowitą. Zajeżdżaliśmy i uzupełnialiśmy kanistry. Popularna była taka anegdotka: Oficer, Rosjanin zastanawia się w jakim kierunku nacierać, ale kiedy dowiaduje się, że w danej wsi jest gorzelnia, nie ma już najmniejszych wątpliwości... Wprawdzie, "święci" szczebiotali coś o zatrutej gorzałce, ale sami w to nie wierzyli. Zresztą po co mieli ją zatruwać? Trzeźwa obsługa jednego cekaemu mogła wystrzelać pijany batalion...
Ciągnęliśmy ośnieżonymi drogami. Wytrzeszczaliśmy oczy na ową pustą fryclandię. Mieliśmy tu zastać dużo ludności polskiej, tymczasem tereny były w ogóle wyludnione. W wioskach czasami spotykaliśmy pojedyńczych mieszkańców. Niekiedy można było natknąć się na przymusowo zatrudnionych Polaków. Ludność miejscową, pochodzenia polskiego i mówiącą po polsku spotykało się bardzo rzadko. Każdy chyba w myślach porównywał te wsie z naszymi kresowymi, gdzie dom kryty blachą musiał należeć do bogacza. Tu dachy czerwieniały dachówką. W budynkach inwentarskich - wszędzie światło elektryczne, woda, poidła. Czego ci fryce jeszcze chcieli?, nurtowało nas pytanie. O zamożności świadczyły również wypełnione szafy. Plądrowaliśmy je, wyszukując coś nadającego się do nałożenia, a więc bieliznę, swetry, skarpetki. Od wyjścia z Warszawy nie fasowaliśmy nic z umundurowania. Stare, wytarte drelichy z trudem przypominały, że jesteśmy wojskiem. Każdy więc "docieplał" się jak mógł. Największym powodzeniem cieszyły się płaszcze mundurowe organizacji TODT (zmilitaryzowana org. budowlana), bo były podobne do naszych, ale i zwykłe marynarki znajdowały amatorów, które z reguły były przykrywane polskim mundurem. Damska garderoba cieszyła się ogólnym zainteresowaniem, ale nikt ich nie zabierał, bo i po co? Później, kiedy ogłoszono, że można wysyłać paczki rodzinom do Rosji, damskie i dziecięce rzeczy były poszukiwane i "rekwirowane".
Z paczkami to było tak. Każda kompania otrzymywała limit, nie pamiętam, dwie, czy trzy paczki, które zasłużeni żołnierze mogli wysłać do Rosji. Z opowiadań kolegów orientowaliśmy się kto, gdzie i w jakich warunkach zostawił rodzinę i z reguły zrzekaliśmy się swoich praw na rzecz tych kolegów. Tu żadnych kłótni nie było. Wiedzieliśmy, w jakich warunkach żyją zesłańcy. Wielu, znając stosunki w Sojuzie nie wierzyło, że paczki dotrą do adresatów. Nie mieli jednak całkowitej racji. Już po wojnie, jeden z kolegów otrzymał list z podziękowaniami od swojej rodziny, za otrzymaną paczkę, która sprawiła im wielką uciechę, gdyż zamienili jej zawartość na węgiel i dzięki temu mogli parę wieczorów spędzić w cieple.
Z zaprowiantowaniem było nieciekawie. Chleb, cukier, herbata, to fasowaliśmy.
"Bo widzicie, front się szybko przesunął, składy odstali", tłumaczyli nam "święci".
Musieliśmy jakoś radzić sobie sami. Krowę można było spotkać gdzieś przy stercie słomy. W pozostawionych przez uciekinierów wozach, często znajdowaliśmy półtusze lub szynki. W najgorszym razie, zawsze możny było znaleźć veck z drobiu lub z owoców w opuszczonej piwinicy.
Mimo, że tempo pościgu nie było już takie szybkie jak poprzednio, marsze bocznymi drogami, po kopnym śniegu w dalszym ciągu należały do uciążliwych. Kto tylko miał okazję przespać się gdzieś w cieple, bez wahania odłączał się od kolumny, drzemał gdzieś na stole czy szafie, byle w cieple, a przy najbliższej okazji dołączał, korzystając z uprzejmości szoferów. Ci ostatni chętnie brali maruderów, gdyż było to bądź co bądź frontowe ostrzelane wojsko, a na drogach bywało niebezpiecznie. Grasowały jeszcze w lasach mniejsze i większe grupy Niemców, które nie zdecydowały się poddać i chociaż nie miały wielkiego zapału do walki, wciąż stanowiły zagrożenie.
Pewnego dnia zawieruszył się Mietek. Nie było go kilkanaście dni. Opowiadał mi później, z właściwym sobie humorem, że został w jakiejś wsi pełnej naszych przewoźnych magazynów, którą otoczyli Niemcy. Blady strach padł na nasze dzielne tyłowe wojska. Zaczęto organizować obronę. Oczywiście Mietek objął dowództwo nad jakąś grupą, wyprowadził trochę przed wieś, na pagórek, rozłożył ich ładnie w rządku i kazał strzelać. Niemiecka tyraliera zbliżała się dość ospale, a nasi trzymali się dzielnie. Kiedy jednak wynurzyła się z lasu jakaś tankietka - rozpierzchli się wszyscy, oprócz Mietka. Ten, chciał koniecznie świecić przykładem, dorwał się do pozostawionego "diegtiarowa" i wystrzelał wszystką amunicję. Niemcy zdążyli podejść dość blisko. Mietek puścił się więc pędem do tyłu w pobliskie krzaki i ... został odrzucony jakby tajemniczą siłą. Po prostu nie zauważył ogrodzenia z siatki. Udało mu się przeskoczyć płot. Sytuacja była krytyczna. Niemcy ze wszystkich stron wkraczali do wsi. Rozległo się nagle głośne "hura!" To kawaleria przyszła naszym z odsieczą. Poszedł więc Mietek na plac boju. Zabrał pozostawiony przez siebie rkm, uzbroił się w zdobyczny pistolet, drugi przyniósł dla mnie. Przy okazji obejrzał przesadzony w czasie "wycofywania się" płot. Nie mógł uwierzyć, że człowiek może dokonać takiego wyczynu. Mietek pozostał jakiś czas w kawalerii. Spodobał się im ten dziarski chłopak. Nauczyli go jeździć konno. Nie pamiętam, jak długo Miecio był ułanem, ale przy najbliższej okazji dołączył do nas, chyba na Wale Pomorskim.
W pierwszych dniach lutego dotarliśmy do Złotowa. Tu, na zaśnieżonym placu w pobliżu mostu leżały rzędami ułożone zwłoki poległych polskich żołnierzy. Jak zwykle, instynktownie usiłowałem nie przyglądać się, ale wystarczył jeden rzut oka, by pojąć grozę i aby ten obraz, pozbawiony całkowicie etosu i patosu bohaterstwa, wrył się w świadomość, budząc przerażający lęk. Sztywne, zamarznięte zwłoki w zielonych, poplamionych krwią i mózgiem płaszczach, spoczywały poukładane na wznak w miarę równych szeregach. W hełmach lub z gołymi głowami z rozłożonymi niezdyscyplinowanie kończynami, czekali na ostatnią prowierkę.
"Każdy umiera po swojemu", odezwał się ktoś półgłosem.
Błyskawicznie rozniosła się wieść, że poległymi są żołnierze 4 DP, zdobywający Jastrowie. Czuliśmy, że zbliżamy się do naszego przeznaczenia. Żołnierz nie może długo zastanawiać się nad tego typu widokami swojej przyszłości. Pomału otrząsnęliśmy się z przygnębienia. Życie trwa nadal, kolumna maszeruje.
Nocą dotarliśmy do jakiejś zapadłej wśród lasów wsi. Wojsko opanowało do perfekcji sztukę biwakowania. Nie trzeba było wydawać rozkazów. Ktoś rozpalił w piecu, inny nastawił do gotowania wodę. Skoczyłem do stodoły i przyniosłem kilka snopków pachnącej słomy, ale zamiast wyciągnąć się na niej rozkosznie, okazuje się, że muszę iść do odległej o 2 km wsi, skąd należy przyprowadzić do nas kilku nowych żołnierzy (tzw. uzupełnienie). Wyszedłem wściekły z ciepłej i gwarnej izby. Mimo zalegającego śniegu, noc jest ciemna, nie bardzo wiem, gdzie mam iść. Dowódca nawet nie usiłował mi tłumaczyć, bo przez tę wieś już szliśmy. Owszem szliśmy, ale nie spodziewając się takiego obrotu sprawy, w ogóle nie zwracałem uwagi na drogę. Początkowo chciałem zrobić awanturę, że nocą nie powinno się wysyłać żołnierza samego, ale machnąłem ręką, zakląłem i poszedłem na przełaj. O dziwo, trafiłem bez trudności, instynktownie. Zabrałem ze sobą bractwo, między innymi był jeden plutonowy i znowu ruszyliśmy z ogrzanej, oświetlonej chaty w ciemność. Prowadziłem jak w transie. Później, już po wojnie, ów wspomniany plutonowy, zwierzył mi się w rozmowie po kielichu, że tę pierwszą przyfrontową noc będzie pamiętał do końca życia i nie mógł wyjść z podziwu, że mimo ciemności tak pewnie i sprawnie przyprowadziłem ich na kwatery. Pamiętam, że prowadziłem bardzo spięty i gdy podeszliśmy pod "naszą chatę" nie byłem pewny, czy dobrze trafiłem. Otworzyłem drzwi i sam byłem zaskoczony, że to tu. Oczywiście nikomu nie zwierzyłem się z tego.
Na Wale Pomorskim
I tak, nie zdając sobie z tego sprawy, znaleźliśmy się w pierwszych dniach lutego 1945 roku na przedpolach fortyfikacji niemieckich, zwanych Wałem Pomorskim (Pommern-Stellung). To, że my zwykli żołnierze nie wiedzieliśmy o tym, nie budzi zdziwienia, ale jak wynika z wielu publikacji, nie wiedziało o tym również sowieckie dowództwo, co wydaje się co namniej dziwnym. Sądzę, że gdyby została na tych terenach miejscowa ludność, to przynajmniej tą drogą jakieś wiadomości na ten temat przeciekłyby do nas. Potężne, nowoczesne żelbetowe bunkry, osłonione przez tzw. pas przesłaniania utworzony przez system umocnień polowych - stanowiły niespodziewaną i skuteczną zaporę na naszej drodze. Wokół toczyły się już walki. Docierały do nas wieści o krwawych stratach poniesionych przez 6 DP. Niepokoiło nas również to, że coś za długo mamy spokój.
Rankiem 8 lutego wiemy już, że ruszamy do natarcia. Do południa sterczymy na pozycjach wyjściowych. Właściwie, to po raz pierwszy biorę udział w akcji bojowej Kompanii Sanitarnej. Nie wiem na kogo i w jakim stopniu mogę liczyć. Widzę, że moi "staruszkowie" nie bardzo potrafią opanować ogarniający ich lęk. Większość modli się, niektórzy wymieniają się listami do rodzin. Raptem uświadamiam sobie, iż mimo tego, że jestem najmłodszy wiekiem, mam największe doświadczenie bojowe. Usiłuję jakimiś żartami trochę rozładować sytuację. Widzę, że zachowanie moje nie jest przekonywujące, ale przecież nie powiem im: "opanujcie strach, bo was sparaliżuje i zgubi". To nie te czasy, gdy sanitariusz z opaską czerwonego krzyża na ramieniu mógł poruszać się bezkarnie po pobojowisku. Dla przeciwnika, każdy żywy cel jest kuszący, choćby dla kretyńskiej satysfakcji trafienia. Słowem, przy rzetelnym wypełnianiu obowiązków nie mamy dużych szans na przeżycie. Zwykły piechur w najgorszym razie może się okopać, lub gdzieś przycupnąć, natomiast zbieranie rannych w czasie walki, zwłaszcza, gdy natarcie "zaległo" - stanowi ogromne ryzyko. Na przekór wszystkim, łazisz po polu i wynosisz rannych.
Gdzieś po pierwszej nastąpiło długo oczekiwane nasze przygotowanie artyleryjskie. Ot, puknęła parę razy artyleria pułkowa i dwa bataliony ruszyły karnie do natarcia. Obserwujemy natarcie. W pierwszej chwili trudno powiedzieć, czy dużo jest strat. Wkrótce, podenerwowany nasz dowódca, chorąży Andruszczenko, daje rozkaz wyruszenia po rannych. Biegnę z dużo starszym od siebie, silnie zbudowanym Józefem Nietrebą. Poruszam się swobodniej niż on, nadając tempo. Jestem młodszy, leżej ubrany, zamiast płaszcza mam futrzaną kamizelkę. Wbrew regulaminowi nie wziąłem broni. Nadaję zabójcze tempo biegu. Trwa dość silny, niespodziewany obstrzał z broni maszynowej z boku. Znowu coś nasze dowództwo popitoliło. Obracamy ze trzy razy z rannymi. Chor. Andruszczenko, jako felczer, upoważniony jest do dawania zastrzyków i podtrzymuje jak może życie rannych. Docierają do nas złe wiadomości. Są straty w służbie sanitarnej batalionów. Z naszej kompanii zginął w czasie zakładania rannemu opatrunku - kpr. Cielma. Jeden sanitariusz (Słupski) został ranny. Andruszczenko przerywa akcję wynoszenia rannych. "Zaczekamy do wieczora", mówi. Samowolnie idę jeszcze raz przez pobojowisko. Chcę dotrzeć do batalionu. Na wzgórzu dostaję się pod silny ogień moździerzy i karabinów maszynowych. Padam, rozglądam się. Ze zdziwieniem konstatuję, że natarcie zmieniło kierunek. Skręciło w lewo, a żołnierze zajęli obronę wzdłuż drogi. Zziajany dotarłem do nich i bez słowa położyłem się w rowie. "Ale masz szczęście", mówią do mnie, "widać było, jak świetlne pociski prawie cię lizały..." "I moździerze nie żałowały", dodaje drugi. Nie zauważyłem tego. Wieczorem, drugi batalion ściągnął na pozycje wyjściowe. W mojej kompanii nie było na temat tej samowoli żadnych komentarzy.
Nie pozwolono nam na zbyt długie razpamiętywanie strat. Tym razem rozkwaterowano nas nie we wsi, lecz w opuszczonym obozie jenieckim. Zająłem sobie jakieś łóżko i rozpocząłem zwiedzanie obozu. Jak zwykle nie wiadomo skąd napłynęły informacje, że znajdowaliśmy się w pośpiesznie opuszczonym polskim, oficerskim obozie jenieckim. Podobno większość jeńców, bojąc się powtórzenia Katynia, dobrowolnie wycofała się z Niemcami. Pozostała stosunkowo mała grupa, którą zaopiekowała się wyzwalająca ich 6 DP.
Widziałem w czasie okupacji, obozy jeńców sowieckich, gdzie w prymitywnych, wręcz nieludzkich warunkach wegetowało i umierało tysiące ludzi. Tu widać było ład, porządek, organizację. Baraki podzielone były na różnej wielkości pomieszczenia, prawdopodobnie w zależności od szarży jej lokatorów. W większości sal znajdowały się chyba dwupiętrowe łóżka. Prymitywne szafki załadowane były "dobytkiem": resztki paczek żywnościowych Czerwonego Krzyża, a przede wszystkim uderzało to, że bardzo wielu więźniów posiadało narzędzia. Strugi, młotki, przecinaki. Każdy coś majstrował. Można było znaleźć również pozostawione "wyroby". Ja, np. wziąłem sobie wykonanego niesłychanie precyzyjnie z blachy aluminiowej, pięknego, oczywiście z koroną orzełka. Nosiłem go na czapce do końca służby wojskowej. Zabrałem go później nawet do cywila.
Najsilniejsze wrażenie na wszystkich, wywarła świetlica, tz. nie tyle sama świetlica, ile posągi wykonane z kartonu, imitujące z powodzeniem rzeźby. Rosjanie byli zdumieni tymi przejawami kultury jeńców, a my oczywiście byliśmy z nich dumni. Zaimponowali nam organizacją, mądrością, talentami i w ogóle hartem ducha. Bądź, co bądź spędzili już cztery i pół roku za drutami... Umieli znaleźć lekarstwo na nostalgię.
Buszując po świetlicy, dorwałem komplet pisma obozowego "Za drutami". Przeczytałem go, ba, można rzec przestudiowałem, no i podziwiałem zorganizowanie banku, uczelni, odczytów, teatru, chóru etc. Do końca wojny woziłem ten egzemplarz w plecaku, a po wojnie już ktoś mi go ukradł.
Życie znowu się ustabilizowało. Front przebiegał w lesie, ze dwa kilometry od naszych kwater. Chodziliśmy tam na zmianę pełnić dyżury sanitarne. Nocami, świeciły naokoło łuny pożarów, w dzień również na niebie widać było chmury dymów. Były to pożary wzniecane przez niemieckich zwiadowców, którzy w ten sposób wskazywali swoim oddziałom przebijającym się z okrążonego garnizonu w Pile, szlak, którym należy się przemieszczać ku swoim. Niebawem i my natknęliśmy się na pierwszych rozbitków.
Któregoś raźnego ranka szliśmy w kilku na pierwszą linię. Mietek, który niedawno wrócił z maruderstwa, doganiał naszą grupkę. Droga prowadziła przez poligon, ale o dziwo, był on skanalizowany. Czekając na Mietka, przystanęliśmy przy okrągłym, żeliwnym włazie, zastanawiając się co to jest. W końcu odsunęliśmy właz, zajrzeliśmy z góry do środka. Widzimy betonową studzienkę nad kanałem, poszliśmy więc dalej. Mietek widział tę "operację" z daleka, a że był z reguły ciekawski, zajrzał również do studzienki. Słyszymy nagle jego wrzaski: "Hände hoch, komm!" Myśleliśmy, że jak zwykle trzymają się go kawały, ale widzimy, że ze studzienki wyłazi dwóch niemieckich żołnierzy. Byli to właśnie przebijający się przez front rozbitkowie z Piły. Brudni, nieogoleni, głodni. W kieszeni mieli po parę ziemniaków.
"Patrz", mówię do Mietka, "niedawno ja i moi koledzy byliśmy w podobnej roli!"
Czekałem na taki moment od pamiętnych bagien nad Prypecią, ale obraz tej nędzy żołnierskiej i ten zwierzęcy strach w oczach - odebrał mi satysfakcję. Okazało się, że nie nadążyli ze swoją grupą dojść przed świtem do lasu, więc zamelinowali się w studzience, chcąc tam przeczekać do nocy. Gdy przypadkowo sterczeliśmy nad włazem, zdążyli wcisnąć się do kanału. Nasze odejście, było sygnałem do wyczołgania się z ciasnego kanału i tu natknęli się na Mietka. Widząc, że nie jesteśmy agresywni, ochłonęli trochę ze strachu, błysnął im promień nadziei, że przeżyją. Któryś wyciągnął fotografię żony, dzieci, matki. Nie komentujemy tego, ale każdy chyba czuje to samo - normalni, zabiedzeni, maltretowani przez wojnę ludzie. Ktoś ich uspakajał: "Keine Angst". Inny dał kawałek chleba czy sucharów, jeszcze inny papierosa. Nie raz wspominałem tę scenę. Jak różnie potrafią się zachować ludzie... ale chyba wszyscy byliśmy zadowoleni, że zachowaliśmy się jak chrześcijanie.
Na skraju lasu leżał trup niemieckiego żołnierza. Przekradający się Niemiec natknął się na naszego, po prostu zderzył się z nim w ciemności i zaklął po niemiecku. Zczepili się obaj w śmiertelnych zapasach. Nasz okazał się silniejszy i zadusił Niemca. Pokazywano mi tego chłopaka. Istotnie wyglądał na silnego, ale Niemiec też nie był ułomkiem.
Front w pewnym sensie się ustabilizował. Bataliony zajęły obronę w lesie. Nie były to klasyczne polowe umocnienia. Brakowało po naszej stronie ciągłych rowów strzeleckich, wzmocnionych bunkrami, sieci łącznikowych itp. Nie dlatego chyba, że licząc się z rychłym odwrotem Niemców, nie opłacało się ich ryć. Nikt nie oszczędzi żołnierskiego potu, zwłaszcza na wojnie i w sytuacji, kiedy porządnie wykonane umocnienia na pewno ułatwiłyby racjonalną obronę. Wojska było za mało na wykonanie i obsadzenie ciągłej linii stanowisk. Ograniczono się więc do zorganizowania pojedyńczych ognisk oporu, oddalonych od siebie o około 50 m. Pełniliśmy na zmianę dyżury sanitarne przy dowództwach batalionów, które z reguły usadowione były przy dowództwie którejś kompanii. Żołnierze najwyraźniej byli przygnębieni krwawymi stratami, przemęczeni, niedożywieni, rozdrażnieni nieprzespanymi nocami. Rozbitkowie z Piły, uporczywie usiłowali przecisnąć się do swoich przez nasz odcinek frontu. Należało ciągle czuwać, nie było mowy o zdjęciu butów. Alarmy zdarzały się po kilka razy dziennie. Po dobowym dyżurze, zjawiała się zmiana i z ulgą wracaliśmy na kwatery jak do domu.
Znowu zmieniono nam miejsce stałego postoju. Tym razem, przerzucono parę kilometrów w kierunku Gross Born, ale trochę bliżej pierwszej linii. Tu znajdowały się niezniszczone, puste baraki po polskich jeńcach, tzw. Stallag. Praktycznie, oprócz baraków i piętrowych prycz, nie było żadnych śladów pozostawionych przez naszych rodaków.
W kilku zajmowaliśmy dość dużą salę. Chcąc mieć stały przegląd sytuacji, zająłem sobie miejsce na górnej przyczy. Na korytarzu wytworzonym przez rzędy prycz, jeden z naszych starszych kolegów, Michał Chołodniuk, urządził sobie kąpiel. Trochę z nudów, trochę z niechęci do niego (dzisiaj nie pamiętam już powodów tej niechęci, ale wiem, że była takowa), zacząłem dokuczać Michałowi, chcąc go zeźlić. Michał, chłop w zasadzie spokojny, nie dał się wyprowadzić z równowagi. Bardzo spokojnie, nie przestając cmokać fajki, powiada:
"Zamiast się wygłupiać, przyniósłbyś mi lepiej wody, bo zabrakło!"
Zamurowało mnie od tej bezczelności. Ja mam mu przynieść wodę! Chyba upadł na głowę! Nie wiem dlaczego, jakby popchnięty jakąś siłą, bez sprzeciwu, zadowolony z siebie poszedłem do oddalonej prawie pół kilometra leśniczówki po wodę. Parę dni temu, mieszkał tu jeszcze leśniczy "ze swemi córeczkami", jak to śpiewaliśmy w starej wojskowej piosence. Dziewczyny oczywiście były nagabywane przez chłopaków, ale nie słyszałem, żeby ktoś zastosował wobec nich przemoc. Teraz leśniczówka była pusta. Nabrałem do wiadra wody i ruszyłem dość śliską drogą, prowadzącą skrajem lasu pod górę, do obozu. Górą, piekielnie chichocząc przeleciało parę pocisków z moździerzy, rozrywając się gdzieś daleko przede mną. Nie tracąc dobrego humoru, płynącego z jakiejś rozsadzającej mnie radości, wchodzę do baraku. W pierwszej chwili wydawało mi się, że pomyliłem barak. Okazało się jednak, że nie. Barak był pusty. Jeden z pocisków wpadł do naszego baraku. Nad moją pryczą świeciło przez otwór niebo, a moja prycza została całkowicie rozbita. Okazało się, że Michała uratowało wyjście z baraku. Poszedł wylać wodę... Nie komentowaliśmy tego zdarzenia. Michał na pewno interpretowałby to w ten sposób, że uratował mi życie, no a ja oczywiście nie chciałem mu niczego zawdzięczać.
Któregoś dnia poszliśmy z Mietkiem nad pobliskie jezioro, gdzie miała być zainstalowana dla wojska łaźnia. Rozbijano namioty, instalowano piec i woszobojnię. Uruchonienie mogło nastąpić dopiero za parę godzin. Wdrapaliśmy się więc na wysoki brzeg. W połowie pobliskiego wzgórza kusiło dość duże gospodarstwo.
"Idziemy do tego folwarku?", zapytał Mietek.
"Oczywiście!", odparłem.
Budynek został już z grubsza splądrowany. Musiał być pośpiesznie opuszczony, bowiem na talerzach widniały jeszcze resztki potraw. W jednym z pokoi, na podłodze leżał olbrzymi, wychudzony, śliczny owczarek alzacki. Chcieliśmy go skokietować tym pozostawionym na talerzach jedzeniem, ale bezskutecznie. Namawianie po polsku i po niemiecku też pozostawało bez reakcji. Nie chcieliśmy się jednak poddać. Uknuliśmy więc plan. Wyszliśmy do innego pomieszczenia. Mietek dał mi swój trofiejny pistolet. Zarepetowałem go i schowałem za siebie. Pies wyglądał na przeszkolonego, niebezpiecznym wydawało się nam wyciąganie pistoletu w jego obecności. Mietek przygotował sznurek. Weszliśmy z powrotem. Zapraszaliśmy go półgłosem: "Komm, komm!" Pies nie reagował. Mietek przyklęknął i założył sznurek za kółko obroży. To był punkt kulminacyjny. Gdyby pies rzucił się na Mietka, miałem strzelać. Tymczasem operacja przebiegła spokojnie. Pies, jak gdyby w ogóle nie zwrócił na to uwagi. Mietek zawiązał sznurek. Otarł pot z czoła. Szarpnął lekko sznurkiem. "Komm!", zawołał. Pies posłuchał. Po paru minutach pojadł sobie zdrowo. Chodził za nami jak "pies". Po godzinie spuściliśmy go ze "smyczy", odszukiwał nas bezbłędnie w grupie zgromadzonych tu do kąpieli żołnierzy. Cieszyliśmy się z tego nabytku. Posiadanie czworonoga łączyło się z pewnymi nieprzewidzianymi udogodnieniami, ale też i z kłopotami. Najbardziej cieszyło nas to, że bez naszego zezwolenia nikogo nie wpuszczał do kwatery. Koledzy woleli nieraz sami pełnić wartę, niż zmusić psa do ustępstwa, kiedy my udawaliśmy, że śpimy i nic nie wiemy o toczących się pertraktacjach. Kłopotliwym okazało się to, że pies terroryzował Żydów. W wojsku sporo było Żydów, którzy się z tym nie kryli, ale byli też i tacy, którzy nie przyznawali się do swego pochodzenia. Otóż wystarczyło, że jakiś Żyd zjawił się w pobliżu psa, a ten wzburzony stawał na tylnych łapach, opierając przednie na ramionach delikwenta i warczał "prosto w twarz", jak to określił Mardyks. Wiadomość o tym rozniosła się lotem błyskawicy. Pamiętam, jeden z oficerów nazwał go "Himmlerem".
"Patrz", mówi, "tyle lat się maskowałem, a ten mnie rozszyfrował..."
Domyślaliśmy się, że pies musiał być specjalnie szkolony i przejść jakąś praktykę esesmańską. Po wojnie interesowałem się literaturą wojenną, obozową, ale nie spotkałem się z tym, żeby ktoś poruszał zagadnienie rozróżniania przez psa narodowości. Ta wpojona przez poprzedniego właściciela "ideologia" nie była bezkrytycznie przez psa przyswojona, gdyż nasz pies stosował np. wyjątkową taryfę w stosunku do Mardyksa, który był Żydem, ale kucharzem. Oczywiście Josek z właściwym sobie humorem podkreślał, że nie ma wyjątków i każdego można kupić w zależności od oferowanej ceny. Fama o esesmańskiej przeszłości psa rozniosła się szybko. Reakcja była dość ostra i nieoczekiwana ze strony Żydów. Najbardziej aktywnym ośrodkiem żydowskim było środowisko otaczające dowództwo pułku, a więc żandarmeria pułkowa (tzw. komendanckij zwod), fryzjerzy itd.
Pewnego dnia przybył do nas ich przedstawiciel. Znam tę rozmowę z relacji Mietka, gdyż mnie przy niej nie było. Zażądali, nie mniej nie więcej, tylko by Mietek zastrzelił "Himmlera", bo inaczej oni to zrobią i przy okazji może nam się też stać krzywda. Mietek, jak to Mietek, przegonił ich z wielkim hukiem, ale postanowiliśmy uważać na psa i tak np. kiedy wyruszaliśmy do natarcia, pies zostawał w taborach pod opieką, szedł wówczas uwiązany przy wozie. Mimo tych zabezpieczeń, postrzelono go w nogę. Musieliśmy więc zostawić go w jakimś miasteczku. Nie pamiętam już... W Czaplinku, lub Połczynie. Po wojnie, idąc ulicami Lublina poznaliśmy swego psa. Szedł poprawnie, przy nodze jakiegoś pułkownika. Zawołaliśmy go. Podszedł do nas grzecznie, ale bez entuzjazmu przywitał się z nami. Pułkownik był zaskoczony.
"Skąd wy znacie mego psa?!", wrzeszczał.
"To był nasz pies", informujemy spokojnie. To był esesmański pies, on poznaje Żydów", dodaliśmy.
Zrobiło się zbiegowisko. Z trudem wyjaśniliśmy mu historię naszej przyjaźni. Wszystko się zgadzało. Pułkownik podjął opiekę nad psem, akuratnie w tej chacie, w której my go zostawiliśmy. Pan pułkownik pamiętał nawet co zostało przy psie do jedzenia. Pies po tylu przeżyciach nie był normalnym, spokojnym psem. Według relacji nowego właściciela, przejawiał agresję w stosunku do innych zwierząt. Nie przepuszczał nikomu. Zagryzał barany, świnie, cielęta. Ale był taki piękny...
Nie zabawiliśmy długo w Stallagu. Jako kolejne miejsce postoju wyznaczono nam pobliską szkołę junkrów w Bornem. Było to zagubione wśród lasów miasteczko wojskowe. Nieduże, jeśli dobrze pamiętam dwupiętrowe budynki kryte czerwoną dachówką, to obiekty koszarowe. W kilkuosobowych pokojach mieszkali żołnierze. Nazywaliśmy ich junkrami, żeby nie profanować bliskiego nam tytułu "podchorąży". Sale wykładowe i ćwiczeń mieściły się najczęściej w barakach. Każdą wolną chwilę spędzaliśmy (Mietek, ja i pies) na zwiedzaniu tego kompleksu wojskowego. Oczywiście rozglądaliśmy się za zdobyczą, którą nazywaliśmy podobnie jak Rosjanie trafieje. Słowo to szybko spopularyzowało się wśród żołnierzy i co tu ukrywać, zyskało pełne obywatelstwo, wypierając pochodzące z innej epoki i niepasujące do rzeczywistości określenie "zdobycz". Wyglądało na to, że Niemcom tu się nie przelewało. Z pozostawionych śladów można było wnosić, że odżywiali się przeważnie marmoladą. W otwartych puszkach z marmoladą znajdowaliśmy tłuczone szkło. Nie konsumowaliśmy tych "frykasów", mimo, że z zaopatrzeniem w żywność nie było najlepiej. Zachwycaliśmy się olbrzymimi plastycznymi makietami terenu. Były bardzo urozmaicone. Wzgórza, lasy, drogi, wszystko to było wykonane niezmiernie precyzyjnie. Z miejsca zorganizowaliśmy zabawę.
Ostrzeliwaliśmy poszczególne cele na tych makietach. Nie zawsze nam to wychodziło, bo (na razie) pistoleciarzami byliśmy nie tęgimi, ale zdarzało się, że most, czy chałupa po intensywniejszym obstrzale wylatywała w końcu w powietrze. W jakimś magazynku znaleźliśmy petardy i pociski do rakietnic. Wypróbowaliśmy je natychmiast. okazało się, że są dwóch rodzajów. Jedne, lecąc gwizdały jak pocisk. Tymi znęcaliśmy się nad później przybyłym uzupełnieniem. Robiliśmy to oczywiście z wielką premedytacją. Gdy upatrzone ofiary znajdowały się w pobliżu kałuż, uruchamialiśmy te świstawki i wrzeszczeliśmy ile sił "padnij". Nieobyte wojsko zdobywało pierwsze doświadczenia bojowe...
Drugi typ pocisków różnił się tym, że nie gwizdał tak intensywnie, natomiast w powietrzu wybuchał jak szrapnel, pozostawiając po sobie biały obłok. Domyślaliśmy się, że służyły do oswajania wojska z wybuchami szrapneli. Zabawialiśmy się tymi pociskami tak intensywnie, że w końcu na polecenie dowódcy kompanii, odebrano nam rakietnice. Zaszczytu rozbrojenia nas dostąpił dowódca plutonu, Andruszczenko. Zapowiedzieliśmy mu, że my "i tak strelać budziem", i mimo braku rakietnic demonstrowaliśmy mu to gdzie się tylko dało. Metoda była prosta. Nabój do rakietnicy przypomina używane do dziś naboje do dubeltówki, tyle, że jest większy. Należało więc wyjąć uszczelki zamykające gilzę, natomiast u dołu na pobocznicy wyciąć otwór, by umożliwić tamtędy przedostanie się ognia do wnętrza gilzy. Wtedy następował wystrzał, ładunek wylatywał na pewnę odległość, oczywiście nie tak wielką jak z rakietnicy, ale efekt był. Praktycznie wyglądało to tak. Przygotowany jak opisałem, tzn. pozbawiony uszczelek i z wykonanym u dołu w bocznej ścianie otworem ładunek, ustawiało się pionowo na ziemi. Obsypywało dokoła prochem i od tego "zapalnika" prowadzono "lont", czyli wąską ścieżkę prochową. Ta podpalona, doprowadzała ogień do okalającego pocisku pierścienia prochowego, stąd płomień przez otwór dostawał się do wnętrza ładunku, no i po ptakach. Pamiętam... Raz o mały włos taka impreza mogła się skończyć tragicznie. Ustawiłem na zamarzniętej ziemi tę "sztuczkę" w pobliżu domu, w którym kwaterowaliśmy. Przez okno przyglądał się moim poczynaniom kpr. Micewski. Nachyliłem więc "lufę", czyli ładunek rakietnicy w odwrotną stronę. Zapaliłem lont. Z przerażeniem widzę, że ziemia wokół pocisku usunęła się i pocisk przechylił się w przeciwną stronę, czyli w okno. Nie mogę podejść, więc macham do Micewskiego, by uciekał. Ten oczywiście nie zrozumiał o co chodzi. Wystrzał. Pocisk uderzył w okno i wybuchł. Micewskiego trochę pokaleczyło. Miał szalone pretensje, podejrzewając mnie o złośliwość. Nie potrafiłem go przekonać. Uraz pozostał do końca.
Łazikując po opustoszałych koszarach nie bardzo zdawaliśmy sobie sprawę z grożących niebezpieczeństw. Jeden z żołnierzy, włócząc się podobnie jak my, wszedł do pomieszczenia gdzie ukrywało się kilku niemieckich żołnierzy, zdążających z Piły ku swoim. Niemcy usiłowali go obezwładnić, udało mu się jednak wyrwać z ich rąk. Wtedy Niemcy rzucili się do ucieczki. Akuratnie kręciło się tu trochę żołnierzy, wiadomo, że każdy chodził z bronią, więc z miejsca wywiązała się strzelanina. Ostrzeliwującym się Niemcom, udało się dotrzeć do nasypu kolejowego. Tu ogień nasz tak zgęstniał, że doszli do wniosku, że go nie przeskoczą i poddali się. W trakcie pościgu, bohater tego zdarzenia, nawiasem mówiąc człowiek już nie młody, wysunął się na czoło. Jeden z Niemców, osłaniających odwrót przyklęknął i serią z pistoletu maszynowego postrzelił go w brzuch. Nie pamiętam już nazwiska poszkodowanego. Nie dał się on odprowadzić kolegom. Uparł się zastrzelić tego Niemca.
"Ty mnie zabiłeś, ja ciebie. Spotkamy się na tamtym świecie!", wykrzykiwał.
Nie pozwolił założyć sobie opatrunku. Znalazł się jakichś oficer, który wspólnie z jego kolegami nie dopuścili do zabójstwa. Po założeniu opatrunku postrzelony żołnierz wrócił bez broni do jeńców. Podszedł do tego, który go zranił i wyciągniętym z kieszeni nożem, znienacka uderzył go brzuch. Czy Niemiec przeżył, nie wiem. Bohatera tego wydarzenia spotkałem po wojnie w Lublinie. Wydawał mi się jakiś nienormalny. Kiedy zapytałem go o ranę postrzałową i wyraziłem opinię, że chyba była niegroźna, w miejscu publicznym opuścił spodnie.
"Patrz", krzyczał, "nie groźna! Zobacz jaki szew".
Z petardami wygłupialiśmy się ciągle, ile się dało. Były to pakiety z wystającym zapalnikiem, który należało potrzeć draską podobną jak przy zapałkach. Jako ofiarę upatrzyliśmy sobie "Danyłę" (Daniel Jaworski). Zaproponowaliśmy mu wykonanie zdjęcia. Do wiadra o uszkodzonej powierzchni bocznej, napakowaliśmy petard. Na tak "zaminowanym", odwróconym do góry dnem wiadrze, posadziliśmy "Danyłę". Jeden przymierzał się do wykonania zdjęcia, drugi potarł zapalnik. Wybuch był, "Danyłę" przestraszyło solidnie. Zdjęcie nie wyszło i to najbardziej zmartwiło kolegę. Oglądając rozerwane wiadro, przestaliśmy się zachwycać dowcipem.
Wieczorem 12 lutego wiedzieliśmy już o mającym nastąpić jutro natarciu. Na etacie felczera kompanii figurowała chor. Michalina Korolczuk. Pani ta była związana z dowódcą pułku jakimś intymnym węzłem. W macierzystej jednostce bawiła rzadko, ale trzeba przyznać, że w momentach ważkich zawsze się zjawiała. Ordynans pułkownika, Antoś Tokalski, też wywodził się z naszej kompanii, był zwerbowany przez panią Michalinę. Dzięki tym ukałdom, mieliśmy pewne wiadomości z pierwszej ręki. Trochę zmartwiło nas, że natarcie ma się odbyć akuratnie trzynastego, ale pocieszyło nas to, że nie w piątek. I tak, nadrabiając minami z niepokojem myśleliśmy o dniu jutrzejszym.
Skoro świt zajęliśmy, jak to się naukowo nazywa, podstawy wyjściowe do natarcia. Gdzieś na lewo terkoczą karabiny maszynowe i automaty.
"To dziewiąty pułk", mówi ktoś wtajemniczony.
Bataliony ruszają tyralierami po ośnieżonym polu. Trzymamy się za nimi razem ze sztabowcami, trochę z tyłu.
"Czasami nie jest to najlepiej...", mówię do Mietka, "bo bywa tak, że z przodu bywa spokojniej, niż gdzie indziej". Mietek wie, że mam rację.
"To co robimy?", pyta.
"Nic. Nie będziemy się wychylać, tym bardziej, że nie ma silnego ognia", odpowiadam.
Docieramy do okopów. Dziwne, że tak łatwo udało się je zdobyć. W rowie gęsto. Żołnierz przy żołnierzu. Wytwarza się całkiem przyjemna atmosfera. Spotykamy znajomych. Gawędzimy. Nagle słyszymy gwizd nadlatujących pocisków. Kulimy się odruchowo. Moździerzowe pociski trafiają bezbłędnie w okopy. Dym, krzyki, jęki. Opatrujemy najbliższych. Andruszczenko robi zastrzyki ciężej rannym. Znajomy saninstruktor, Mieczysław Szatkowski, z którym prowadziliśmy koleżeńską pogawędkę, leży blady, pojękując. Mietek to zauważa.
"Co ci jest?", pyta.
"Jestem ranny", odpowiada Szatkowski.
"Gdzie?"
"Tu"- pokazuje.
W skórzanym pasku widniej dziurka. Mietek odpina mu pas. Rozpina płaszcz, dostaje się do ciała. Nie natrafia na ranę. Zaczyna podkpiwać z "rannego". Powoli saninstruktor odzyskuje równowagę. Inny żołnierz, młody chłopak z Rosji modli się głośno. Któryś z żołnierzy dziwi się:
"Patrz, jak nasz Komsomolec umie się modlić". Nazwany "Komsomolcem" rozpłakał się. Łamanym językiem zwierza się w szoku: 
"Ja nie chcę umierać! Co ja w życiu widziałem? Głód, smród, kołchoz, p... komunizm. teraz widzę, jak Niemcy żyli, jak można żyć!"
Komenda wyrzuca żołnierzy z okopu. Zostajemy w kilku. Po chwili tyraliery giną za pagórkiem. Jeszcze parę salw po okopach i spokój. Za wzniesieniem, tak się nam wydaje, toczy się bój. Nie wystawiamy głów. Strzelanina nie cichnie. Mijają godziny. Czekamy co zarządzi nasz dowódca, a on milczy. Było już dobrze po południu, gdy wpadł do okopów jakiś żołnierz. Zobaczywszy nosze, ucieszył się.
"Panowie, błagam was, ratujcie mego dowódcę, leży ranny", prosi.
"Zaprowadzisz?", pytamy.
"Zaprowadzę".
"To bierz nosze i idziemy", mrugam do Mietka.
Andruszczenko nie wozrażajet, lecz przyzwalająco kiwa głową. Zmarznięci przez to siedzenie w okopie idziemy żwawo. Za pagórkiem, teren porośnięty drzewami i krzakami, opada stromo w dół, dalej zamarznięta rzeka, a jeszcze dalej łagodne, pokryte śniegiem wzgórze z czerniejącymi sylwetkami leżących żołnierzy. Podchodzimy gdzieś na wysokość 1/3 wzgórza.
"Gdzie twój oficer?", pytam fajfusa, odbierając od niego nosze.
Po drodze zorientowaliśmy się, kim jest nasz przewodnik. Zaczynają bzykać wokół nas kule. Jeden z żołnierzy. ostrzega nas:
"Nie idźcie dalej, tam snajper".
Biegniemy co sił. Docieramy do rannego. Rozkładamy nosze. Zgodnie z instrukcją, zabieram rannemu broń (pistolet). Podobno bywało nieraz tak, że ranny przestraszony swoją beznadziejną sytuacją, strachem przed cierpieniem czy kalectwem - odbierał sobie życie. Pierwszą nakazaną czynnością było więc uniemożliwienie rannemu dostępu do broni. Oczywiście żal mi było pistoletu, nie odrzuciłem go, lecz z satysfakcją wsadziłem do kieszeni. Próbujemy rannego położyć na nosze, lecz ten ku naszemu zdziwieniu sprzeciwia się temu: "Dajcie spokój, nie wyjdziemy, wystrzela nas snajper. Trzeba zaczekać do nocy..." Nie zważając na to gadanie wciskamy rannego na nosze. Kule tłuką tuż obok nas.
"Widzicie, że mam rację?", mówi ranny oficer.
"Widzimy, że nieprzelewki", odpowiadam.
Głową w dół wskakuję do sąsiedniego dołka. Wyrył go jakiś piechur. Nie protestował na moje nagłe wtargnięcie. Chyba raczej ucieszył się, że go przykryłem swoim ciałem. Ciasno jak cholera, ani się ruszyć. Snajper zajadle wali w wyrzuconą obok ziemię. Mietek w sąsiednim dołku w identycznej sytuacji. Ranny oficer bez opatrunku spoczywa na noszach. Fajfusa oczywiście nie ma.
"Mieciu, żyjesz?", pytam.
"Żyję, ale snajper chce mi skrócić męki", odpowiada Mietek.
"Nie damy się", próbuję pocieszyć.
"Pewnie!"
"Byle do wieczora".
Do zmroku dzieliło nas sporo czasu. Leżeliśmy skręceni, zmarznięci. Ranni konali na mrozie. Snajperzy z zaciekłością ostrzeliwali każdy przejaw życia, każdy ruch, każdą grudkę wyrzuconej ziemi. W końcu doczekaliśmy się zmierzchu. Wylazłem sztywny, obolały. Cały czas ruszałem palcami u nóg, żeby ich nie odmrozić. W pierwszej chwili po wyjściu z jamy, nie mogłem się ruszyć. Ranny żył. Chwyciliśmy za nosze. Zeszliśmy z trudem do rzeki. Dalej ktoś nam pomógł.
Opowiadał mi po wojnie Mietek, że na jednym ze zjazdów 7 P.P. rozmawiał z wyniesionym przez nas oficerem. Podobno miał szalone pretensje, że zabraliśmy mu pistolet...
Korzystając z zapadającej ciemności nad rzeką, zaczęliśmy zbierać niedobitki naszego pułku. Stało się jasnym, że na wzgórzu, które atakowaliśmy znajduje się potężny bunkier. Gdyby nawet było przygotowanie artyleryjskie, to bunkrowi napewno by nie zaszkodziło. Razem z innymi ściągaliśmy rannych i zabitych. "Dzielnego" fajfusa nie spotkaliśmy nigdzie. Zmordowani, przykucnęliśmy w pobliżu jakiegoś płaczącego żołnierzyka. Wdaliśmy się z nim w rozmowę. Żołnierzykiem okazała się oficer, dowódca baterii, której wybito wszystkich podkomendnych. Po tym nieudanym ataku, zadawaliśmy sobie i naszym oficerom pytanie, jak to tak można, na takie bunkry posyłać żołnierzy z pepeszami. Powinno je zbombardować lotnictwo szturmowe. Wiedzieli o tym wszyscy, i my i nasi oficerowie i ci wszyscy, którzy ginęli przez czyjąś głupotę, czy niewiedzę.
Wycofaliśmy się, jak to się mówi, na pozycje wyjściowe. Zorganizowano uroczysty pogrzeb dwóm poległym oficerom: z-cy dow. pułku, mjr. Drozdowowi i dow. 3 bat. kpt. Jakimionkowi. Mimo obowiązku nie poszedłem na pogrzeb. Indagowany przez dowódcę burknąłem: "Nie brałem udziału w pogrzebie tylu porządnych, poległych ostatnio kolegów, więc w tym też nie muszę". Nie wiem, czy potraktował moje wystąpienie jako antyrosyjskie (obaj oficerowie byli Rosjanami), w każdym bądź razie przemilczał taktownie moją wypowiedź. Politrucy coś tam pobrzęczeli o dzielności, zemście i honorze, po czym, abyśmy nie zadawali za dużo pytań i nie rozpamiętywali bezsensownie poległych kolegów, znaleziono nam szybko jakieś zajęcie.
Znowu spadł śnieg. Przerzedzone bataliony zapadły szczęśliwie w obronę.
Pewnego razu polecono mi eskortować rannego przewożonego karetką do szpitala. Wiadomość przyjąłem z radością, bo byłem wynudzony potwornie. Tereny były kompletnie ogołocone z żywności. Kierowca zdezelowanej karetki, Rosjanin, zażyczył sobie przed wyjazdem szklankę spirytusu. Otrzymał ją, "chłapnął", wypuścił powietrze, czknął z zaprosił mnie łaskawie do wozu. Ruszyliśmy o zmroku drogą przyfrontową. Wąska, kręta droga obsadzona była starymi drzewami. Sypał gęsty, mokry śnieg. Widoczność prawie żadna. Bliskość frontu nie pozwalała jechać przy zapalonych światłach. Na dodatek wycieraczki nie działały. Kierowca jechał z kaukazką fantazją. Nie zaliczałem się do tchórzy, ale nie miałem ochoty zginąć jako posażer pijanego kierowcy. Najprościej było wyskoczyć z obłąkanego samochodu, ale co z powierzonym mi rannym? Kiedyś jeden z kolegów próbował nauczyć mnie sztuki prowadzenia samochodu. Znałem podstawowe zasady i wiedziałem gdzie pedał hamulca, a gdzie gazu i sprzęgła. Wykorzystałem więc swoje wiadomości i po prostu wyhamowywałem prędkość naciskając odpowiedni pedał. Kierowca klął swoją maszynę, ale chyba nie domyślił się, że ja ją wykańczam. Dojechaliśmy do celu. Z powrotem musiałem szukać innego środka lokomocji.
Wyszukiwanie sobie zajęć odsuwało jedynie na krótko ze świadomości grozę przeżytej tragedii, tej nowej masakry naszych żołnierzy. Trudno było pogodzić się z faktem szafowania naszym życiem. Mieliśmy świadomość, że gdzieś na wysokich szczeblach sztabowej hierarchii zapadały decyzje i zadania zniszczenia takich i takich jednostek, dotarcia w danym terminie do takich to a takich celów. Wydawało mi się, że skoro trafiono na takie umocnienia, to nic prostszego jak wysłać parę eskadr szturmowych samolotów, zbombardować umocnienia, a my dzielne piechury pod taką osłoną zajęlibyśmy je bez takich ofiar i dotarli tam gdzie trzeba. Ale naczalstwo łutsze znajet.
Życie wróciło pomału do normy. Bataliony na linii śledzą przed sobą każdy ruch, uważając jednocześnie, żeby nie dać się zaskoczyć Niemcom przebijającym się z Piły. Zorganizowano grupę do przeczesywania terenu, pojmano nawet paru zabiedzonych fryców. Kwaterujemy teraz w opustoszałej wsi. Wytłukliśmy wszystkie ocalałe kury, wymietliśmy ze spiżarń i piwnic wszystkie zmagazynowane przez zapobiegliwe gospodynie vecki z drobiem, dżemami i kompotami. Żeby wojsko nie nudziło się i nie miało czasu na krytyczne uwagi, zastosowano starą metodę: dać wojsku pracę, niech stękają, klną, sapią i nie myślą o tym o czym nie trzeba. Znowu zagoniono nas do kopania okopów nad stromą skarpą przy brzegu jeziora. Bez zapału kuliśmy zamarzniętą na głębokość wzrostu człowieka glinę. Trudno było się przeszwarcować, gdyż każdy miał wyznaczony odcinek do wykonania.
Od czasu do czasu robiliśmy wyprawy do pobliskiej szkoły w Bornem. Mimo, iż właściwie szkoła była już dość dokładnie spenetrowana, zawsze można było coś jeszcze znaleźć. Pewnego dnia znaleźliśmy sportowy karabinek (KBKS) i sporo amunicji. Oczywiście z miejsca zorganizowaliśmy zawody. Innym razem ku wielkiej naszej uciesze, natknęliśmy się na rękawice bokserskie. Okładaliśmy się z Mietkiem po pyskach ile wlazło. Bractwo miało uciechę, ale przez długi czas nikt nie dał się sprowokować do walki. Któregoś jednak dnia, Józek Nietreba zadeklarował chęć zmierzenia się ze mną. Szybko przeanalizowałem swoje szanse. Józek był ode mnie dużo starszy, był już po trzydziestce, silnie zbudowany, słowem chłop mocny, ale powolny. Moje pojęcie o boksie ograniczało się do doświadczenia wyniesionego ze szkolnych bójek z rówieśnikami, z tym, że najczęściej przegrywałem.
Zainteresowanie walką było ogromne. Wszyscy otoczyli nas kołem. Mietek sądziował i dał znak. Nie miałem innego wyjścia, musiałem szybko tłuc przeciwnika po oczach, żeby go zdezorientować no i cholernie uważać, żeby mnie nie zawadził. Po mojej krótkiej "nawale ogniowej" Józek się poddał. Po pewnym czasie zwierzył mi się, że wydawało mu się, na podstawie obserwacji walk między mną, a Mietkiem, że niepotrzebnie tańczymy, że wystarczy się skupić, raz przygrzać i już po przeciwniku. Na szczęście rozgryzłem jego niezbyt skomplikowany plan.
Minęły dwa tygodnie od dramatycznego ostatniego natarcia. Podejrzanie długo trwał spokój. Z obawą oczekiwaliśmy nowej ofensywy.
"Pamiętasz Mietku, opowiadałem Ci kiedyś o Slązaku, który wrócił z powrotem do Niemców... Bał się, że ruscy nas wygubią", powiedziałem.
"Niestety chyba miał rację", odpowiedział Mietek.
Marsz na Kołobrzeg
Co jak co, ale poczta pantoflowa funkjonuje idealnie. Szykujemy się do wymarszu. Niemcy sami się wycofują. Potwierdziła to zresztą sama Michalina. Wyruszamy wieczorem. Słychać serie z broni maszynowej. To nasze szpice doganiają przeciwnika. Ciągniemy całą noc. Dość gruba pokrywa śnieżna czyni marsz bardzo uciążliwym. Dzień zastaje nas zmęczonych na krętej, wąskiej, chyba asfaltowej drodze, z obydwu stron wysadzanej drzewami. Kolumna nasza rozciągnęła się na kilometr drogi. Z prawej strony strome wzgórza porośnięte lasem, z lewej, łagodne wzniesienie u szczytu którego widniej parę chat. Zarządzono postój.
"Gdyby fryce chcieli zabawić się w partyzantów, tu mogliby zrobić klasyczną zasadzkę", mówię do Mietka. Mietek nie był w żadnej partyzantce, więc złości go to moje podkreślanie.
"Papatrz", zmienia temat, "tam przed chtą siedzi zając".
Istotnie, coś tam czernieje, ale od razu zając? Może pniak? Coraz to więcej chłopaków przyłącza się do sporu. Już nie my się spieramy, lecz oni. Bez słowa wyciągam z wozu KBKS. Do tajemniczego, spornego przedmiotu dzieli nas mniej więcej 150 m, powinien pocisk donieść. Jeśli go nie trafię, to przynajnmiej, jeśli to jest zając, to go spłoszę. Zainteresowanie eksperymentem rośnie. Mierzę starannie. Strzelam. Bez efektu. Mierzę wyżej... To samo. Jeszcze raz... Raptem otwierają się drzwi chaty, wyskakuje z nich kilku niemieckich żołnierzy. Biegną do nas trzymając ręce w górze. Zbaranieliśmy. Ale nie wszyscy. Kilkunastu pobiegło ku nim. Widać było, że odbierają im zegarki. Przyznaję, że głupio się czułem. Ani ja, ani nikt z naszego otoczenia nie brał w "rozbrojeniu" udziału. Chyba oprócz nas, nikt nie znał prawdziwego tła wypadków.
Odpoczynek trwał krótko. Zjedliśmy śniadanie i dalej w drogę. Po paru godzinach marszu, zatrzymaliśmy się w jakiejś opustoszałej wsi na trochę dłuższy odpoczynek. Z pobliskiej stodoły dochodziło (jakże miłe żołnierskiemu uchu) kurze gdakanie. Uzbroiłem się w kij, wszedłem do stodoły. Celnym rzutem udało mi się położyć okazałą kurę. Dalej wszystko przebiegało według wypróbowanej wielokrotnie metody. Należało złapać kurę tak, by jej szyja znalazła się między palcem wskazującym, a środkowym, zacisnąć palce, wtedy jej głowa znajdowała się w zaciśniętej dłoni. Chcąc ją uśmiercić, należało po prostu cisnąć z rozmachem ptaka dość daleko od siebie. Urwana głowa pozostawała w dłoni, a pozbawiony głowy tułów wykrwawiał się tam gdzie został rzucony. Traf chciał, że w chwili, gdy rzuciłem już kurę wszedł do stodoły, prawdopodobnie zwabiony kurzym wrzaskiem, mój dowódca, kpt. Repin. Rozejrzał sią bezradnie w półmroku i w tym momencie rzucony przeze mnie ptak walnął go w klatkę piersiową. Konwulsyjnie wczepił szpony w płaszcz i trzepocząc skrzydłami malował twarz zaskoczonego kapitana krwią, tryskającą z bezgłowej szyi. Oczywiście przeprosiłem kapitana. Nie odezwał się słowem. Była to zresztą nie pierwsza i na pewno zdawał sobie z tego sprawę - nie ostatnia "kolizja" między nami. Patrząc na tę i inne historie z perspektywy lat widzę, że miał on anielską cierpliwość do nas.
Wieczorem pościg za wycofującym się przeciwnikiem ruszył dalej. Czułem trudy ostatniej doby. Wypatrzyłem moment nieuwagi woźnicy i wsunąłem się po cichu od tyłu na wóz. Furmanka ta była obudowana kabłąkami, obciągnięta brezentową plandeką. Po ciemku namacałem jakieś kołdry, czy koce. Wcisnąłem się tam jak kot. Było ciepło, przytulnie. Obudził mnie czyjś dotyk.
"Chto tut?" - poznałem głos kapitana.
Oczywiście wywalił mnie z wyra, ale bez większego szumu.
Mietek zdobył gdzieś konia i siodło i ganiał wzdłuż kolumny wesoły jak szczygiełek. Mnie przegoniono. Byłem zmęczony, markotny i zły. Mieliśmy kilka wozów, ale furmani nasi szanowali swoje posady, oszczędzali konie i nie chcieli nikogo wozić, oczywiście z wyjątkiem oficerów. Do pasji mnie doprowadzało, że taki furman, wielką łaskę robił kiedy pozwolił złożyć na wozie plecak. Nie dałem za wygraną... Wypatrzyłem moment, kiedy jeden z woźniców wyraźnie się zdrzemnął, wślizgnąłem się na wóz, znalazłem wygodne miejsce, ułożyłem się na wznak, spojrzałem na wygwieżdżone niebo i sen odleciał.
Przypomniał mi się dom w Łucku. Siedziałem na schodkach, gapiłem się, podobnie jak dziś w wygwieżdżone niebo i raptem uświadomiłem sobie bezmiar wszechświata. Podobnego odczucia doznałem i teraz. Czym ja jestem? Pyłkiem we wszechświecie. Czym jest ta wojna? Drobnym ułamkiem czasu. Co mnie czeka?, pytałem gwiazd. Pobiegłem myślami ku Mamie. Może też teraz patrzy w niebo, może na tę samą gwiazdę. Wiedz, że myślę o Tobie, że przeżyję...
Trudno po tylu już latach odtworzyć koleje losu, dzień po dniu. W pamięci pozostały utrwalone jakieś fragmenty. Pamiętam, np., że zostałem przydzielony do jednego z batalionów nacierających na Czaplinek (Tempelburg). Walkę pamiętam słabo, natomiast inne sceny, przedtem nie spotykane, utkwiły mi w pamięci do dziś. Zbliżaliśmy się do wspomnianego już Czaplinka.
Pierwsze dni marca były ciepłe, słoneczne. Szybko tajał śnieg. Nas, sanitariuszy "pułkowych", poprzydzielano do poszczególnych batalionów. Oznaczało to, że natarcie tuż tuż. Istotnie, ruszyliśmy z kilku stron na miasteczko, które po krótkiej walce zostało zdobyte. Po zakwaterowaniu się, kto tylko mógł, ruszył na plądrowanie opuszczonego przez niemieckie wojsko i w zasadzie przez ludność cywilną miasteczko. Na jednej z ulic, zwróciły moją uwagę otwarte drzwi sklepu. Zaskoczył mnie wybór towarów. Wybrałem parę butelek win z kolorowymi, pstrokatymi etykietkami. Wydaje mi się, że był to jakiś Vermuth. Chciałem donieść je do kwater, ale męczyło mnie pragnienie, wyciągnąłem więc prawie całą butelkę. Zrobiło mi się błogo, więc poczęstowałem napotkanych żołnierzy i pod dobrym rauszem "zwiedzałem" dalej miasto. Na kwaterę przytaszczyłem dwa mundury partyjne SA, łącznie z paradnymi sztyletami. Nasze drelichowe mundurki rozłaziły się już w szwach. Z początku, dla żartu, przybraliśmy się w te jasno-brązowe kamgarowe uniformy. Później doszliśmy do wniosku, że podobne są nieco do polskich. By zwiększyć to podobieństwo, odpruliśmy swastyki i dystynkcje oraz wymieniliśmy naramienniki i guziki na polskie. Zajęło nam to akuratnie tyle czasu, ile potrzeba było na jako takie wytrzeźwienie. Major Chalfen, gdy zobaczył mnie z Mietkiem salutujących służbiście, pozdrowił nas hitlerowskim Heil Hitler! i zapytał, czy długo będzie trwała ta maskarada. Gdy dowiedział się, "że nasze mundury wszy zjadły", skapitulował, lecz kazał przerobić wykładane marynarkowe kołnierze na normalne zapinane pod szyję.
Przenocowaliśmy w zagraconym dziecinnym pokoju, pełnym lalek i dziewczęcych ubranek. Rano wyskoczyłem jeszcze pomyszkować po opuszczonych domach. Najbardziej intrygowały mnie zamknięte mieszkania. Wymyśliłem niezawodną metodę otwierania drzwi. Polegało to na tym, że należało silnie uderzyć podstawą, tzn, podeszwą i obcasem jednocześnie w środek płyciny drzwiowej, która pękała od uderzenia. Wtedy szybkim ruchem, z pistoletem w ręku wciskałem się do środka. Niektóre mieszkania zastawałem w idealnym porządku, w innych widoczny był pośpiech przy pakowaniu, a w jeszcze innych na stołach pozostawiono niedokończony posiłek - widoczny znak, że ewakuacja zaskoczyła mieszkańców. Nieswojo czułem się w tych opuszczonych mieszkaniach. Znalazłem jakąś czystą męską koszulę, skarpetki i z ulgą wyszedłem na ulicę. Zbliżając się do naszych kwater położonych przy głównej ulicy, natknąłem się na ciągnącą, poznaną już w niezbyt miłych okolicznościach 6 D.P. Niepomny smutnych doświadczeń, wpadłem jeszcze spenetrować parę sklepów. W jednym z pomieszczeń natknąłem się na oficera. Zauważył w moim ręku pistolet i z miejsca zażądał:
"Pokaży pistolet".
Pistolet trzymałem w ręku, więc wytworzyła się sytuacja dla mnie co najmniej kłopotliwa. Tym bardziej, że w tym pomieszczeniu znalazło się kilku obcych żołnierzy. Podsunąłem mu pistolet pod nos i mówię:
"Smatri!". Zrozumiał pogróżkę. Zbladł, ale odważnie złapał za moją rękę.
"Puść", mówię, "bo będzie źle".
Oficer zdał sobie sprawę, że nie przelewki. Rozkazał najbliższemu żołnierzowi odebrać mi pistolet. Ten, w pierwszej chwili włączył się do akcji, ale kiedy spostrzegł, że oficer stchórzył, widać było, że nie ma serca do wykonania tego rozkazu.
"Puść", mówię, "bo nawet nie zdążysz żałować..."
Obaj zmyli się bez słowa. Tfu... Mam szczęście do tej szóstej dywizji!
W "domu", niecierpliwie czekał na mnie Mietek. Przyniósł wspaniałe trofeum, śliczny KBKS - typu mauzer. Zapewniał, że bardzo celny i aż się palił, żeby mi to zademonstrować. Zdążyłem oczywiście opowiedzieć mu o przygodzie z pistoletem. Trudno stwierdzić, kto wpadł na genialny plan odegrania się na żołnierzach tej jednostki. Pozbieraliśmy porozrzucane po pokoju lalki i umocowaliśmy je na płocie po przeciwległej stronie ulicy. Kolumny piechoty maszerowały pod naszymi oknami i tworzył się odstęp między jednoskami, lub poszczególnymi czwórkami. Strzelaliśmy tymi lukami w uprzednio ustawione lalki. Strzały były cichutkie, tonące w harmiderze maszerującej kolumny, tylko najbliżsi mogli słyszeć bzykanie kulek. Lalki fikały, żołnierze z niepokojem rozglądali się dookoła, a my machaliśmy do nich przyjaźnie. Zabawa była szampańska.
Niebawem ruszamy dalej. Tym razem idę znowu bez Mietka z pierwszym batalionem na Kluczewo. Po nocnym natarciu mamy zabitych i rannych. Rano na jakimś zdobycznym rowerze docieram do macierzystej kompanii. Jestem zaskoczony więcej niż serdecznym powitaniem. Krótko przed moim przybyciem, rozniosła się wieść, że zginąłem w ostatnim, nocnym natarciu. Mietek pobiegł mnie szukać, a reszta bractwa trochę sztywnymi językami usiłowała wyrazić swoją radość z mojego powrotu. Co chwila zbliżał się któryś ze szklanką lub butelką jakiegoś alkoholu, no i z każdym musiałem wypić. A, że doświadczenia w tej sztuce ani nie wyniosłem z domu, ani nie zdążyłem jeszcze nabyć - piłem z każdym co kto miał i to począwszy od szampana, skończywszy na koniakach. Nie muszę chyba wyjaśniać, że trunki były zdobyczne. Na stacji kolejowej było tego parę wagonów. Gdy zjawił się Mietek, byłem już ugotowany. oczywiście wybuch radości, toasty.
"Wiesz Olgierd", jąkając się zwierzał się Mietek, "ja to nie wierzyłem, że zginąłeś, ale poleciałem na wszelki wypadek sprawdzić. Nie wierzyłem, i zostawiłem dla ciebie wspaniałą wódkę".
To mówiąc wyciągnął z kieszeni płaszcza kanciastą butelkę. Jak się dużo później zorientowałem, była to gdańska wódka tzw. po niemiecku Goldwasser. Nigdy takiej wódki nie widziałem, próbowałem odczytać, żeby sprawdzić czy to naprawdę wódka. Mietek zaręczał, że tak i to bardzo smaczna. Spodobał mi się jej smak i te krążące złote blaszki. Nie wiem, ile wypiliśmy. Raptem zauważyłem, że ktoś porwał mój rower i ucieka na nim w kierunku szosy. Chwyciłem najbliższy karabin, wymierzyłem. Musiała kula gdzieś blisko rowerzysty gwizdnąć, bo ten gwałtownie zeskoczył z roweru i ukrył sią za chatami. Powstało małe zamieszanie. Przyprowadziłem triumfalnie uratowany rower.
Nastąpił wymarsz. Film zaczął mi się plątać. Wiem, że uparłem się jechać rowerem. Później wydawało mi się, że jadę konno i kiedy "dawałem mu ostrogę", odnajdowałem się w rowie, przytomniałem i historia się powtarzała. Ocknąłem się w bryczce u szefa artylerii pułkowej, mjr. Berezieckiego, którego "żona" była na etacie w naszej kompanii. Nie wiem czyja była to incjatywa, w każdym bądź razie siedziałem i jechałem wygodnie, chociaż w głowie kręciło mi się potwornie. Powoli zaczęły docierać do mnie słowa oficera. Tłumaczył mi, że nie wolno się upijać, że mogę trafić za to do karnej kompanii, itp. Zirytowała mie ta reprymenda. Bez słowa wysiadłem. Ocknąłem się w jakiejś ciężarówce pełnej wojska. Byli to chyba artylerzyści. Samochód stanął. Wysiadając, potknąłem się i upadłem. Łańcuch opasujący opony uderzył mnie po ręce. Oprzytomniałem z bólu. Samochód odjechał, żegnając mnie salwami śmiechu. Szybko sią pozbierałem. Żołnierze oczyścili mnie ze wszystkiego, co przedstawiało jakąś wartość. Na łańcuchowym wyciorze zamocowanym na pasku od spodni miałem zamocowany pistolet. Oczywiście pistoletu razem z łańcuszkiem nie było i stąd rozpięty pasek od spodni. Nie zostawiono mi również zagarka. Zegarek ten bardzo podobał się mojemu dowódcy, przygadywał, żeby mu go dać. Kiedy dowiedział się, że mi go zrabowano, wlepił za pijaństwo parę dni paki ( w zawieszeniu).
Do Połczyna dotarłem w fatalnym samopoczuciu, z kacem gigantem, obrabowany i ośmieszony. Pogoda też harmonizowała z moim nastrojem. Było pochmurno i ponuro. Mietek, jak zawsze, wyglądał mnie z niecierpliwością.
"Wypatrzyłem dla nas dwie fajne dziewczyny", pochwalił się przy powitaniu. "Idziemy".
Nawet przez myśl mu nie przeszło, że mogę mieć jakieś obiekcje. Był starszy ode mnie o dwa lata, a to przy przyśpieszonym, wojennym dojrzewaniu było bardzo dużo. Ja, sześć miesięcy temu skończyłem dopiero siedemnaście lat, nie miałem żadnego doświadczenia z kobietami, chociaż mówiąc szczerze, to właściwie miałem, ale fatalne tj. takie, do którego wstydziłem się przyznać nawet przed Mietkiem. Otóż już przy wstępnych pieszczotach z dziewczyną dostawałem orgazmu. Oczywiście peszyło mnie to bardzo i po takim doświadczeniu musiał upłynąć dłuższy okres czasu, zanim odważyłem się ponowić próbę.
"Niemki?", zapytałem bez entuzjazmu.
"Niemki, ale młode i fajne, a najważniejsze, że zapraszały, że będą czekać. Mam tu jeszcze flaszkę ‘złotych rybek’" (tak nazywaliśmy gdańską Goldwasser).
Nieprzyjemnie czknęło mi się na jej widok. Oczywiście Mietek uważał, że udaję. "Raz kozie śmierć", pomyślałem.
"Idziemy".
Nie trzeba było daleko iść. Wdrapaliśmy się po wąskich i stromych, drewnianych schodach na piętro. Drzwi były uchylone, ale przy dalszym otwieraniu stawiały opór. Naparliśmy nieco energiczniej i wkroczyliśmy do środka. Teraz dopiero zorientowaliśmy się, co broniło nam wejścia. Na klamce, zawiązany był sznur elektryczny, na którym ukośnie, lekko wsparty nogami o podłogę wisiał starzec. W sąsiednim pokoju słychać było jakieś głosy. Ostrożnie podeszliśmy tam. Na posłanym łóżku siedziały trzy kobiety. W środku matka, po bokach córki. Gdy zobaczyły nas, matka doznała jakiegoś nerwowego ataku, córki usiłowały ją uspokoić. Uciekliśmy stamtąd, nie pytając nawet co się stało.
"Chyba tu byli Rosjanie", mówię.
"Ale popatrz, ta starsza, co miała być moja, mimo wszystko uśmiechnęła się do mnie", powiedział Mietek. Rzeczywiście, chyba tak było. Może i jej się z tego nieszczęścia pomieszało.
Idąc dalej bez celu, ocknęliśmy się na brzegu rzeczki.
"Popatrz, jak tu fajnie...", mówi Mietek.
Okazało się, że Mietek był zapalonym wędkarzem. Chętnie opowiadał o swoich sukcesach. Słuchałem, ale ciągle stała mi przed oczami widziana niedawno scena.
Wracając, zaciekawił nas pobliski parterowy, lecz okazały, stojący nad rzeczką dom. Nikt nie reagował na nasze kołatanie, oderwaliśmy więc okiennice, wybili szybę i ostrożnie sprawdzaliśmy pokój po pokoju. Wszędzie panował idealny ład. W komórce znaleźliśmy wystający spod drewna mundur oficera SS i pistolet (P-38). Zaostrzyliśmy czujność. W kuchni zastaliśmy starą, wysoką, zasuszoną Niemkę. Pokazując mundur usiłowaliśmy dowiedzieć się gdzie jego właściciel. Niemka poirytowana kręciła głową udając, że nic nie rozumie. Kiedy zaczęliśmy szukać, gdzie tylko było to możliwe, zdenerwowanie gospodyni wzrastało. A kiedy zaczęliśmy wywalać z szafy starannie poukładane rzeczy, skoczyła na nas z pazurami, niesamowicie wrzeszcząc. Mietek przytrzymał ją za ręce, ta zaś kopiąc i plując krzyczała nieprzytomnie. Obok na podłodze stało wiadro z wodą. Chwyciłem je i błyskawiczne wylałem jej na głowę. Usiadła cicho na podłodze. Woda spływała z jej siwych włosów, z ubrania. Zrobiło mi się strasznie przykro. Opuściliśmy ten dom szybko, jak tylko można było.
"To była chyba matka tego SS-syna. On tam gdzieś chyba się schował..."
"A H... z nim. Mam tego dość".Nie szukaliśmy już ani przygód, ani trofei.
Zwykle spałem nak suseł, gdzie się dało i ile się dało. Tej nocy obudziłem się i nie mogłem już usnąć. Kwaterowaliśmy na pierwszym piętrze przy dość szerokiej ulicy. Podszedłem do okna. W moim kierunku szedł w hełmofonie, chwiejnym krokiem barczysty czołgista. Trzymała go pod rękę, wyglądająca na Niemkę kobieta. Zdziwiła mnie ta sielanka. Wiedziałem, że Rosjanin idiet pod ruczku, jeśli chce zademonstrować miłość. Był to, przynajmniej w tamtych czasach bardzo wymowny i zobowiązujący gest. Czuła para zniknęła mi pod ścianą z pola widzenia. Po chwili rozległ się strzał i znowu pojawił się, tym razem samotnie już powracający czołgista. Rano natknąłem się na zwłoki starszej wiekiem kobiety, zastrzelonej pod ścianą. Z ulgą opuściliśmy Połczyn-Zdrój. Mimo wszystko postanowiliśmy, jeśli Bozia da przeżyć, to wrócimy tu po wojnie.
Tymczasem uparcie parliśmy na północ. Niemieckie drogowskazy mówiły, że z prawej zostawiamy Białogard i Karlino, coraz częściej pojawiała się nazwa Kolberg. Podniecenie wzrastało. Wyraźnie zbliżaliśmy się do morza, które mało kto z nas widział. Wiemy już, że w pobliżu jest "moja ukochana" 6 dywizja. Są i inne: czwarta i druga. Chyba będzie wesoło... Nocą przeprawiamy się przez Parsentę. Długo trzeba czekać na swoją kolejkę. Nudzimy się potupując dla rozgrzewki. Czarna woda bulgoce, chyba bystra ta rzeka. Raptem słychać potworny wrzask. To sprawa Mietka. Zepchnął z pomostu do wody kaprala Gilberta. Zrobił to chyba z nudów, bo właściwie i przedtem i potem żył z nim w przyjaźni. Na samo wspomnienie wysokiego tonu jaki wydobywał z siebie przerażony kapral z nienacka zanurzony w zimnej wodzie - Mietek rżał ze śmiechu. Oczywiście pomógł mu wydobyć się na brzeg. Chyba tylko mnie przyznał się do swego kawału.
Przed świtem dotarliśmy do wsi Niekanin. Tu rozkwaterował się sztab pułku no i nasza kompania. Podobno Rosjanie nie chcieli czekać na nasze przybycie i próbowali z marszu zdobyć miasto, tak strasznie nęciły ich zdobycze. Teraz nasz pułk ma nacierać. Nie mamy czasu nawet zjeść porządnie śniadania. Chorąży Andruszczenko wyznacza kilku żołnierzy i ruszamy razem z batalionami. Strasznie żałuję, że znowu rozdzielono nas z Mietkiem.
Kołobrzeg
Jak już wspomniałem w nocy z 8 na 9 marca przeprawiliśmy się promem przez Parsentę. Rano zawitaliśmy w Niekaninie. Łudziliśmy się, że tu wypoczniemy po trudach nieprzespanej nocy. W czasie śniadania, wpadł do nas Antoś, nasza "wtyczka wywiadowcza", ze świeżymi wiadomościami. Jeszcze dzisiaj wyruszamy na Kołobrzeg, który od strony lądu otoczony jest przez Rosjan, ale bardzo słabymi siłami. Miasto bogate, portowe. Czekamy tylko na powrót zwiadowców. Istotnie, wkrótce nastąpił wymarsz. Sztab pułku pozostał w Niekaninie. Po nieprzespanej nocy kolumny ciągną ospale. Jest pochmurno, wilgotno, chyba parę stopni ciepła. Snieg częściowo stopniał, niemniej jednak tu i ówdzie bieleją jego płachty. Dzisiaj powiedziałbym, pogoda "gastronomiczna". Nie domyślaliśmy się, że jesteśmy już tak blisko celu, widok przesłania nam wzgórze, u szczytu którego jednostki znajdujące się na czele rozsypują się i znikają nam z oczu po przeciwnej stronie skłonu. Przyśpieszamy kroku. ze szczytu widać zdążające ku miastu tyraliery. Podążamy za nimi. Idziemy w kilku z chor. Andruszczenko, który wyraźnie prikazał trzymać się jego i nie oddalać się od dowództwa pierwszego batalionu, do którego jesteśmy przydzieleni. Mietek pozostał przy dowództwie kompanii, która jak łatwo było się domyśleć, organizowała punkt przyjęcia rannych. Pomału schodzimy w dół. Na razie sytuację oceniamy optymistycznie. Od widniejącego miasta dzieli nas około 1 km. Rozpoczyna się na razie anemiczny i nieskuteczny ogień niemiecki. Nie padając, tyraliery posuwają się nadal. Pierwsze wybuchy pocisków, słusznie oceniamy jako wstrzeliwanie się. Dowództwo przemyka się chyłkiem na lewą stronę drogi, do pobliskich zabudowań. Tam będzie się mieściło dowództwo pierwszego i drugiego batalionu oraz punkt sanitarny. Odnosimy tam kilku rannych i dołączamy do nacierających żołnierzy. Ogień niemiecki unieruchamia nasze tyraliery. Leżymy z Mietkiem Mierzwą na mokrej ziemi za jakimś pagóreczkiem. W miejscach, gdzie nie ma kałuż, żołnierze próbują się okopać. Ciężko to im idzie, bo pod warstwą błota zalega zamarznięty grunt. My, sanitariusze, z reguły nie nosimy łopatek. Zdaję sobie sprawę, że to jest błędem, ale z uwagi na charakter naszej służby, trudno przecież nadmiernie się obciążać. Leżymy, podobnie jak i inni, czekając zmierzchu. Sytuacja jest poważna. Znajdujemy się na płaskiej, równej łące. Od pierwszych budynków dzieli nas około 400 - 500 m. Większość żołnierzy nacierała wzdłuż drogi. Tam leży najwięcej nieruchomych postaci. Nawet jeśli któryś z nich żyje, to się przyczaił nie chcąc prowokować ognia grasujących snajperów. Jeszcze dalej na lewo od drogi majaczyły unieruchomione, opancerzone działa samobieżne. To efekt uprzedniego natarcia sowieckiego. Na chwilę ogarnia nas nadzieja.
"Nie jest tak źle. Patrz! Samoloty. Szykujmy się do skoku!"
Nisko nad ziemią nadlatuje eskadra szturmowych samolotów. Widoczne są nawet rozpoznawcze znaki, czerwone gwiazdy i nasze biało-czerwone szachownice. Byłem przekonany, że atakując obronę niemiecką, umożliwią nam bezpieczne podejście.
Takie "przykrycie lotnicze" mogłoby być bardzo skuteczne. Doświadczyłem kiedyś tego na własnej skórze gdy broniliśmy (w 27 Dyw. A.K.) przejście przez tzw. "grobelkę".
Samoloty poleciały nad miasto, zbombardowały jak się później okazało port i po paru minutach powróciły tą samą trasą. Znowu w pobliżu nas raniło chopaka. Podczołgujemy się, zakładamy opatrunek.
"Mieciu, przy najbliższej okazji wyrywamy z tym chłopakiem. Do chałup niedaleko", powiedziałem do Mierzwy.
Zaskrzypiały znowu niemieckie trzylufowe moździerze. Leżący obok nas "Feluś", sanitariusz zerwał się jak oparzony i co sił w nogach pobiegł prosto do tyłu. Byłem już kiedyś świadkiem podobnej reakcji. Niektórzy żołnierze nie wytrzymywali napięcia oczekiwania na przylot i wybuch tych potężnych pocisków. Wypadek, o którym wspominam, miał miejsce na Wiśle. Płynęliśmy wtedy nocą łodzią. Na lewym brzegu rzeki zazgrzytały te "krowy" (niektórzy nazywali je też "szafami"), dwóch chłopaków wskoczyło do wody. Pociski poleciały na Pragę i wybuchły kilkaset metrów od nas. Piszę o tym, by podkreślić, że nie był to odosobniony wypadek. Podobno "Feluś" został zatrzymany dopiero w Niekaninie. Nie chciał nigdy wracać do tego tematu, chociaż Mietek Leonienko prowokacyjnie wypominał mu to nieraz.
Nadleciała oczekiwana z niepokojem seria pocisków. Sciana ognia, ziemi i czarnego dymu. Porwaliśmy rannego i korzystając z powstałej dymnej zasłony dotarliśmy na punkt mieszczący się w piwnicach domostwa. Piwnice zatłoczone. Pełno oficerów, fajfusi, łącznościowcy. Wania (Andruszczenko) dysponował wydzielonym kątem w jednej z piwnic. Tu opatrywał rannych. Jako felczer upoważniony był do dokonywania zastrzyków, słowem ręce miał pełne roboty.
Zbierane tu wiadomości nie były optymistyczne. Natarcie załamało się, pułk ponosił duże straty. Znaliśmy personel sanitarny batalionów. Tu procentowo straty były największe. Andruszczenko zdecydował rozsądnie, że wyjdziemy w pole dopiero o zmierzchu. Posiedziałem trochę w ciepłych lecz dusznych piwnicach, ogrzałem się, ale pomału miałem dość. Wyszedłem na dwór. Od zmierzchu dzieliły nas jeszcze minimum 2 godziny. Po przeciwnej stronie drogi zauważyłem kilku kryjących się za budynkiem artylerzystów sowieckich. Wdałem się z nimi w rozmowę. Walczyli przedtem w Finlandii, później przerzucono ich na Pomorze. O Finach, jako żołnierzach, wyrażali się z wielkim uznaniem, natomiast Niemców wyraźnie lekceważyli, czego dowodem był fakt, że rosyjskie dowództwo zdecydowało się zająć Kołobrzeg z marszu. Do miasta zbliżyli się drogą, wzdłuż której obecnie nacieramy. Została ich garstka. Swoje działo polowe, 76 mm, ustawili między drogą, a budynkiem. Nie mieli już amunicji. Poprzedniej nocy spenetrowali stojący w pobliżu na drodze wóz uciekinierów. Zwłoki gospodarza i końskie trupy leżały wśród wyrzuconych z wozu rzeczy.
Po zapadnięciu zmroku padł rozkaz ściągnięcia wojska z podmokłych miejsc na suchsze w pobliże wspomnianych już budynków. Wycofująca się piechota musiała zachowywać się cicho. W zasadzie zabierano tylko rannych. Niektórzy szli o własnych siłach. Zadaniem moim i kolegów było spenetrowanie opuszczonego terenu, okazało się, że pozostawiono jednak sporo rannych. Najwięcej ich znajdowaliśmy przy rowie melioracyjnym w pobliżu stanowisk niemieckich. Tu należało się czołgać, bowiem teren był oświetlony łunami pożarów wznieconymi przez naszą artylerię. Jeśli ranny jęczał, łatwo było go zlokalizować. Ale niektórzy stracili już przytomność. Zresztą trudno było zwykłemu "łapiduchowi" odróżnić zabitego od nieprzytomnego. W dużej mierze kierowałem się intuicją i ... węchem. Zwłoki śmierdziały mi zawsze kałem.
Upływała godzina za godziną. Zmordowałem się potwornie. Po dwóch pierwszych wyprawach po rannych doszedłem do wniosku, że automat jest nieprzydatny, jedynie mnie obciąża, a ratunkiem w razie natknięcia się na Niemców jest mrok i chyże nogi. Później zostawiłem nawet pistolet, nie pozbyłem się jedynie sztyletu. Wynoszeni ranni, najczęściej gdy już znajdowali się w bezpiecznym miejscu lub pod opieką innych kolegów, informowali gdzie można znaleźć jeszcze kogoś, czasami podawali nawet nazwiska. Wtedy udawałem się tam, wołałem zciszonym głosem i efekty były, ale nie było widać końca pracy. Po paru godzinach tej mordęgi, całkowicie opadły z sił, usłyszałem od opatrywanego żołnierza, że w tym rejonie gdzie leżał pozostało kilku jeszcze rannych. Określił dość precyzyjnie to miejsce. Udałem się tam, to znaczy na teren natarcia drugiego batalionu. Po dość długich poszukiwaniach odnalazłem jednego rannego. Dość energicznie zarzuciłem go na plecy. Ranny żołnierz prosił o zachowanie ciszy, gdyż bardzo blisko znajdują się Niemcy. Trochę zlekceważyłem te ostrzeżenie, bowiem wiedziałem, że obrona nieprzyjacielska usadowiona jest dopiero za pełnym wody rowem, no a ludzie w szoku mogą wyolbrzymiać niebezpieczeństwo. Po chwili, w odpowiedzi na moje jakieś głośniejsze stąpnięcie, zawarczał karabin naszynowy, jak gdyby z tego miejsca, z którego przed chwilą wyruszyliśmy.
"A nie mówiłem", szepcze mi do ucha żołnierz, "tam jest bunkier".
Wszystko wskazywało na to, że ma rację. Zameldowałem o tym w dowództwie, określając dokładnie, gdzie po naszej stronie znajduje się ukryty punkt oporu. Umówiłem się z dowódcą fizylierów, że zaprowadzę ich tam przed świtem. Ktoś przyniósł mi coś ciepłego do zjedzenia z przybyłej pod osłoną nocy kuchni polowej. Podciągnęła również artyleria pułkowa. Działa ustawiono poniżej budynków, w których przebywaliśmy, za jakimś murem ceglanym zasłaniającym działa od strony Kołobrzegu. Nie zdążyli jeszcze okopać swoich dział, gdy salwa artyleryjska trafiła w ów mur. Spod gruzów wyciągnięto kilku zabitych i rannych. Nikt nie wiedział, jakie ponieśliśmy straty. Szacowaliśmy je na stu zabitych. Mimo zmęczenia nie mogłem usnąć. Swiecący kaganek kopcił niemiłosiernie. Jęczeli nie wyekspediowani jeszcze ranni. Jutro czeka nas powtórka.
Uświadomiłem sobie, że te dzisiejsze moje wyczyny, mam na myśli wynoszenie rannych, podyktowane są chęcią zrehabilitowania się za Prypeć, kiedy to nie mogłem zdobyć się na to, by przeprawić się na drugą stronę rzeki po pozastawionych tam rannych kolegów.
Obudził mnie poranny rejwach. Szybko oprzytomniałem. Miałem iść z fizylierami wskazać bunkier.
"Nie szukali mnie fizylierzy?", pytam zaniepokojony późną godziną Mierzwę.
"Nie", odpowiada uśmiechając się tajemniczo.
"No to dobrze. Przynajmniej pospałem z czystym sumieniem". Nie rozpaczałem z powodu pominięcia mego udziału w tej akcji. Później okazało się, że fizylierzy szukali mnie, ale nikt nie potrafił, czy też nie chciał mnie wskazać.
Wyskoczyłem na dwór. Akurat natknąłem się na żołnierzy prowadzących jeńców ze zlikwidowanej placówki. Było ich chyba czterech, wystraszonych chłopców z Volksturmu w wieku 14 - 16 lat. W hełmach, w porozpinanch, przydługich płaszczach wyglądali żałośnie. Konwojenci, którzy brali udział w tej akcji, chętnie opowiedzieli mi o jej przebiegu. Otóż, przed świtem udało się im zaskoczyć Niemców, lecz mimo to napotkali na opór. Z chwilą, gdy poległ ich dowódca, jakiś stary kapitan w mundurze lotniczym, poddali się. Zbiegło się trochę wojska. Artylerzyście zaczęli tłuc jeńców po hełmach wystrzelonymi gilzami pocisków, ale nie zrobili im większej krzywdy. Ktoś opanował sytuację i jeńców poprowadzono do dowództwa.
Wiemy już, że niedługo ponownie będziemy nacierać. Saperzy w nocy zbudowali dwie kładki na rowie melioracyjnym. Zapowiadane jest 10-cio minutowe przygotowanie artyleryjskie. Należy posuwać się tuż za tą nawałą ogniową. W ostatniej chwili dostaję przydział do trzeciego batalionu, który będzie nacierać na lewym skrzydle. Nie spieszy mi się. Narazie przyglądam się rozwijającej się akcji. Wojsko w pełnej gotowości i w skupieniu czeka na tzw. pozycjach wyjściowych po obu stronach drogi. Pierwsze z naszej strony odezwały się katiusze. Ogniste smugi pocisków pokreśliły pochmurne niebo. Na to hasło rozpoczęła się kanonada. Dymy wybuchów pokryły pierwszą linię niemieckiej obrony. Wybuchły nowe pożary. Wojsko z głośnym "hura" ruszyło do ataku. Odezwały się niemieckie ciężkie działa i moździerze. Wściekle zaterkotały karabiny maszynowe. Droga i przyległe łąki zakwitły wybuchami. Natarcie z każdą chwilą traciło impet, aż w ogóle ustało. Historia się powtarza... Wczoraj było tak samo. Współczuję ginącym tam kolegom. Wzmaga się ogień naszej artylerii. Na razie pojedyńcie pociski padają z tyłu za naszymi żołnierzami, ale wygląda na to, że druga nawała ogniowa bezlitośnie zbliża się z tyłu do naszych piechurów.
"Będzie masakra", mówię do obserwującego wraz ze mną atak, sowieckiego oficera, dowódcy ustawionego w pobliżu działa.
"Podganiajut!", odpowiedział przez zaciśnięte zęby.
Żołnierze dojrzeli grożące niebezpieczeństwo i chcąc uniknąć rażenia swoimi pociskami, jak na komendę rzucili się do przodu i wkrótce zniknęli w dymie i kurzu płonących domów.
"Orły", rzucił z uznaniem oficer.
Podążyłem szukać trzeciego batalionu. Oczywiście spóźniłem się. Natarcie już trwało. Piechota zaległa. W jednej linii z piechotą stało działo polowe (76 mm). Artylerzyście nie mieli czasu na właściwe przygotowanie stanowiska, żołnierze ciężarami własnych ciał przyciskali rozpory do ziemi. Działo waliło, podskakiwało, zwalało żołnierzy i historia powtarzała się od nowa. Niemcy musieli dostrzec tę zwariowaną armatę i posłali dość celną serię z moździerzy. Jednemu z rannych robiłem opatrunek. Do dzisiaj tkwią w mojej pamięci koszmarne, makabryczne rany bliskich kolegów lub znajomych. To zdarzenie natomiast było dość oryginalne. Ranny, drobny, starszy już wiekiem artylerzysta był przytomny. Na piersiach w okolicy serca zauważyłem w płaszczu dziurę i sączacą się stamtąd krew. Usiłowałem dostać się do rany. Po rozpięciu płaszcza i munduru okazało się, że ma na sobie jeszcze inną odzież. Spiesząc się zacząłem nożem przecinać następne warstwy, tj. marynarkę, kamizelkę, swetry, koszule... Nie pamiętam dokładnie ile tego było, ale wiem, że nienormalnie dużo. Nawet fuknąłem na niego dość ostro. Zreflektowałem się jednak szybko, uświadomiwszy sobie, że odłamek tracąc energię na przebijaniu szmat zdołał wbić cię jedynie na głębokość 2 cm w mięsień. Moim zdaniem, to trofiejna odzież uratowała mu życie. Zataszczyłem jeszcze przy jego pomocy innego ciężko rannego do naszego punktu. Wania miał już dobre rozeznanie w sytuacji.
"Nigdzie nie odchodź, jak się trochę uspokoi będziemy przedzierać się do miasta. Tam jest dużo rannych"- oświadczył i to był rozkaz.
"Chyba wieczorem", mówię zaczepnie.
"Może wieczorem", odparł pojednawczo. "Odpocznij".
Do tego nie trzeba było mnie zachęcać. Doświadczony żołnierz, a za takiego się miałem, starał się wypocząć nawet na zapas. Nigdy nie wadomo co go czeka. Przytaszczyłem jakąś pierzynę, rozłożyłem się wygodnie. Przyglądałem się pracy sztabu. Była czynna radiostacja i kilka telefonów. Raptem zaelektryzowała wszystkich wiadomość, że Niemcy kontratakują, chcąc zliwkwidować przyczółek w mieście. Na polecenie kombata (dowódcy batalionu), radiotelegrafista "na fonii" (głosem) wzywa na pomoc artylerię. Słychać odpowiedź:
"Niet ogurców! Kak poniał? Prijom" (nie ma ogórków. Czy zrozumiałeś? Odbiór)
Posługują się "arcyskomplikowanym szyfrem". Zdenerwowany kombat wyręcza radistę i wrzeszczy do mikrofonu:
"Na h... mnie twoje ogurcy! Dawaj snariady. Wyruczaj!"
Wyszedłem na swój punkt obserwacyjny. Z płonącego miasta dochodziły odgłosy zażartej walki. Długie, zlewające sią serie niemieckich maszinengewerów odpowiadające im nasze wolniejsze "diegtiarowy", wybuchy granatów i trzeszczące serie automatów. Nasze, wczoraj tu zostawione działa grzmią bez przerwy, widać świecące tory pocisków. Artylerzyści uwijali isę jak w ukropie. Stojące w pobliżu sowieckie działo też włączyło się do akcji. Rąbali dzisiaj otrzymanymi od nas pociskami. Po jakimś czasie nadszedł meldunek, że kontratak został odparty. Poszedłem pogadać z sojusznikami. Spożywali jakiś posiłek uzyskany w naszej kuchni. Nie obeszło się bez kłopotów. Nie mieli oni kociołków, a nasi nie kwapili się z pożyczeniem, bo wiadomo "oddaj żinku dziadzi, a sam idzi na bladzi..." Bojcy nie protestowali, jedli w czym popadło, a jeden nawet z nocnika. Ponieważ czasami z Wanią toczyliśmy spory na temat kultury, nie oparłem się pokusie i pokazałem mu ten obrazek. Przykro mu było to oglądać, coś tam bąknął o Azjatach i ludziach głodnych. Zreflektowałem się, że uszczypliwości moje w zaistniałej sytuacji nie bardzo są na miejscu, ale cóż... stało się. Sowieccy żołnierze, o których wspominam, schowani byli za domem należącym naprawdopodobniej do kowala. Sądzę tak, bo w tym samym obejściu w szopie znajdowała się kuźnia, którą zapamiętałem z innych tragicznych okoliczności. Mianowicie, parę dnie później sadyba ta znalazła się w pobliżu zorganizowanego tu punktu załadunkowego rannych donoszonych tu nocami. Stąd zabierano ich wozami konnymi i karetkami. Będąc tam, któregoś dnia zwróciłem uwagę pewnemu sierżantowi, by podwładni mu żołnierze (saperzy) nie kręcili się tak beztrosko, bo dom jest widoczny z Kołobrzegu i od czasu do czasu nieprzyjaciel dość celnie ostrzeliwuje to miejsce. Sierżant zlekceważył moje ostrzeżenie. Naznosili do kuźni pierzyn, na których ułożyli się pokotem do snu. Nie minęło parę minut, jak trafił w kuźnię pocisk. Osobiście robiłem opatrunki. Do dziś pamiętam ten obraz. Krew, sadza, jelita i porozrzucane części ciał. To były jatki.
Po tej dygresji wracam do moich odwiedzin u sojuszników. Z wielkim uznaniem wyrażali się o naszych żołnierzach. Ciągle powtarzało się słowo "orły". Muszę przyznać, chociaż bardzo krytycznie odnosiłem się do sposobu ich wojowania, Rosjanie zadziwili mnie swoim zdyscyplinowaniem.
Jak już poprzednio wspominałem, działo stało ustawione między drogą, a domem. Jeden z artylerzystów obserwował niemiecką obronę, my gawędziliśmy za domem. Po chwili obserwator regulaminowo melduje oficerowi, że "obnarużył" stanowisko moździerzy. Padła komenda i obsługa bardzo sprawnie rozpoczęła obstrzał. Zagwizdały nieprzyjacielskie pociski, padając w pobliżu działa. Prawdopodobnie zostali równocześnie zauważeni. Podoficer melduje, że jeden z kanonierów zginął. Pada komenda "prodołżać agoń". Kanonierzy rąbią. Znowu niemieckie celne pociski. Historia się powtarza. Działo zostało uszkodzone. Z załogi pozostał jeden kanonier i oficer. Moździerz zamilkł. Zadziwili mnie, do dzisiaj wspominam tych "orłów". Mimo pogromu jakiego doznali pod Kołobrzegiem walczyli do końca.
O zmroku przedostaliśmy się do chłopaków na przyczółku w mieście. Piechota odparła kilka kontrataków. Są duże straty. Ewakuujemy rannych. Działa samochodowe dowożą amunicję "drogą śmierci". Wracając, zabierają rannych. Całą noc pracujemy jak w ukropie. Nad ranem zasłużony odpoczynek, tym razem w piekielnie rozgrzanej piwnicy spalonego domu. Zdobyto kilka domów, cmentarz i kościół. Plutonowy, Mietek Mierzwa, z właściwym sobie humorem opowiada o walce o kościół. Otóż... zza barykady podjechali Niemcy czołgiem oraz opancerzonym transporterem pod kościół i znienacka zaatakowali. Powstało spore zamieszanie. Obok Mierzwy znalazł się wielki barczysty żołnierz z rusznicą przeciwpancerną. Nie pamiętam dokładnie jego nazwiska, chyba Bromberg.
"Dlaczego nie strzelasz z rusznicy?!", wrzeszczy do niego Mietek.
"Może pan plutonowy strzeli?", prosi Bromberg.
"Pan jest lżejszy, ja pana podsadzę".
Ponieważ Mietek nigdy nie strzelał z rusznicy, wiec podsadził do okna Bromberga i ten zdołał uszkodzić pojazd. Kilkakrotnie rozmawiałem z Brombergiem. Miał straszny żal do dowództwa, że nie odznaczono go za ten wyczyn.
"Patrz... Plutonowy Mierzwa może zaświadczyć, był świadkiem, wszyscy widzieli... A że jestem Żydem, to krzyża walecznych nie mam", mówił rozżalony.
"Podbity" transporter, świadectwo wyczynu (bał się ale strzelił!) długo jeszcze stał w tym miejscu. Obok leżały zwłoki starego kapitana z Luftwaffe, dowódcy tego desantu.
Ktoś poczęstował nas dawno niewidzianym rarytasem - zdobycznymi śledziami. Były piekielnie słone. Chor. Andruszczenko zarezerwował dla nas miejsce w tej sztabowej piwnicy. Mimo ciasnoty, nikt nas stąd nie usiłuje wyprosić, co spotyka jednak bardziej przedsiębiorczych piechurów, usiłujących na własną rękę znaleźć ciepły kąt. Wygląda na to, że doceniony jest nasz wysiłek. Sąsiedztwo dowództwa ma między innymi tę dobrą stronę, że nastawiając uszu, jesteśmy zorientowani w sytuacji. Wiemy już, że na nasze prawe skrzydło dotarł batalion 9 P.P. Łatwiej więc będzie utrzymać atakowany wciąż cmentarz. Dotarły również luźne grupy żołnierzy z 6 Dywizji, które potraktowano jako uzupełnienie naszych, mocno przerzedzonych plutonów. Pod osłoną nocy udało się przeciągnąć parę dział. Są już i moździerze. Słowem, zagęściło się na naszym niewielkim przyczółku. Żołnierze przy żołnierzu, zarówno na cmentarzu jak i na ruinach spalonych i zrównanych z ziemią domów. Wiadomo już, że rano, po krótkim przygotowaniu artyleryjskim ruszamy znowu do szturmu.
Punktualnie, zgodnie z zapowiedzią, odezwały się katiusze i rozpoczęła się kanonada. Pociski spadły niestety na nasze, skoncentrowane tu i przygotowane do szturmu nieokopane wojsko. Piekło...
"Znowu pomyłka artylerzystów", mówi z goryczą pobladły Andruszczenko.
"Albo znowu nas podganiajut", warczę wściekle.
Wania udaje, że nie słyszy, ale chyba boi się przyznać mi rację. Nawałnica ucicha. Nie ma kim nacierać. Wszyscy zajęcie jesteśmy ratowaniem rannych. Rękoma odgrzebujemy z gruzów każdy ślad człowieka. Tymczasem Niemcy, zorientowawszy sią w sytuacji, kontratakują wściekle, chcąc za wszelką cenę wyprzeć nas na łąki. Z małymi przerwami, aż do wieczora trwa bój. W nocy znowu nadciągnęły posiłki. Chyba przetrzymaliśmy najgorsze. Łudziliśmy się, że po tym potwornym wykrwawieniu się zostaniemy zluzowani przez inne jednostki. Podobno nadciąga 4 Dywizja. To ostatnie było prawdą. Rzeczywiście przybyła, lecz została rzucona na prawo od nas, na teren gazowni. Zawsze lżej, gdy przeciwnik z tej strony zajęty jest kimś innym, nie nami. Nie mieliśmy obycia ani przeszkolenia do prowadzenia walk w mieście, ale sytuacja wymuszała zastosowanie takiej taktyki walki, która pozwalałaby odnosić sukcesy przy jednoczesnym minimalizowaniu ryzyka i ponoszonych ofiar. Z resztek strzeleckich plutonów i fizylierów utoworzono grupy szturmowe. Często wspomagały je działka p. panc. Nieraz obsługa działka, chcąc wesprzeć atakujących musiała zajmować stanowisko pod obstrzałem snajperów i karabinów maszynowych. Artylerzyści popychali więc swoją muchobojkę do przodu, kryjąc się za tarczą osłonową działa.
Pociski tłukły o stal i bruk. Osłona była skuteczna, gdy ogień kierowany był na wprost. Nie daj Boże, dostać się pod taki ogień z boku lub z góry. Niestety, czasem zdarzało się i to. Działko koncentrowało ogień w określony punkt szturmowanego domu. Na przykład w bramę lub jakiś filar. W międzyczasie osłona grupy szturmowej tłukła z kaemów i pepesz po oknach i innych miejscach, gdzie mogli się znajdować ewentualni obrońcy. Na dany znak "szturmowcy" wpadali do domu i tu teraz rozpoczynała się walka o poszczególne kondygnacje. Nieraz bywało tak, że któraś ze stron, będąc w korzystnej sytuacji i mając możliwość wycofania się - podpalała budynek, polując potem zawzięcie na wyskakujących z okien lub spuszczających się po rynnach przeciwników.
Kiedyś, w czasie jednej z takich akcji, wpadłem ze swoim przyjacielem, Ickiem Rapaportem, do piwnic zdobywanego budynku. Idziemy wąskim korytarzem. On szybko penetruje pomieszczenia z lewej strony, ja go ubezpieczam, potem na odwrót, ja prawe, a on ubezpiecza. Raptem słyszę jego donośmy, wysoki głos: "Hände hoch". Ubezpieczam go nadal, obserwując kątem oka tę scenę. Ze słomy wygrzebało się dwóch esesmanów. Icek każe odwrócić się im tyłem. Ostrożnie obmacuje. Nie mają broni. Zabiera jednemu z nich zegarek. Ten wali Icka na odlew w twarz. Zaterkotała seria z z Ickowej pepeszy. Drugiego zabieram do dowództwa.
"Może dadzą mi medal. Łapiduch przyprowadza esesmana, będzie sensacja", myślę.
Przed dowództwem batalionu obstępuje nas od razu kilku oficerów. Wypytują jeńca o jednostkę z jakiej pochodzi i inne dane dotyczące obrony. Jeniec nie chce odpowiadać, powołując się na Konwencję Genewską. Wzbudza moją ciekawość. Jest bardzo młody i urodziwy. Najbardziej agresywnie w stosunku do jeńca zachowuje się przybyły miesiąc temu oficer pol-wych. p.por. Misiąg.
"Ty skurwysynu", wrzeszczy wymachując mu pod nosem pistoletem, "wymordowałeś w Warszawie całą moją rodzinę! Ja ciebie sam powieszę!"
Wiedziałem, że "święty" nie jest Warszawiakiem, po co się palant popisuje. Ot gieroj! Dyskretnie ulotniłem się stamtąd.
Icek Rapaport za Odrą odniósł kilka ran, gdy pocisk moździerza wpadł prosto do okopu. Powrócił do pułku już po wojnie. Powitałem go nadzwyczaj serdecznie, byliśmy przekonani, że zginął.
"Pamiętasz tego esesmana z piwnicy w Kołobrzegu?", pyta. 
"Pamiętam", odpowiedziałem.
"A ten zegarek pamiętasz?", ciągnął dalej i pokazuje mi jakiś poharatany kieszonkowy zegarek.
"To jest właśnie ten, za który dostałem w mordę... Ten zegarek uratował mi życie. Trafił w niego odłamek. Gdyby nie on, miałbym żelazo w brzuchu...", powiedział Icek.
Niezbadane są wyroki Boskie...
Dzień po dniu wykruszony nasz pułk wrąbuje się w miasto. Wspomagają nas miotacze ognia. Chłopaki z bańkami na plecach sikają ogniem. Płonąca masa przylepia się do okien, wpada do mieszkań. Płoną domy, dym gryzie w oczy, w powietrzu unoszą się płaty popiołu, nie ma czym oddychać. Moździerze ciągną prawie równo z piechotą. Okopują się na podwórkach zajętych przez nas domów, niemal na pierwszej linii. Ktoś przynosi radosną nowinę. Przybyły czołgi. Nie mogę oprzeć się pokusie, idę je zobaczyć. Istotnie na zasłoniętym ruinami skwerze stoją chyba ze trzy 54 tonowe kolosy. Obstąpiliśmy czołgistów i zagadujemy:
"Kiedy zaczniecie nas wspierać?"
"Przecież już wspieramy", odpowiada po rosyjsku barczysty, chyba oficer w hełmofonie, pod kombinezonem dystynkcji nie widać.
"No to podjeżdżaj", nakłania go jakiś oficer.
"Za blisko nie podjedu, bo mnie prypiżdiaczat konskoj załupoj". (Za blisko nie podjadę, bo mi przypierdolą z pancerfausta) 
Istotnie, pancerfausty skuteczne są do 150m, kiwamy ze zrozumieniem głowami. W międzyczasie zjawia się ekipa czołówki filmowej. Ustawiają aparaty i proponują, by kilku żołnierzy przebiegło przez ruiny. Będą kręcić dokumentalny film. Znaleźli się ochotnicy. Czołgiści rąbnęli nawet kilkakrotnie z działa w jakiś dom. Huk był potworny (kaliber 122). Popatrzyłem na ten cyrk, naprawdopodobniej splunąłem z niesmakiem i wróciłem do swoich. Czułem, że nie będzie wielkiej pociechy z tych "świętych krów". Pocieszającą jest odczuwalna przewaga naszej artylerii, rąbią bez przerwy w niezdobytą jeszcze część miasta. Najefektywniejsze są jednak działa pułkowe, które skutecznie walczą niemal na jednej linii z piechotą. Niemniej jednak jako strona atakująca ponosimy prawdopodobnie większe straty niż przeciwnik. Trudno to ocenić, bowiem Niemcy, gdzie tylko to jest możliwe usuwają ciała poległych swoich żołnierzy. Od czasu do czasu rąbią po nas jeszcze ciężkie działa okrętowe. Snajperzy zmuszają do stałej czujności. Szybki refleks, duża sprawność fizyczna, opanowanie, intuicja i łut szczęścia pozwoliły mi na uniknięcie śmierci "bohatera". Pogodziłem się już z myślą, że nikt nas nie podmieni, trzeba walczyć do końca, a więc dotrzeć do morza. Podobnie myśleli i inni.
Atakujemy bezustannie, zdobywając dom po domu, kwartał po kwartale. Któregoś dnia zajęliśmy niepozorny budynek, który okazał się bankiem. W kilku piwnicach zastaliśmy ułożone pod ścianami w stertach popaczkowane banknoty. Przeważały marki ale były i waluty innych państw. Nie przedstawiały one dla żołnierzy ocierających się codziennie o śmierć żadnej wartości. Największa wartość jaką stanowi życie w tych warunkach uległa przewartościowaniu. Lekceważyło się życie swoich i bliźnich, zrozumiałym też wydaje się, że zdobyte pieniądze nie kusiły nikogo. Wziąłem na pamiątkę, podobnie jak inni, parę banknotów o wyższych nominałach. Nawiasem mówiąc ukradł mi te Rentenmarki jeszcze w czasie trwania wojny, jeden z nowoprzybyłych kolegów. Pieniądze wówczas nie przedstawiały dla nas żadnej wartości. Ot... trochę powygłupialiśmy się, ktoś kogoś obsypał banknotami, inny wyrżnął nimi w łeb drugiego, jeszcze inny siadając przy pryźmie banknotów zapraszał do gry w oczko...
Buszując po pokojach biurowych w pewnym momencie najadłem się strachu. W szufladzie biurka znalazłem eleganckie, blaszane pudełko papierosów. Otwierając je, coś solidnie błysnęło. "Mina" - przemknęło mi przez myśl. Odruchowo odrzuciłem je od siebie i błyskawicznie padłem na podłogę. Okazało się, że była to zabawka, chyba primaaprylisowa, potężnie błyskająca przy otwieraniu. Tego typu zabawki były cenione w świecie żołnierskim. Najbardziej jednak poszukiwane były "zabawki" o charakterze pornograficznym. Ktoś pokazywał mi takie cacko wzbudzające powszechny zachwyt i zazdrość oglądających. Była to długości około 10 cm, elegancko wykonana ze wszystkimi detalami trumienka, w której spoczywał kościotrup z nieproporcjonalnie dużym, strczącym penisem, uniemożliwiającym bez znajomości konstrukcji powtórne zamknięcie wieczka. Tego typu cudeńka można było znaleźć u starszych panów. Chyba z tych powodów bywali oni dość dokładnie rewidowani.
W pierwszych dniach walk nie spotykaliśmy cywilnej ludności. W miarę posuwania się w głąb miasta natykaliśmy się coraz częściej na nieewakuowanych mieszkańców. Z reguły byli to starcy. Mówiło się o tym, że przejawiają wrogość. Podobno jakaś starucha oblała wrzątkiem naszego żołnierza. Nakazano kierować tubylców na tyły. Byłem świadkiem zatrzymania takiej kilkuosobowej grupy ewakuujących się w pobliżu banku. W czasie rewizji przestraszona Niemka podsuwała jakiemuś żołnierzowi parę marek.
"Co to jest?", pyta poszukiwacz zabawek.
"Marki. Jestem biedna, więcej nie mam...", odpowiada kobieta.
"Zaczekaj tu", mówi stanowczo "rewident".
Po chwili wrócił z banku, kazał jej podwinąć kieckę i chichocząc z uciechy, przy ogólnym aplauzie, wsypał zdumionej kobiecie do podołka całe naręcze pieniędzy.
W miarę posuwania się w głąb miasta polepszyło się zaopatrzenie pierwszoliniowych jednostek. W pierwszych dniach walk, kiedy to "droga śmierci" (droga karlińska) znajdowała się pod nieustannym obstrzałem tzw. bojeprypasy tj. amunicję, granaty etc. dowoziły tylko nocami opancerzone, samobieżne działa samochodowe, zabierając w drodze powrotnej ciężko rannych. Nieraz należało korzystać ze zdobycznej broni. Teraz główna zaopatrzeniowa arteria ostrzeliwana była tylko sporadycznie. Ewakuacja rannych odbywała się już w dzień. Wywożono również zwłoki poległych. Czasami dostarczano nawet w termosach ciepłe posiłki, ale nikt na nie specjalnie nie liczył. Myszkując po piwnicach można było pożywić się nagromadzonymi przez przezorne gospodynie przetworami owocowymi lub zakonserwowanym w słoikach drobiem, itp.
Odpoczywaliśmy w piwnicach. Starałem się zawsze przytaszczyć jakąś pierzynę, wtedy jeśli czas pozwolił można było przespać się po królewsku parę godzin. Oczywiście oprócz posterunków i czujek, ktoś dyżurował w sypialni, by w razie potrzeby poderwać śpiących. Raz uratował nas taki dyżurny od usmażenia się, gdy wybuchł z zapruszonego przez żołnierzy (świece) ognia pożar. Pewnej nocy, będąc po solidnej drobiowej kolacji, spałem sobie na dwóch pierzynach, przykryty trzecią. Obudził mnie Mietek. Oczom nie wierzę.
"Skądżeś się tu wziął?", pytam zaintrygowany i radosny.
Mietka nie widziałem od momentu wyjścia z Niekanina. Tam w pobliżu dowództwa pułku pozostała kompania sanitarna i tam zorganizowano stały, pułkowy punkt medyczny. Mietek pełnił funkcję zastępcy dowódcy plutonu. Skoro jednak dowódca, Wania, poszedł z nami na pierwszą linię, Mietek mimo, iż próbował oponować, musiał zostać. Na pewno był bardzo przydatny. Cechowała go niespożyta wprost energia, pomysłowość no i lubił rządzić. Przybył z jeszcze jednym, dość świeżym sanitariuszem, z ostatniego uzupełnienia. Niski, krępy, małomówny. Widzieliśmy tylko tyle o nim, że jest potwornie silny. Wsławił się kiedyś wypiciem bez "zająknięcia" litra wódki i w ogóle nie widać było tego po nim. Nie pamiętam nazwiska tego kolegi. Na imię miał chyba Marian. Zginął w czasie ostatnich dni walk o Kołobrzeg.
Mietek z Marianem przytaszczyli ze sobą dwa wiaderka. W jednym były gotowane kury, w drugim ryż. Nie chcieliśmy jeść, bowiem objedliśmy się znalezionym w piwnicach drobiem i konfiturami. Mietek relacjonował co dzieje się w kompanii, jaki jest napływ rannych, o tym, że wszyscy lekarze, bez względu na specjalność operują prawie bez odpoczynku. Marian kręcił się niespokojnie. Ciągle przerywał opowiadanie Mietka, zapraszając do jedzenia. Zeźliłem się na niego.
"Mówiłem ci już dziesięć razy, że nie będę jadł", fuknąłem na niego.
"Ja tylko zapraszam... Takie fajne kurki i ryż..." odpowiedział Marian. Zrobiło mi się przykro. Natargał się chłopak...
"Jeśli jesteś głodny, to nie czekaj na nas", powiedziałem.
"Ile?", zapytał.
"Co ile?", nie zrozumiałem.
"No... ile mogę zjeść?", uściślił swoje pytanie Marian.
"Choćby wszystko", odparłem znudzony tą rozmową.
Czułem, że Mietek chce podzielić się ze mną swymi troskami. Istotnie, gdy Marian przysiadł się do wiaderek, Mietek puścił farbę.
"Wiesz, jaki numer wyciąt ten p... Chamielec?", Mietek nie przebierał w słowach. "Skurwysyn pojechał wozem po rannych. Droga śmierci już była przejezdna. Ja odbierałem rannych. Przywiózł i od razu zrywa się od wozu, zamiast pomóc przy wyładunku. Niczego jeszcze nie podejrzewając zawołałem go, ale widzę wyraźnie, udaje, że nie słyszy. Ty... Podchodzę do wozu, patrzę i oczom nie wierzę. Przywiózł trupy! Ja za niego... Z początku udawał głupka... ‘Musi poumierali po drodze’, łże sukunsyn! Wszyscy zimni, sztywni. Chciałem go zastrzelić. Jak zobaczył, że nie przelewki, przyznał się, że ‘brał pod rząd, bo strzelali’. Później się rozpłakał, że ma żonę i dzieci. Darowałem mu pod warunkiem, że to było pierwszy i ostatni raz. Nie zameldowałem o tym. Ty jesteś pierwszy, któremu powiedziałem . Powiedz, dobrze zrobiłem?", zapytał na koniec.
"Może i dobrze. Każdy przeżywa chwilę słabości. Gdybyś go zastrzelił, powędrowałbyś do karnej kompanii. Dawno wiedziałem, że to swołocz, ale że aż taka...?"
Nie mogłem tego pojąć. Postanowiliśmy uważać na jego poczynania. Przegadaliśmy parę godzin. Rano przemyliśmy oczy jakimś winem i zasiadamy do śniadania. Okazało się, że jedno wiaderko zawiera tylko kurze kosteczki, dno drugiego pokryte jest trzycentymetrową warstwą ryżu. Budzimy Marianka.
"Kto zeżarł nasze kury i ryż?", pytamy.
"Przecież pozwoliliście, to zjadłem...", tłumaczy się zaspany Marian. Zaimponował nam. Takiego żarłoka nikt z nas jeszcze nie widział.
"Dlaczego nie skończyłeś ryżu?", pyta już ze śmiechem Mietek.
"Swieczka się wypaliła", odpowiada Marian, wskazując na ogarek.
Postanowiłem dozbroić Mietka. Przydałaby mu się pięść przeciwpancerna (pancerfaust) do ewentualnego wysadzenia bramy szturmowanego domu. Dotarłem na pobliski skwerek, gdzie spodziewałem się znaleźć ten "prezent". Nie najlepiej trafiłem, bo zaczęły tu rwać się moździerzowe pociski. Nadlatując ze swoim diabelskim chichotem zmuszały przede wszystkim do padnięcia. Oczywiście jeśli był takowy, to w jakimś dołku. Seria wybuchów wstrząsnęła powietrzem. Posypały się cegły. Widzę, jak pod murem zwalił się jakiś potężny, z wieszczmieszkiem na plecach żołnierz. Podbiegam do niego. Opatruję mu ranną nogę.
"Wiesz co...", mówię do niego, "niedaleko stąd jest batalionowy punkt sanitarny, spróbuj dojść opierając się na karabinie, bo ja muszę wracać. Za parę minut idziemy do szturmu".
"Nie dojdę", jęczy wielkie chłopisko. Przyglądam mu się uważnie. Jest bardzo blady, pot spływa mu strugami po semickiej twarzy.
"Dobra", zdecydowałem się, "wezmę cię na barana, chyba doniosę, ale zdejmiemy plecak, bo razem z tobą to za ciężko", mówię w dobrej wierze.
"Albo z plecakiem mnie bierzesz, albo w ogóle nie", wrzeszczy mój olbrzym histerycznie. Cóż mam robić?, zastaniawiam się chwilę. Chyba jest w szoku.
"No dobra", kapituluję, "tylko inaczej zawiesimy plecak".
Okazało się, że wypchany do oporu plecak był potwornie ciężki. Ważył napewno więcej niż 15 kg.
"O nie!" zbuntowałem się, "plecaka nie biorę". W tym momencie podszedł do nas jakiś nieznany oficer.
"O co tu chodzi?", zapytał przeciągając z żydowska pytanie. Ranny ożył.
"Widzi pan panie poruczniku, sanitariusz nie chce mnie wziąć", poskarżył się.
"Nie nie chce wziąć, tylko nie chce taszczyć plecaka", prostuję.
"A ja chcę z plecakiem!", wrzeszczy żołnierz.
"A ja nie!", odpowiadam.
"A ja wam rozkazuję, brać!", wmieszał się porucznik.
Tego już było mi za dużo. Wyjąłem pistolet, wpuściłem nabój w lufę i skierowując broń na oficera zaryczałem:
"A teraz bierz go na plecy i to już!"
Oficer zbaraniał, potulnie załadował na plecy rannego olbrzyma. Ze złośliwą satysfakcją zawiesiłem mu na szyi plecak i dowiesiłem jeszcze pozostawiony karabin. Schowałem pistolet do kieszeni i demonstracyjnie, trzymając go tam w ręku, doprowadziłem swój konwój do samego punktu sanitarnego. Obawiałem się trochę, że kiedy przestaliśmy być tylko we troje, oficer zacznie "fikać". Podziękowałem mu za pomoc i uścisnąłem na pożegnanie dłoń, trzymając cały czas ostentacyjnie rękę na pistolecie w kieszeni. Oficer odszedł słaniając się na nogach.
Z każdym dniem napotykaliśmy coraz to więcej ludności cywilnej. Któregoś dnia kazano mi odprowadzić grupę cywilów, na którą natknęliśmy się w piwnicach zajętego domu. Należało wyprowadzić tych w podeszłym wieku ludzi poza teren bezpośrednich walk. Znałem doskonale wszystkie przejścia. Trasa wiodła piwnicami poszczególnych domów połączonych wykutymi uprzednio otworami w ścianach. Od czasu do czasu należało przejść przez jakieś podwórko lub przeskoczyć przez wąską uliczkę. Minęliśmy stojące pod ścianami czołgi i dotarliśmy na kraj skweru. Tu wskazałem kierunek, w którym mają iść ewakuowani i udałem się z powrotem. Nie uszedłem nawet dziecięciu metrów, gdy biesiadujący na czołgu czołgiści otworzyli z automatów ogień do pozostawionej bez opieki grupy. Przestraszone kobiety porzucały bagaże i z przeraźliwym krzykiem rozpierzchły się. Stanąłem osłupiały. Na bruku leżały dwie postacie w czerni. Powoli zbliżyłem się do nich. Czołgiści ze śmiechem penetrowali już pozostawione rzeczy, wypróżniając zawartość tobołków i walizek. Chyba nic nie wzięli. Przekrzykując się wrócili do maszyn. Jedna z kobiet już nie żyła. Druga charczała w agonii obficie tryskając krwią na porozrzucaną wokół bieliznę. Wiedziałem, że jestem świadkiem potworności, a świadomość bezsilności wprost paraliżowała. Nie wiem jak długo przyglądałem się agonii staruszki. W pewnym momencie wystrzeliłem z pistoletu. Położyłem kres jej cierpieniom.
Straciłem już rachubę czasu. Ile już dni jesteśmy w tym krwawym wirze? Osiem? Dziewięć? Wydawało się, że to trwa wiecznie i chyba nigdy się nie skończy. Byłem świadkiem rozmowy telefonicznej dowódcy batalionu z dowódcą kompanii, kiedy to kombat wydał rozkaz kompanii do natarcia.
"Nie ma kim nacierać, zostało piętnastu ludzi", tłumaczył się dowódca kompanii.
"A szto ludiej tiebie żałko? Eto wojna!", zagrzmiał kombat.
Gdybyś mi się nawinął pod lufę, też nie byłoby mi cię żałko, pomyślałem mściwie.
Nocowaliśmy jak zwykle w piwnicach, gdzieś w pobliżu dworca kolejowego. Tuż przed świtem poderwano nas na nogi. Podobno trzeci batalion dociera już do portu, a Niemcy wycofują się drogą morską.
"Może to być prawda", z nadzieją w głosie rozważa Mietek, "kiedy wycofywali się z Wału Pomorskiego, też tak grzała ich artyleria".
Niedługo świt. Milcząc suniemy ostrożnie ulicami. Chrzęści pod nogami gruz i szkło. Coraz więcej rozbitego sprzętu wojskowego. Jest już świt. Słychać strzały. To czołowa grupa starła się z Niemcami oczekującymi na ewakuację zbliżającą się barką Atak naszych żołnierzy był tak żywiołowy, że niemieccy żołnierze, po sporadycznych próbach oporu poddali się. Kilku wskoczyło do morza, lecz szybko wrócili trzęsąc się z zimna. Tylko jeden desperat próbował chyba dopłynąć do zawracającej barki. Ktoś usiłował do niego strzelać, ale dał spokój. I tak nie dopłynie. Ostrzelano z km-ów barki. Niemiecki okręt wojenny posłał w rewanżu na plażę parę pocisków. Ze strony zachodniej, od portu nadleciało parę pocisków moździerzowych. To "nieoczyszczona" przez 6 Dywizję grupa niedobitków szczerzyła jeszcze zęby. Cofnęliśmy się spod tego ognia. Artylerzyści, przy spontanicznej pomocy piechurów wciągnęli działo 76 mm na piaszczystą wydmę i rozpoczęli ostrzał barek i okrętów. Wszystkie pociski padały jednak za blisko. Skonfundowani tłumaczyli otaczającym ich kibicom-piechocińcom, że ... "woda myli".
Plaże i ulice przyportowe zaroiły się wojskiem. Wszędzie pełno artylerii, samochodów, piechoty.
"Skąd tyle tego bractwa tak szybko się tu wzięło... Jak trzeba było atakować to nikogo nie było..." - dziwiliśmy się z Mietkiem.
Nadciągnęła nasza kompania. Rozkwaterowaliśmy się w jakimś niedużym, na wpół zrujnowanym domku. Obiecywałem sobie, że teraz wyśpię się za wszystkie czasy. Wymościłem sobie legowisko. Sciągając buty uświadomiłem sobie, że ich szczerzące się paszcze sygnalizują zdecydowanie odmowę dalszej służby. Sfatygowane były niemiłosiernie. Wziąłem je jeszcze w czerwcu ubiegłego roku, gdy wpadłem do domu. Oczywiście wyfasowałem służbowe trzewiki, ale trzeba było nosić do nich sowieckie granatowe owijacze, tzw. obmotki, a to dziadostwo absolutnie mi nie pasowało. Wymagało starannego owijania no i żaden "szyk". Chodziłem w swoich prywatnych, wykonanych przez znajomego szewca dobrych butach, ale przez te dziewięć miesięcy piechocińskiej służby musiały się zedrzeć. Nosiłem je tak długo nie przez sentyment. Przymierzałem już kilkakrotnie zdobyczne niemieckie buty, ale nie mogłem trafić na odpowiedni rozmiar. Z reguły były za niskie w podbiciu. Wyruszyłem więc "po zakupy" świadom tego, że z każdą upływającą chwilą trudniej będzie coś znaleźć, bo wojsko było obdarte, a takich mądrych jak ja też na pewno wielu. Pomaszerowałem więc bezludną a zawaloną zgruchotanym sprzętem promenadą w kierunku widniejących domów. Przy okazji pobawiłem się to małym czterolufowym, to dużym działem przeciwlotniczym. Raptem spostrzegłem podążającego w moim kierunku jakiegoś cywila. Zawahał się chwilę w momencie gdy mnie zauważył, lecz dalej wolno zbliżył się do mnie. Trzymając na pozór niedbale, lecz w pogotowiu automat, zatrzymałem go w bezpiecznej dla siebie odległości. Stał przede mną patrząc spode łba młody, potężnie zbudowany mężczyzna, w cywilnym ubraniu. Buty jednak miał wojskowe "saperki". Tłumaczył mi, że jest Rosjaninem wywiezionym tu na roboty. Wyglądał na przebranego w cywilne ciuchy własowca, możliwe, że nie mógł znaleźć odpowiednich (cywilnych) butów, więc zostawił swoje.
"No a dlaczego masz buty wojskowe", zapytałem.
"Takie mi dali".
Nienawidziłem ich bardziej niż Niemców. Skondensowali oni w sobie wszystkie okrutne cechy bolszewików i wzbogacili faszystowskimi. Należało go albo samemu rozwalić, albo zaprowadzić do dowództwa, gdzie po przesłuchaniu rosyjscy oficerowie na pewno każą go rozstrzelać. Nie mieli litości dla zdrajców. A jeżeli mówi prawdę?, przemknęło mi przez myśl.
"Zdejmuj buty", powiedziałem.
Bez słowa sprzeciwu wypełnił polecenie. Saperki, trochę na mnie za duże, ale będę mógł w nich chodzić. Zostawiłem go na drodze usiłującego wcisnąć nogi w moje pozostawione, sfatygowane buty. Jeśli to własowiec, to i tak się chyba nie wywinie i buty mu niepotrzebne. Jeśli to robotnik, to znajdzie sobie inne, lepsze - szybko się rozgrzeszyłem. Przy najbliższej okazji opowiedziałem o tym incydencie Mietkowi.
"Dobrze, że go nie rozwaliłeś, chociaż z tego co mówisz, to był na pewno własowiec. Opowiadałem ci już, że w Połczynie na rozkaz ppłk. Nikiszkina zastrzeliłem własowca. Nie mogę zapomnieć jak modlił się on przed śmiercią. Żałuję, że to zrobiłem. Dobrze, że go nie zabiłeś. Lepiej mieć takie wyrzuty sumienia jak ty, niż takie jak ja", powiedział Mietek.
Uradowany zdobyciem butów dotarłem do pierwszego napotkanego domu. Trafiłem, sądząc po walających się zdjęciach, do mieszkania jakiegoś kapitana marynarki. Mimo wyraźnych śladów plądrowania znalazłem złote kolczyki i oficerski kordzik. Jeden z kolczyków zaraz zgubiłem, więc drugi wyrzuciłem ze złością. Kordzik podarowałem Mietkowi. Cieszył się jak dzieciak.
Na kwaterze przyjęto mnie wymówkami:
"Mieciukiewicz nie chce nam robić zdjęć bez ciebie, a ty gdzieś się szwendasz..."
Poszliśmy więc gremialnie na plażę. Morze było urokliwe, łagodnie szumiało, nieduże fale spokojnie omywały plażę. Bractwo zawzięcie pozowało do zdjęć, najchętniej przy walającym się sprzęcie wojskowym. Oczywiście najwięcej zapału przejawiali ci, z "Felusiem" na czele, którzy dopiero teraz dołączyli do nas. Mieciukiewicz uparł się sfotografować mnie i dzięki niemu mam to jedyne zdjęcie z Kołobrzegu. Widać mnie na nim w całej okazałości. W tych nowych już saperkach, w mundurze członka NSDAP, z partyjnym sztyletem, w kożuszku bez rękawów, który dostałem za Włocławkiem od Mietka. Na prawym ramieniu, jak się dobrze przejrzeć, zawieszony jest zdobyczny pistolet maszynowy. Lewa ręka niby od niechcenia uwidacznia kaburę pistoletu, a bandaż na głowie to pomiątka z kościoła św. Jerzego. Dostałem tam cegłą, ale niegroźnie, kiedy spragniony szukałem wina. Oczywiście przemilczałem przed kolegami szczegóły, bo nie byłoby końca uwagom w stylu: Bozia pokarała itp.
Nie było mi dane w tym dniu odsypianie. Josek Mardyks, kucharz, gdy dowiedział się o pozostawionych w banku pieniądzach rozeźlił się na mnie:
"Nie bądź ty taki z Chełma!", powiedział. "Lećcie tam, przynieście ile się da. Nie można zakładać, że nie przeżyjecie. Jesteście młodzi, ktoś musi przeżyć. Ja przeżyłem kijowską wyprawę i pościg Budionnego, i Kazachstan... Zaraz po wojnie, a już niedługo do jej końca, nawet marki będą przedstawiały wartość. Posłuchajcie doświadczonego Żyda...", radził Josek.
Pomaszerowaliśmy z pustymi plecakami i z takimi samymi wróciliśmy. Nie było już ani jednego banknotu. Skojarzyłem sobie teraz, co mógł mieć w swoim ciężkim plecaku żołnierz, który nie chciał z nim się rozstać.
Pierwszy dzień po ustaniu działań wojennych zapowiadał się bardzo uroczyście. Oczekiwano na przyjazd naczalstwa, odznaczenia, mszę polową, a jako ukoronowanie przewidziano "zaślubiny Polski z morzem". Josek ze zdziwieniem kręcił nosem:
"Przecież nie było rozwodu, po co ślub?", miał zapewne na myśli przedwojenne uroczystości o podobnym charakterze.
Nauczony smutnym doświadczeniem, byłem zagorzałym przeciwnikiem masowych spędów. Oświadczyłem więc publicznie, że nigdzie nie idę, tym bardziej, że nikt nie planował dekorowania mnie orderami, czy medalami. Wystąpienie moje nie wymagało specjalnej odwagi, bowiem dowództwo nie stawiało sprawy w sposób kategoryczny, raczej zapraszało. Nic więc dziwnego, że wkrótce znalazłem sporo naśladowców. Postanowiliśmy uczcić zdobycie Kołobrzegu ucztą "łapiduchów". Znalazły się jakieś śledzie. Josek spitrasił coś przypominającego jedzenie, do rozcieńczania spirytusu znalazły się kompoty, a zamiast kieliszków służyły puste słoiki napełniane najwyżej do jednej trzeciej wysokości. To ostatnie, było skrupulatnie kontrolowane przez wyłonione kolegium. Wszyscy z zapałem wzięli udział w libacji, z wyjątkiem "Danyły". Ten uporczywie twierdził, że:
"Nie będzie pił, bo on siebie zna, wódka na niego nie działa, więc po co marnować".
Wzbudziło to powszechne niedowierzanie, ale w końcu, gwoli zaspokojenia naszej ciekawości i udowodnienia swoich racji, łaskawie się zgodził. Pił więc na równi z nami, za zwycięstwo, za obecnych tu Józefów i Joska, bo to przecież też Józef. Piliśmy zgodnie i za Piłsudskiego i za Stalina i w ogóle za wszystkich innych Józefów, których istnienie zdołaliśmy sobie przypomnieć. Oczywiście cały czas obserwowaliśmy z Mieciem "Danyłę". Wbrew buńczucznym zapowiedziom, okazał się mniej odporny na działanie alkoholu niż inni, więc Mietek przestał mu napełniać "kieliszek". Spostrzegłszy to "Danyło" dość energicznie upomniał się o swoje prawa. Korzystając z ogólnego rozgardiaszu, wlaliśmy mu po kryjomu samego kompotu. Zadowolony "Danyło" stojąc wzniósł bełkotliwie jakiś toast, łyknął kompotu i zgrabnie zwalił się pod stół.
Niespodziewanie, o świcie opuszczaliśmy Kołobrzeg. Rozwiały się nasze nadzieje, że pograsujemy za trofiejami. Przechodząc w pobliżu dworca zdołałem jedynie porwać z jakiegoś restauracyjnego magazynku skrzynkę z puszkami kompotów śliwkowych. Wracaliśmy uprzednio przebytym szlakiem, obok kościoła św. Jerzego. Z "drogi śmierci" usunięto już poległych. Na pobliskich łąkach sterczały rozbite sowieckie działa szturmowe. W pobliżu rakarni, gdzie leżał na bruku trup niemieckiego wieśniaka, pozostała tłusta plama przypominająca kształtem kontury człowieka.
Wartkowo
Przeszliśmy, jak się to wtedy "sztabowo" nazywało do drugiego rzutu armii, czyli mówiąc po ludzku, rozlokowaliśmy się na zasłużony odpoczynek w oddalonej o kilkanaście kilometrów od Kołobrzegu niedużej, wyludnionej wsi, Wartkowo. Zajęliśmy położony przy głównej ulicy opuszczony, dwurodzinny budynek sąsiadujący z przykościelnym placem. Naczalstwo, czyli oficerowie, zajęli prawą stronę budynku, pozostali lewą. "Arystokracja", jak nas nazywano, czyli ja z Mietkiem zachwaciliśmy nieduży pokój na poddaszu. Oczywiście nie wszyscy chcieli się z tym pogodzić, gdyż w pozostałych pomieszczeniach zagęszczenie było duże, ale opozycjoniści chyba uświadomili sobie szybko, że wprowadzając się wbrew nam nie mieliby spokojnego życia, więc szybko spuścili z tonu. Ostatecznie mieszkaliśmy sami.
Jak już wspomninałem, cywilnej ludności niemieckiej pozostało w wiosce mało, ale byli widoczni. W czasie wydawania posiłków gromadzili się w pobliżu kuchen polowych. Po pobraniu należnych porcji przez żołnierzy, wyposażeni w jakieś naczynia zbliżali się nieśmiało, prosząc o jedzenie. Oczywiście tych pozostałości nie wystarczało dla wszystkich, później kucharze gotowali celowo więcej. Któregoś dnia Mietek zagadnął uprzejmie jednego z wyczekujących:
"Jesteście głodni, co?"
"Tak jest"!", padła odpowiedź.
"Nie macie co gotować?", indagował Mietek dalej.
"Tak jest panie podoficerze!"
"Popatrz", Mietek wskazał pasące się na oziminach bezpańskie bydło, "tyle krów tu chodzi, a wy nie macie co jeść? Zarżnąłbyś krowę i tyle żarcia dla wszystkich!" Na koniec tego wywodu Mietek zrobił wymowny ruch ręki.
"Nie wolno. Zabronione. Przecież to nie nasze", odpowiedział rozmówca.
"A gdybym ja to zrobił i dał wam mięso?", drwiąco zapytał Mietek.
"A to byłoby w porządku..."
Mietek z szelmowskim uśmiechem kazał mu złapać krowę, a sam w międzyczasie przyniósł kosę, którą poderżnął krowie gardło i wspaniałomyślnie podarował dogorywające zwierzę, przykazując na odchodne, żeby podział był sprawiedliwy. Niemcy z zapałem, błyskawicznie rozparcelowali mięso.
"Teraz jest w porządku, zgodnie z prawem", chichotał Mietek.
Nie trudno było zauważyć, że od tego czasu bardzo szybko ubywało wałęsających się po polach krów.
Nastały ciepłe, wiosenne dni. Pałaszujemy we trójkę, to znaczy Mietek, Josek i ja, ostatnie ze zdobycznych kompotów. Z przygotowaną już wcześniej łyżką przysiada do nas "Trosiuńku", oczywiście częstujemy go jak zawsze, chociaż ze smętnymi minami, bo to już ostatnie.
"Dobry kompot", cmoka Josek.
"Oj, dobry", przytakuje "Trosiuńku".
"Ale już się kończy..." wzdycha Mietek.
"Przynajmniej mieliście skrzynkę, a ja nic...", biadoli "Trosiuńku", po czym oblizuje łyżkę, wkłada za cholewę i odchodzi statecznym krokiem.
"Wiecie co?", Joska aż roznosi wzburzenie, "on obłudnik ma całą skrzynkę na wozie, a u was żebrze!"
Następnego ranka już jej nie miał. Poczęstowaliśmy go ostatnią "naszą" puszką. Wzruszyło go to i mówi:
"Zaczekajcie, ja mam gdzieś chyba jeszcze jedną puszkę, poczęstuję was..." Po chwili wrócił blady z wściekłości.
"Zginęła mi cała skrzynka, złodzieje!", wrzeszczał. Mietek krótko, lecz dosadnie rozprawił się z zarzutami:
"Cały czas dożywialiśmy ciebie, mówiłeś, że nic nie masz, a teraz zginęła ci skrzynka! Pieprzysz sam nie wiesz co!"
Właściwie to nie ukrywaliśmy specjalnie tego wyczynu, wręcz przeciwnie, ilekroć "Trosiuńku" przechodził pod naszymi oknami, bombardowaliśmy go ostentacyjnie pustymi puszkami po kompotach.
Tu w Wartkowie, szybko wracaliśmy do normy. Nareszcie można było wykąpać się, rzetelnie wyspać, wyprać przepocone ciuchy etc. Otrząsnąłem się z koszmaru wojny. Rozsadzała mnie wprost radość życia. Pocieszającym był również fakt, że poniesione przez nasz pułk straty, chociaż były bardzo wysokie, ale okazały się nie aż tak koszmarne jak wyglądały bezpośrednio po ustaniu walk. Zaczęli napływać zagubieni żołnierze, tzw. odstawszyje i nie ma co ukrywać, że była dość spora ich liczba. Nie słyszałem, żeby wyciągano w stosunku do nich jakiekolwiek konsekwencje. Każdy miał przekonywujące tłumaczenie i każdy był radośnie witany. Nie zmieniło to jednak faktu, że jednostki liniowe miały bardzo duże straty.
Od pierwszych dni napływało uzupełnienie. Przybywali z zapasowych pułków nowi, w jasnoszarych szynelach, niewyszkoleni, pochodzący przeważnie z Wileńszczyzny chłopcy.
W naszej kompanii panował cały czas "luz", natomiast w innych jednostkach już chyba po trzech dniach wprowadzano rygor i systematyczne szkolenie. Opornie to realizowano, bo nikomu się nie chciało, ani szkolącym, ani szkolonym. Któregoś dnia z nudów kibicowałem przy ćwiczeniach jakiejś niedużej grupy. Tematem ćwiczeń były "walki w mieście". Zdążyłem zaprzyjaźnić się z kilku nowymi, a że miałem swoją teorię na temat szkolenia frontowego żołnierzy, zaproponowałem im praktyczniejsze moim zdaniem ćwiczenia. Uważałem, że niedopuszczalnym jest, by żołnierz dopiero w czasie walki pierwszy raz w życiu rzucał granatem lub strzelał z pancerfaustu. Wtedy lęk i nieobycie paraliżuje sprawność i refleks. Pod moją więc opieką, każdy z nich rzucił do celu i zdetonował granat. Gorzej dla mnie wypadł eksperyment z pancerfaustem. Miałem tylko jeden, więc objaśniłem działanie, pozwoliłem celować, lecz zdetonowałem sam, trafiając w jakąś stojącą blisko chałupy młockarnię. Poleciały z okien szyby. Wyskoczyli kwaterujący tam oficerowie, sądząc, że to zamach na ich życie. Nie wypadało mi uciekać, więc dałem się zaaresztować. Wydawało mi się, że sprawa jest wyczerpująco wyjaśniona, a mimo to zamknięto mnie na strychu (niby w areszcie). Czas mi się dłużył, zrobiło się chłodno, postanowiłem więc przypomnieć o swojej obecności dzikimi tańcami. Ktoś zaczął wrzeszczeć, żebym się uspokoił. Odkrzyknąłem, że "chołodno" i tańczyłem aż się trząsł cały strop. Wypuszczono mnie, gdy wysikałem się na strychu i zaczęło im kapać na mapy. Zwolniono mnie w końcu z aresztu, wręczając zapieczętowany list do dowódcy kompanii. W liście tym szef sztabu zalecał ukarać mnie "tak, żebym to odczuł". Wiadomość o tym incydencie wyprzedziła moje przybycie. Kapitan Repin oczekiwał mnie już otoczony zgrają żądnych sensacji kolegów. Przeczytał pismo i próbował wypytać o co tu właściwie chodzi. Wykpiłem się żartobliwą uwagą, że nie znają się na sztuce szkolenia. Zastanowił się chwilę i kazał mi uprzątnąć znajdującą się pod płotem pryzmę gnoju. Uważałem to za złośliwość, bowiem doskonale wiedział, że nie cierpię pracy, zwłaszcza zbędnej. Nie próbowałem jednak oponować i posłusznie przejąłem od usłużnego kolegi widły. Nawóz ten wg. prikazu właściwie miał być usunięty jeszcze poprzedniego dnia, ale każdy się migał, nic więc dziwnego, że i ja nie byłem zachwycony tym zbiegiem okoliczności.
"Trudno", mówię, "niestety tak się u nas wynagradza ofiarną służbę ojczyźnie".
Przy powszechnym aplauzie zebranych, nonszalancko wbiłem widły w nawóz, a podnosząc je dostrzegłem jakiś metaliczny, złoty błysk. Był to złoty, o podwójnej kopercie kieszonkowy zegarek. Wytarłem go pieczołowicie i schowałem do kieszeni. Przy ponownym uderzeniu wideł znalazłem złotą, dwudziestomarkową monetę. Osłupiali dotychczas kibice, oprzytomnieli i skoczyli po widły. Wszyscy, na czele z kapitanem przerzucali za płot i rozgrzebywali nawóz. Robota została sprawnie wykonana. Niestety nikt nic więcej nie znalazł. Mietek nie omieszkał rozpuścić pogłoskę, że ta cała historia została sfingowana, że monetę i zegarek widział już u mnie wcześniej. Oczywiście, to była nieprawda, ale z satysfakcją, dyplomatycznie milczałem. Historia szybko rozniosła się w pułku. Kapitan Repin długo nie mógł mi darować, że stał się przedmiotem docinków oficerów. Sam byłem świadkiem, gdy kiedyś przejeżdżając obok leżących na polu kupek gnoju jakiś wesołek wołał:
"Kapitanie Wątroba, bierz widły i szukaj złota".
Zbliżały się Swięta Wielkanocne. Należało pomyśleć o wspólnym, zbliżonym do tradycyjnego śniadaniu. Łatwo było domyśleć się, że kwatermistrzostwo nie zaspokoi naszych potrzeb. Można było liczyć jedynie na świąteczną porcję wódki. Z własnej inicjatywy, za cichą zgodą dowódcy, wybraliśmy się w kilku do trochę dalej położonej od wojska wioski. Przechodząc koło jednej ze stodół, posłyszałem miłe żołnierskiemu uchu, sympatyczne gdakanie kur. Znalazłem jakiś przydatny do polowania kij i wtargnąłem do stodoły. Przymierzam się do rzutu, a tu wychodzą z jakiegoś zakamarka dwie, nie grzeszące urodą Niemki i uśmiechając się żałośnie podnoszą kiecki. Głupio mi się zrobiło, krępowałem się przy nich barbarzyńsko zapolować na kury, a na niedwuznacznie zaproponowaną mi "miłość" nie miałem najmniejszej ochoty.Kury jakoby przeczuwając grożące im niebezpieczeństwo, skorzystały z w międzyczasie z mojego zaskoczenia i przez otwarte wrota wyfrunęły na podwórze. Chyba Rosjanie tak przeszkolili te kobiety, pomyślałem i jak się później okazało trafnie. Wściekły opuściłem stodołę.
"Złap mi kurę", rozkazałem rozdrażnionym głosem, rąbiącej drewno hożej Niemce.
Zignorowała mnie całkowicie nie przerywając roboty. Przyjrzałem się jej uważnie. Była to urodziwa, rosła blondynka z grubymi warkoczami upiętymi w koronę wokół głowy. Wypisz, wymaluj "rasowa" Niemka zdjęta z propagandowego hitlerowskiego afisza. Powtórzyłem moje żądanie. Przerwała rąbanie i nie okładając siekiery zmierzyła mnie pogardliwym spojrzeniem.
"Złap mi kurę, mówię ostatni raz!", zagroziłem.
"Ja? Niemka Polakowi?, złap se sam", odparła butnie.
"Złapiesz czy nie?", zasyczałem.
Uparłem się postawić na swoim. Niemka wymownym ruchem podniosła siekierę. Ale hitlerówa, pomyślałem i spokojnie przylałem jej kijem po pośladkach. Wściekłość pojawiła się na jej twarzy.
"Nooo!", ostrzegłem poruszając automatem. Niemka zmitygowała się. Ja też. Odechciało mi się jej kury.
"Cóż to, z babami wojujesz?", rozległ się za mną kpiący głos Mietka.
"Prowokowała, miała nawet ochotę mnie zabić", broniłem się bez większego przekonania.
"Wiesz... Rozmawiałem z kobietami. Tu strasznie dokuczali im ruscy i chyba mają one tego wszystkiego dość", bronił ją Mietek, po czym swoją murzyńską niemczyzną załagodził sytuację i rozstaliśmy się z wioską w zgodzie.
Pierwszy dzień Wielkanocy wypadł w dniu pierwszego kwietnia. Jak na tę porę roku było niezwykle ciepło. Od samego rana bractwo pieczołowicie szykowało wspólne śniadanie, a my z Mietkiem postanowiliśmy wywinąć komuś primaaprilisowy kawał. Na ofiarę upatrzyliśmy kaprala, Stanisława Falkowskiego. Przechrzciliśmy go na "Felusia", bo wydawało się nam, że to imię bardziej do niego pasuje. Przybył on do nas w stopniu kaprala, którego to stopnia Mietek nie respektował, twierdzac, że on "taki kapral, jak z p... gwóźdź". Zarzucał mu wręcz, zwłaszcza po jego sławnej rejteradzie spod Kołobrzegu, że stopień przywłaszczył sobie, korzystając z bałaganu przy poborze, podając się za podoficera AK i chyba miał rację, bo "Feluś" nie oponował. Mimo wszystko lubiliśmy go, ale śmieszył nas jego, jakbyśmy dziś powiedzieli "oficerski szpan". Obwieszał się czym tylko mógł, żeby wyglądać jak Bóg Wojny. Pasek oczywiście nosił z koalicyjką, mapnik, kompas, lornetkę, błyszczący łańcuszkowy wycior niemiecki, zabezpieczał postolet przed zgubieniem, słowem, poobwieszany był jak choinka. Zwierzył się nam ze swego zmartwienia, że za późno dowiedział się o zorganizowanym w Wartkowie kursie dla przyszłych podoficerów polityczno-wychowawczych. Po skończeniu takiego kursu mógłby pełnić funkcję zastępcy dowódcy plutonu d/s polit.-wych. i droga do kariery stałaby otworem. Wykorzystując tą wiadomość, uknuliśmy precyzyjnie spisek. Mietek wystukał jednym palcem na maszynie wezwanie dla "Felusia" do natychmiastowego stawienia się u Z-cy Dow. Pułku w celu skierowania do szkoły oficerskiej. W momencie siadania do stołu, ordynans Czaja wręczył "urzędowo" wezwanie adresatowi. "Feluś" nawet nie raczył podzielić się z nami wiadomością. Burknął, że to sprawy służbowe i popędził do sztabu. Tam szybko zorientował się ktoś, że to kawał i podtrzymując zabawę, polecił mu zgłosić się za godzinę. "Feluś" powrócił zdyszany, przełknął coś i poleciał znowu. Chyba ze trzy razy obracał, aż ktoś ulitował się i przerwał zabawę. Najgłośniej z kawału cieszył się jak zwykle Chołodniuk. Mietek wykorzystał nową sytuację i podpowiedział "Felusiowi" jak się odegrać.
"Feluś" wysmarował sobie dłonie sadzą i podszedł do Chołodniuka i prosząc żeby przestał nabijać się, pieszczotliwie pogłaskał go osmolonymi rękami po twarzy. Oczywiście wywołało to salwy śmiechu. Dopiero po dłuższej chwili osmarowany spojrzał przypadkowo w lustro. Wpadł we wściekłość. Chwycił stojący na stole kubek i podnosząc go ponad swoją głowę zamierzył się na "Felusia" przyczym woda z kubka chlusnęła mu za kołnierz. Zesztywniał. "Feluś" zmyka jak zając. Wściekły Chołodniuk za nim z siekierą. Goniąc się, okrążyli kilkakrotnie nasz budynek. Wojsko bawiło się na sto dwa, aż w końcu Mietek ostro przerwał tę zabawę.
Drugi dzień Swiąt rozpoczął się desperackim atakiem "polewaczy" na nasze "orle gniazdo". Nie byliśmy tym zaskoczeni, ale nie przewidywaliśmy takiej zmasowanej akcji. Słysząc na schodach podejrzane szmery, zaczailiśmy się przy wejściu z klatki schodowej do pokoju. Kiedy w uchylonych drzwiach ukazało się wiadro z wodą, któryś z nas znienacka wyrwał je, chlusnął na napastnika, a drugi zepchnął go z wąskich schodów. Popchnięty zwalał jak w efekcie domina niżej stojącego, ten następnego itd., oblewając się przeznaczoną dla nas wodą. Z pierwszego starcia wyszliśmy zwycięsko.
Mokrzy już, ale żądni rewanżu napastnicy przystąpili do oblężenia. Niepokoiło nas to, bowiem wyczerpywały się nasze zapasy wody. Błyskawicznie zrealizowaliśmy nowy plan. Mietek odpierał kolejne ataki, a ja w międzyczasie przeszedłem z ostatnim, niepełnym wiadrem wody po dachu nad wejście, gdzie kłębiła się grupa najbardziej zażartych "mokrych koszul". Oczywiście żaden z nich nie patrzył na dach, więc z zaskoczenia zlałem ich bez skrupułów. Zabawa niebezpiecznie przedłużała się. Jesteśmy osaczeni, z "amunicją" gorzej niż krucho, uciekać nie ma którędy, śniadanie czeka... Z nieoczekiwaną pomocą pośpieszył nam niezawodny Josek. Przyszedł do nas z białą flagą, jako parlamentariusz w imieniu "drugiej strony" i zaproponował zawarcie rozejmu. Otóż ta "druga strona" gwarantuje nam nietykalność pod warunkiem, że "oblejemy fajfusów (ordynansów) tak jak ich w życiu nikt jeszcze nie oblał". Nie trudno było domyśleć się, że ten cały układ był pomysłem Joska. Darzył on nas, a szczególnie mnie dużą sympatią. Gawędziliśmy z nim często.
Pochodził z biednej, żydowskiej rodziny z Warszawy. Skończył szkołę zawodową i pracował jako rękawicznik. W 1920 roku, jako ochotnik uczestniczył w wyprawie kijowskiej, ale jego wspomnienia wojenne sprowadzały się najczęściej do tego jak uciekał przed Budionnym. Nie ukrywał, że potwornie bał się Kozaków. Pracował jakiś czas w Belgii i Francji. Był oczytany, znał parę języków, a po polsku rozmawiał chyba poprawniej niż my. Godzinami mogłem słuchać jego opowiadań, anegdot i kawałów żydowskich, ale wyraźnie nie lubił szmoncesów tj. przedrzeźniania źle po polsku mówiących Żydów. Podkpiwał ze wszystkich, nie oszczędzając Żydów. Żonę swoją zostawił na zsyłce w Kazachstanie, oczywiście martwił się o nią. W naszej komapanii kucharzył, później Chołodniuk wygryzł go z posady donosząc, że nie myje kotłów, tylko je wyciera obrusami. Po jakimś czasie wrócił Josek na swoje stanowisko. Był zdecydowanie lepszy, chociaż estetycznie nie wyglądał. Często wyszmelcowany, rzadko ogolony ale zawsze w dobrym humorze.
Podpowiedział nam, jak tanim kosztem wywiązać się z honorowego zobowiązania rozjemczego. Był to stary, jeszcze legionowy sposób. Aby sprawę tę mieć z głowy, załatwiliśmy ją jeszcze przed śniadaniem. Naprzód dorwaliśmy Czaję i przewróconemu wsadziliśmy otwartą butelkę z wodą do rozporka. Przytrzymywany chłop ciskał się jak mógł, butelka szybko się opróżniła. To samo spotkało Paczosika. Josek orzekł, że Czaja wykąpany był rzetelnie, gdyż w obudwu butach miał mniej więcej równą ilość wody, ale zaliczył i Paczosika.
Oczywiście fajfusi poskarżyli się kapitanowi. Ten nie orientując się w naszych obyczajach zareagował dość gwałtownie.
"Co to ma znaczyć? Dlaczego znęcacie się nad orynansami?", zapytał.
"Szprycowanije", odpowiada ze śmiechem Mietek, a Josek zrobił wykład o obyczajach ludowych.
"Ja wam dam szprycowanie", odgrażał się na odchodne kapitan. Niby zaraz mu przeszło, ale nie siadł z nami do śniadania.
Postanowiliśmy szybko odegrać się na Paczosiku za to kapowanie. Ułożyliśmy we trójkę szczegółowy scenariusz. Tuż przed końcem śniadania, poprosiłem o uwagę i tonem cyrkowego konferansjera zapowiedziałem:
"Szanowna publiko! Oto zostawiam tu na stole magiczne jajko. Wyjdę stąd na parę minut. Kto chętny może schować go w dowolne miejsce, a ja po powrocie błyskawiczne odnajdę je przy pomocy tej oto czarodziejskiej rózgi!"
Obecni chętnie przystali na eksperyment, a Mietek z zapałem już się rwie do chowania jajka.
"Hola, hola", oponuje Josek, "zmówiliście się koledzy... Ja schowam".
Sala przyklasnęła. Oczywiście wiem, że surowe jajko będzie schowane pod czapką na głowie Paczosika. Dla zwiększenia emocji początkowo szukam w kieszeniach to jednego to drugiego kolegi. Oczywiście bez rezultatu. Sala się bawi. Rechocze stojący przy mnie Paczosik.
"Czego się śmiejesz, głąbie?", udaję poirytowanego i uderzam go ręką po czapce. Jajko rozbite, Paczosik ma arcygłupią minę, wszyscy się cieszą.
"To zaliczka za kapowanie", szepcze mu Mietek do ucha. Żart podobał się nie tylko nam.
Wróciło paru kolegów ze służby i nikt nie zdążył jeszcze opowiedzieć im o tym sensacyjnym zdarzeniu z jajkiem. Szybko wytypowaliśmy nową ofiarę i ustaliliśmy inny scenariusz. Mietek wpadł przejęty do świetlicy, gdzie posilali się nieświadomi wydarzeń koledzy i przytrzymując drzwi krzyczał:
"Chłopaki!, Olgierd się spił i chce mnie za głupie jajko zabić! Trzymajcie drzwi!" Po chwili, już spokojniejszy Mietek, zastanawiał się głośno:
"Najlepiej będzie to jajko gdzieś schować, tak żeby nikt go nie znalazł... O, już wiem!", zawołał i włożył Józkowi Nietrebie jajko pod czapkę.
Teraz dopiero odważono się wpuścić mnie do izby. Poawanturowałem się jeszcze trochę i nastąpiło zakończenie podobne do pierwszego, to znaczy, żartobliwe klepnięcie po czapce i dwa zero!
Wieczorem opowiadał Mietek ten epizod bardzo zaciekawionemu Chołodniukowi, który jak już wspominałem, szalenie lubił kawały ale oczywiście nie robione jemu.
"...A ja jajko po czapkę Józkowi...", mówiąc to włożył mu jajko pod czapkę.
"... A ja go trach po czapce...", kończyłem plastycznie trzepnięciem trzeciej ofiary naszych żartów w ukryte jajko.
W szampańskich humorach udaliśmy się na zasłużony odpoczynek, zachwyceni mile spędzonym dniem i sobą. Obudziły mnie głośne przekleństwa Mietka, a trzeba przyznać, że miał przebogaty repertuar i klął jak w transie, długimi seriami. Wprawdzie słabo znał rosyjski, ale szybko przyswoił sobie zasłyszane co celniejsze i pikantniejsze słówka i tak wzbogacona litania zawierała naczęściej komplet organów ludzkich w tym rebra, żebra, pieczonku, sieledzionku..., a kończyło się zwykle na sakramentalnym "mać".
"I cóż to jest powodem twego wzburzenia, że spać nie dajesz, kurwa mać?", spytałem słodko, zarażony jego rusycyzmami z zabornej litieratury ("literatura" pisana na płotach, w ustępach etc.).
"Spieszyło mi się rano, więc wskoczyłem w twoje buty, bo większe i bliżej stały. Wyskoczyłem z nich jeszcze szybciej, takie tam gwoździe! Pokaleczyłem stopy. Jak ty tak możesz chodzić nygusie?", pytał wzburzony Mietek.
Początkowo myślałem, że ktoś mi ponabiłał gwoździ. Sprawdziłem, gwoździe stare. Włożyłem do butów rękę. Istotnie, w obudwu sterczały pokaźnych wymiarów gwoździe, ale moje stopy tego nie odczuwały. Wyjaśniłem mu, że nie umartwiam się, ani nie jestem fakirem, lecz tak zrogowaciała mi skóra na stopach jeszcze w czasach partyzanckich, kiedy to prawie rok temu boso grasowałem po poleskich lasach.
"Dobrze, że nie na rękach", dowcipkując rozładował sytuację, "trudno byłoby ci występować w dzisiejszych zawodach z Józwą", dodał.
Od samego początku naszej przyjaźni z Mietkiem współzawodniczyliśmy w celności strzelania. Na szczęście raz lepszy był on, innym razem ja. Mietek bardzo silnie przeżywał porażki. Od dłuższego czasu strzelaliśmy ze zdobycznej broni sportowej i nie chwaląc się uzyskiwaliśmy dobre wyniki. Józek Nietreba. przyglądający się ostatnio naszym popisom z uznaniem cmokał, ale mimochodem zauważył, że Józwa napewno jest lepszy. Pochodzili z tej samej wsi, razem odbywali służbę czynną i Józwa wg. niego był mistrzem pułku. Ciekawe, że sam Józwa nigdy tym się nie chwalił i co charakterystyczne unikał strzelania, za to broń miał zawsze w idealnym porządku i wściekał się, gdy braliśmy czasami po kryjomu jego karabin "do przestrzelania", a potem podrzucaliśmy niewyczyszczony. Kiedyś wygadał się, że liczy się z tym, że może wpaść do niewoli, a czysty karabin dowodziłby braku wrogości. Byliśmy oburzeni taką postawą. Nieraz dyskutowaliśmy ze sobą na ten temat.
"On myśli, że to jak za Franciszka Józefa... Tarnopilska obłaść!", ciskał się Mietek. 
"Ja widziałem, co wyczyniali Niemcy z jeńcami i nigdy bym nie zaryzykował", twierdziłem szczerze. Nie wywlekaliśmy sprawy na zewnątrz, mógłby mieć kłopoty.
Podrażnieni opinią Józka N. o talentach strzeleckich Józwy, sprowokowaliśmy tego drugiego do zmierzenia się z nami. W pierwszej serii wszyscy trzej strąciliśmy izolatorki z anteny. W drugiej, cele stanowił drut. Józwa drutu nawet nie musnął. Od strzału Mietka drut się zakołysał. Zwyciężyłem ja, a cel już nie istniał. Józwę uważaliśmy łaskawie za równego nam strzelca. Nie znał przecież naszej broni i strzelał bez treningu.
W dalszym ciągu pogoda była piękna, ciepła jak na zamówienie, aż się prosiło by wyjść w plener. Wpadł zdyszany Mietek:
"Bierz swoje empi. Jedziemy na spacer bryczką, konie się zastały, trzeba je przegonić".
Powoził starszy, wąsaty, wsoki, znany z mrukliwości woźnica. Nazywaliśmy go "Chadziajem", obok niego usadowił się fajfus Czaja. Rozpanoszyliśmy się na tylnych siedzeniach i dowcipkując w stylu "komu śmierdzi jak koń pierdzi", ruszyliśmy polną drogą poprzez zieleniejące już pola. Uderzyło mnie to, że niby jechaliśmy bez określonego celu, a Czaja wskazywał cały czas drogę. Po przejechaniu kilku ładnych kilometrów zatrzymaliśmy się przed domem. Weszliśmy tam za Czają, który zaproponował dwóm młodym, mówiącym po kaszubsku dziewczynom, by pojechały do nas gotować oficerom, a zapłatę otrzymają w żywności. A więc tu był pies pogrzebany! Potrzebna była eskorta! Dziewczęta chętnie przystały na propozycję, zabrały ze sobą jakieś manatki i ruszyliśmy z powrotem. Opowiadały nam, dość trudną do zrozumienia gwarą, że są ewakuowanymi gdańszczankami, że przeszły tu gehennę, gdyż stale nachodzą ich "Rusy" i dokonują zbiorowych gwałtów. Niedawno przyjechało do wsi paru rzekomych sanitariuszy, którzy zarządzili "przegląd sanitarny" kobiet, zakończony gwałtami.
Bliskość młodych dziewczyn działała podniecająco. Czaja, jednej z nich zaproponował skrócenie drogi i z chętną zniknął w pobliskich krzakach. Nie odpowiadała nam narzucona rola, a dziewczyny nie powiem, bardzo nam się podobały i my chyba im też. Umówiliśmy się z pozostałą, że po przyjeździe odwiedzą nas wieczorem, że mamy oddzielny pokój. Czekaliśmy naiwnie, oczywiście nie przyszły. Przy nabliższym spotkaniu wygarnęliśmy im nasze pretensje i ponowiliśmy dość energiczne zaproszenie. Musiały powiedzieć o tym swoim opiekunom, bo kapitan zabronił nam kategorycznie, nawet w sprawach służbowych wchodzenia do swojej kwatery i od tego czasu gdy szły do znajdującej się na dworze ubikacji, eskortował je albo kapitan, albo major. Musiały być fajne...
Nie wypaliły nam amory, ale za to wypatrzyliśmy błąkającą się w pobliżu zabudowań świnkę. Dawno już nie widzieliśmy tego ulubionego przez wojsko stworzenia. Zapolowaliśmy nań z małą nagonką, świnka uciekała jak dzik, aż w końcu poległa od celnego strzału Miecia, nawiasem mówiąc z porwanego przez przypadek karabinu Józwy, który nam tę niegodziwość wspaniałomyślnie wybaczył. Zainteresowania całą akcją było ogromne, nawet my pomagaliśmy naszemu honorowemu rzeźnikowi oprawiać trzydziestokilogramowe stworzenie. Uroczystość zaszczycił swoją obecnością kapitan Repin. Postał chwilę, pomedytował, a odchodząc podkreślił, że bardzo lubi wątróbkę. Kapitan nie znał polskiego i powiedział po rosyjsku pieczonku. Było to wyraźnie adresowane do mnie, bo akuratnie tak się złożyło, że ja też bardzo lubię świeżą wątróbkę, a przy poprzednich świniobiciach zdarzało się, że udawało mi się sprzątnąć ją jego fajfusom z przed nosa. Wracali zwykle z pustymi rąkoma, żaląc się, że:
"Olgierd z Mietkiem znowu zabrali".
Trudno było bądź co bądź dowódcy kompanii pogodzić się z tym, ale nie robił awantur, napewno czuł żal i chciałby zmienić to zwyczajowe prawo.
Teraz przezornie odniosłem tę niekoszerną wątrobę Joskowi do smażenia i gapiłem się dalej. Nanizałem wycięte genitalia na sznurek i kręcąc nim zastanawiałem się co z tym fantem robić dalej. Najchętniej, dla wyrównania zaległych porachunków, zmusiłbym Czaję do pocałowania ich, lecz wpadłem na inny pomysł. Widząc, że kapitan gdzieś poszedł, wdepnąłem do jego kwatery i wręczyłem dziewczynie ten narząd.
"Kapitan kazał usmażyć", mówię poważnie. Dziewczyna ogłupiała.
"Przecież to F...", powiedziała z obrzydzeniem.
"F... nie F..., Rosjanie to bardzo lubią, jedzą nawet na surowo", zmyśliłem.
Dziewczyna zaklęła, wsadziła do miski mój prezent, jedną ręką płucze lecz głowę odwraca ze wstrętem. W tym momencie wraca kapitan i widząc mnie wrzeszczy:
"Zabroniłem ci przecież tu przychodzić!"
Strugam głupka i odpowiadam mu po polsku celowo, bowiem wiedział doskonale, że znam rosyjski i irytowało go kiedy nie chciałem z nim w tym języku rozmawiać: 
"Przy świniobiciu prosił pan kapitan o pieczonkę, więc dla świętej zgody przyniosłem..." Tu włączyła się dziewczyna:
"Przyniósł to świństwo do smażenia i jeszcze mówił, że lubi pan nawet na surowo..."
Kapitan zajrzał do miski i na chwilę go zatkało.
"To przecież nie wątroba, a p... świńska", wrzasnął kapitan.
"Po naszemu pieczonka. Zawsze upominał się pan kapitan o nią, w końcu przyniosłem" odpowiedziałem.
Kapitan oniemiał. wykorzystując to zaskoczenie, dyplomatycznie "skróciłem front". Na schodach doleciał mnie poirytowany głos kapitana:
"Co to za język, smaczną wątróbkę nazywać tak samo jak to gówno!"
Rechocząc ze śmiechu, opowiedziałem Mietkowi o tym epizodzie. Słuchając, omal nie posikał się ze śmiechu, a że był zapalonym wędkarzem, szybko znalazł odpowiednie wyrażenie:
"Ale łyknął haka..."
Na wszelki wypadek upolowaliśmy powracającego majora Chalfena. "Panie majorze, gdyby kapitan pytał pana co znaczy po polsku pieczonka to powiedz mu pan tak i tak...", prosiliśmy.
"Co znowu wywinęliście?", spytał major, który lubił nas i nieraz cieszył się z naszych wybryków.
Opowiedzieliśmy mu z detalami. Nie ukrywał rozbawienia. Włączył się do zabawy i chyba dlatego nie było większej draki.
Wszystkie znaki na niebie i ziemi wskazywały, że nasza sielanka ma się ku końcowi. Niebawem nakazano wyjątkowo staranne uporządkowanie rysztunku, smarowanie i malowanie wozów etc. Zapowiedziany był przyjazd naczalstwa, przegląd, defilada. Oficerowie liczyli na zdrowy "popij".
"Pamiętacie? W Rembertowie było podobnie... Najpierw wizytacje, a zaraz potem ofensywa", Josek nie miał najmniejszych wątpliwości co do dalszego przebiegu wydarzeń.
Czując, że ma rację, tym intensywniej staraliśmy się wykorzystać ostatnie dni swobody. Oczywiście odmówiliśmy stanowczo prac przy konserwacji wozów.
"Wożą swoje dupy, gdy my drałujemy, to niech chociaż popracują", uważaliśmy.
Wozacy nie naciskali, bali się, że przy tej okazji mogą wyparować ich trofieje. Woleli pracować sami. Zaniedbanego karabinu jednak nikt za mnie nie wyczyści. Zajrzałem do lufy.
"Co? Komunistka?", Josek był wyraźnie ubawiony moją miną. prawie zgadł.
Wewnątrz lufa była już nie czerwona, lecz prawie czarna od rdzy. Wyczyszczenie jej w sposób regulaminowy zajęłoby masę czasu. Znałem jednak wypróbowany sposób wyczyszczenia jej przy małym nakładzie pracy. Należało załadować karabin nabojem pozbawionym pocisku, czyli samą łuską z prochem, zabezpieczyć iglicę, a potem przy pomocy wyciora nabić głęboko przez lufę pakułami. Załadowana uprzednio łuska zapobiegała przed wepchnięciem do komory nabojowej pakuł. Teraz wystarczało wystrzelić i gazy wyrzucą pakuły oczyszczając idealnie lufę z rdzy. Pozostawało jeszcze dwa razy przetrzeć i świeciła jak lustro. W chwili, gdy przystępowałem do operacji, wpada Mietek jak bomba:
"Przestań się bawić w muszkietera, wieczorem skończysz, Mieciukiewicz już czeka, chodźmy", powiedział zniecierpliwiony.Wcisnąłem karabin w stojak.
Kolega , o którym wspominał Mietek, sierżant z cenzusem, Mieczysław Mieciukiewicz, był kompanijnym pisarzem. Ostatnio często przebywaliśmy w jego towarzystwie. Był dużo starszy od nas, różnił się diametralnie charakterem i temperamentem, mimo to zaprzyjaźniliśmy się z nim szybko. Pochodził z Wilna i tam, jeśli dobrze pamiętam, uzyskał dyplom inżyniera leśnictwa. Podobnie jak większość polskiej służby leśnej na Kresach wylądował niemnoszko dalsze, czyli na Syberii. Zrównoważony, do przesady grzeczny, cieszył się ogólnym szacunkiem. Przepadaliśmy za włóczęgami leśnymi w jego towarzystwie. Zwykle małomówny w lesie ożywał, nie zamykały mu się usta. Z nieukrywanym entuzjazmem dzielił się z nami swoją wiedzą. Oprócz tego łączyła nas pasja fotografowania, na tym etapie ja marzyłem o "Leice" a pan Miecio zdobył już jakiegś "Kodaka". Swoje wykłady o runie i faunie leśnej urozmaicał anegdotami. Jedną z nich udało mi się zapamiętać do dziś:
Student składa egzamin z ornitologii. Profesor, zasłaniając ręką ptaka, każe poznać go po wystających piórach ogona. Studentowi dwukrotnie się nie udaje, wiedząc, że nie zda, nie czekając na trzecie pytanie - ucieka. Profesor woła za nim: "Indeks proszę!, nazwisko?" W odpowiedzi, rezolutny student wypiął za drzwi tyłek i też się kazał rozpoznać po ogonku.
Na tym spacerze Mietek zastrzelił z KBKS-u koziołka. Widać było, że Mieciukiewicz nie był tym zachwycony. Mnie też zrobiło się żal tego pięknego, dogorywającego stworzenia.
"Nie będę w życiu polował", postanowiłem sobie w duchu.
Na pamiątkę zrobiliśmy parę zdjęć. Koziołka zostawiliśmy tam gdzie padł. Dopiero wieczorem Mietek skoczył konno do lasu i zawiózł go w prezencie artylerzystom. Domyślał się, że nikt z nas nie jadłby go.
Czyszczenie karabinu odłożyłem na następny dzień. Niespodziewanie ujawniły się kłopoty. Józek Nietreba zauważył na stojaku mój karabin z naciągniętą, chociaż zabezpieczoną iglicą. Doprowadził broń do "porządku", to znaczy wyrzucił z niego nabój i spuścił iglicę. Przystępując do zakończenia czyszczenia w pośpiechu nie zwróciłem na to uwagi, dobiłem solidnie pakuły i przy próbie wystrzelenia sprawa się rypła. Okazało się, iż komora nabojowa, jest całkowicie zabita pakułami, nie było mowy o ponownym wsadzeniu łuski. Wyskubywanie nic nie dawało. Należało żmudnie wypalać pakuły rozżarzonym drutem. Byłem wściekły. Wprawdzie Józek wytłumaczył się przekonywująco, ale podejrzanie uśmiechał się pod wąsem.
"Chyba to rewanż za jajko...", pomyślałem.
Mietek znowu kusi wyprawą.
"Raz kozie śmierć!" pomyślałem i zdeterminowanym ruchem złamałem muszkę. Udałem się do szefa kompanii.
"Szefie, proszę wymienić mi giwerę, bo złamała się muszka", kłamię. Szef kompanii, kapral Wnuk przytaszczył mi długi karabin.
"Nie szefie, takiej luszni nie będę nosił, proszę krótki kawaleryjski lub pepeszę", powiedziałem.
"Nie mam. Wszystkie nadwyżki zdałem. Zawiozę ten do rusznikarni."
Strach mnie obleciał, bo szanujący się rusznikarz nie pomija przy przeglądzie broni lufy i jeśli odkryje numer z pakułami, będę musiał gęsto się tłumaczyć. Ale zaryzykowałem. Wyruszyliśmy z Mietkiem weseli jak szczygiełki znowu wąchać leśne i polne kwiatki. Tymczasem szef kompanii chyba zapomniał o całej sprawie, gdyż nie przydzielił mi nowej broni. Nie rozpaczałem z tego powodu, bowiem nie byłem całkiem bezbronny. Posiadałem przezornie schowany niemiecki automat. Kłopot polegał na tym, że zarówno na przeglądzie jak i na defiladzie nie mogłem z nim paradować. W czasie przeglądu stanąłem w drugim szeregu ze sportowym karabinkiem u nogi. Widząc to Mietek zagryzał wargi, żeby nie parsknąć śmiechem. Kapitanowi nie spodobało się, iż stojący obok mnie "Chadziaj" miał na głowie zimową papachę.
"Zmień czapkę", rozkazuje kapitan.
"Nie zmienię, bo mi zimno", upiera się "Chadziaj".
"Snimi szapku!", pieni się dowódca.
"Nie snimu", pada twarda odpowiedź.
Jak wspomniałem już, kapitan był niskiego wzrostu. Zdenerwowany, usiłuje sam wysokiemu "Chadziajowi" zdjąć nieregulaminowe nakrycie głowy. Ten jednak robił zgrabne uniki. Wyglądało to tak groteskowo, że nie potrafiliśmy ukryć rozbawienia. W końcu kapitan machnął wymownie ręką i zrezygnowany ustąpił. Bardzo możliwe, że zaabsorbowanie uwagi "Chadziejem" nie pozowoliło mu dostrzec mojego uzbrojenia i zrewanżowania się za doznane ostatnio krzywdy.
Po całej oficjalnej ceremonii, to znaczy po oficjalnym przeglądzie, przemówieniach, odznaczeniach i defiladzie, poleźliśmy z Mietkiem na pustą trybunę i rozpoczęły się wygłupy. Mietek wypiął brzuch i parodiując gen. Popławskiego wygłosił przemówienie:
"Czołem żołnierze, padaficery i aficery trietriej pamorskiej dziwizji! Zdorowo my wojewali. Teraz będziemy odznaczać miedalami i chrestami w pierwszu oczeredź fajfusów, bo zasłużyli się dobrze dbając o abywateli aficerów, przynosząc im wsiakie trofieje, zegarki, sprit, kury, sielodki, czasami Matyldu i tak dalsze..."
W tym duchu ciągnął z dobry kwadrans. Słowem było wesoło, ale z jego "przemówienia" przebijała nutka goryczy. Istotnie fajfusi i lizusi byli też wyróżnianiu odznaczeniami bojowymi. Pobłatu (po znajomości). Doszło do tego, że wielu bojowych i zasłużonych chłopaków nie afiszowało się odznaczeniami, by nie być podejrzanym o "fajfusostwo".
W pewnym momencie Mietek oparł się rękoma o barierę i zaczął podskakiwać. Żartobliwie złapałem go za spodnie, gdy był w podskoku i lekko popchnąłem go do przodu, jakbym chciał go wyrzucić z trybuny. Mietek, jak mi potem mówił, sądząc, że wylatuje, podniósł wyżej nogi by wyskoczyć nie zahaczając przy tym o poręcz. Ja natomiast przekonany, że za silnie popchnąłem, cofnąłem go do tyłu. Wypadkowy efekt był taki, że Mietek spadł z trybuny, zaczepiając nogami o poręcz. Nawet nie ciskał się specjalnie, zadowolony, że spadł jak kot.
Wiedzieliśmy, że beztroski pobyt w Wartkowie ma się ku końcowi.
"Jeszcze tylko czekamy na uzupełnienie i jazda na front!", przewidywał Josek.
Nie było podstaw, żeby mu nie wierzyć. Był w stałym kontakcie z jak to nazywał żartobliwie "żydowskim kahałem przy dowództwie pułku". Niebawem przybyło uzupełnienie.
Następnej nocy posłyszeliśmy muzykę organową, płynącą z opuszczonego i zdewastowanego pobliskiego kościoła. Jeszcze w pierwszych dniach pobytu oglądnęliśmy go dokładnie. Uderzające było to, że na ścianach widniało wiele tablic z wieńcami, upamiętniającymi nazwiska poległych żołnierzy pochodzących z tej parafii.
"Taka mała wieś, a tylu poległo", dziwiliśmy się szczerze.
Okazało się, że w nocnego organistę zabawił się podpity Czaja.
"Myśleliśmy, że to duchy, co ci strzeliło do głowy?", pytamy zaskoczeni.
"Żegnam się z Wartkowem", zbył nas krótko Czaja.
Ku Odrze
Bez entuzjazmu przyjęliśmy wiadomość o wymarszu. Fajnie było nam w tym Wartkowie, wojna daleko. Zadomowiliśmy się tu, mieliśmy nawet pracownię fotograficzną. Mieciukiewicz znalazł gdzieś wywoływacz, utrwalacz i inne akcesoria, a że posługiwał się aparatem szerokotaśmowym, bez trudu wyświetlaliśmy odbitki przy pomocy światła słonecznego i o dziwo fotografie te dotrwały do dziś. Mimo, iż zamiast czerni uzyskiwaliśmy ciemny brąz, budziły one ogólny zachwyt, a obdarowani natychmiast wysyłali je do swoich rodzin.
W przedmarszowym rozgardiaszu napatoczyłem się na markotnego Joska. Chcę go rozweselić, wołam więc udając oburzenie:
"Co za porządki? W szabas będziemy maszerować!" Ignorując mój zaczepny ton, Josek zachował stoicki spokój.
"A kto powiedział, że pomaszerujemy w szabas?", zapytał i zaraz dodał:
"Po pierwsze, wieczorem, to już nie szabas, a po drugie, to nie będziemy w ogóle maszerować, tylko pojedziemy wygodnie wozami..."
"Jak na Kijów...?", nie dawałem za wygraną.
"Mniej więcej tak, tylko inni kozacy będą nas poganiali", odparł Josek.
Okazało się, że Josek dysponował naświeższymi wiadomościami z przysztabowego kanału.
"Ciągniemy znowu na front, ażebyśmy się jednak nie spóźnili zamoczyć dupy w Odrze, przekazano nam tabory konne trzech batalionów 8 p.p., który pozostał gdzieś w głębi kraju. Paskudna to choroba, odra, zwłaszcza dla dorosłych", zakończył spluwając z obrzydzeniem. Trudno było nie przyznać mu racji.
Rozeznanie Joska było bezbłędne. Rzeczywiście "zmotoryzowano" nas, rozmieszczając na wozach taborowych. Jechaliśmy tylko nocami, w ciszy, bez żadnych śpiewów, bez świateł przez ten wyludniony kraj. O zbliżaniu się do wiosek sygnalizował nam znajdującym się w tyle kolumny donośny stukot kopyt i kół po bruku przejeżdżających furmanek. Drogi w obrębie wiosek były bowiem brukowane, dalej asfaltowe. Przygnębiał widok tych wymarłych, opuszczonych domostw. Ani światła, ani szczekania psów, podobnie jak na Wołyniu w czasie banderowskich rzezi. Od czasu do czasu złaziliśmy z wozów, by rozgrzać się trochę biegiem, potem skok na wóz, wciśnięcie się między kolegów, zawsze to cieplej, gdy jeden drugiego grzeje własnym ciepłem. Podobnie jak większość, nie byłem skłonny do rozmów, drzemałem lub udawałem, że drzemię, ale myśli kłębiły się po głowie, wybiegając to w przeszłość, to usiłując zgłębić przyszłość. Josek spostrzegł, że zafascynowany wpatruję się w wygwieżdżone niebo, zapytał mnie jakoś nienaturalnie ciepło:
"Wypatrujesz swojej gwiazdy?"
"Nie, bo nie wiem która moja, ale poraża mnie ogrom wszechświata i uświadamiam sobie moją małość. Nawet pyłkiem nie jestem, a ta cała wojna to też wielkie gówno. Popatrz ile krzywdy wyrządza, chociaż w każdym z nas tkwi ziarenko dobra...", zwierzyłem mu się z nurtujących mnie myśli.
Josek przyglądał mi się przez chwilę uważnie, wtulił głowę w nastawiony kołnierz płaszcza i zapadł z powrotem w drzemkę. Po chwili, z nienacka zapytał zniecierpliwionym tonem:
"Co lubisz czytać, no co czytałeś?"
"Wszystko się trafiło", odparłem zaskoczony, "ale zgodnie z prawdą: Sienkiewicza, Gąsiorowskiego, Kraszewskiego, Piaseckiego, Rodziewiczównę, Mniszkównę, Marczyńskiego, Szwejka...", wyliczałem.
"No, chyba Haszka?", przerwał mi Josek.
"Tak", przyznałem mu rację.
"No a filozofów", nie dawał za wygraną Josek. W odpowiedzi przygrzałem mu po plecach, że omal nie spadł z wozu.
"Cholera, nawet z tobą nie można poważnie porozmawiać", zakończyłem dyskusję i więcej nie wracaliśmy do tego tematu.
Wędrowaliśmy tak kilka nocy z rzędu. Raz tylko wymacały nas bombowce. Posypały się bomby, ale dość daleko od drogi, nie czyniąc nikomu krzywdy. Przed świtem zapadaliśmy w lasach. Podróż furmanką bez wątpienia była mniej uciążliwa, niż marsz piechotą, nie mniej jednak nie dawała możliwości wyspania się. O świcie zmęczenie i senność odczuwałem najsilniem, dlatego też gdy tylko przybyliśmy na pierwszy biwak, nie oglądając się na nikogo, urządziłem legowisko pod bukiem, naściągałem zeschniętych liści, przykryłem je pałatką, zgryzłem parę znalezionych orzeszków bukowych i z miejsca zapadłem w sen. Obudziło mnie silne uderzenie w nogę. Najechał na mnie Chamielec swoim wozem. Konie przeszły nie tratując mnie, natomiast gumowe koło przejechało mi przez nogę, ale zgromadzone liście poddały się i nie odniosłem poważniejszych obrażeń. Podejrzewając Chamielca o złośliwość, miałem szaloną ochotę sprać go za to, tym bardziej, że nawet nie przeprosił. Burknął jedynie, że nie zauważył. Z natury byłem bardzo porywczy, opanowałem się jednak, chociaż zirytowało bardzo mnie to chamstwo.
"Masz szczęście Chamielcu, że nie złamałeś mi nogi, pamiętaj, że masz u mnie kreskę", powiedziałem traktując poważnie zapowiedź rewanżu. 
Wiadomym było, że postoje trwają do zmroku, po przespaniu się mieliśmy sporo czasu na "zajęcia własne". Włóczyliśmy się więc po okolicy, czasami próbowaliśmy coś spitrasić, ale oprócz jejecznicy nic nam nigdy nie wychodziło, a teraz jajek nie mieliśmy. Krążyliśmy więc jak ćmy wokół ogniska, gdzie Paczosik pichcił coś dla panów oficerów.
"Fachowy z ciebie kucharz", zagaił Mietek, "tak apetycznie pachną twoje placki, nie każdy potrafi..."
"Częstujcie się", wspaniałomyślnie zaprosił fajfus, połknąwszy haka.
Placki były rzeczywiście bardzo smaczne, pociamkaliśmy, pochwalili i odeszli, by po chwili cichuteńko podkraść się, zasiąść z drugiej strony grubego buka, zasłaniającego nas przed jego wzrokiem. W zasięgu naszych rąk znajdowała się miska, do której nasz kuchcik, automatycznie, nie patrząc, odkładał usmażone już placki. Pokusa była zbyt silny. Co chwila, dusząc się od tłumionego śmiechu, sięgaliśmy po świeżo upieczony, gorący placek. Po jakimś czasie Paczosik zorientował się w sytuacji, narobił rabanu. Z interwencją przyszedł chor. Andruszczenko.
"Co wy znowu wyprawiacie?", zapytał.
"Nic nie wyprawiamy. Zaprosił nas Paczosik na placki, a teraz skandali, że za dużo myśmy zjedli. Przecież ich nie oddam...", tłumaczyliśmy.
"Zaprosiłem, ale nie na tyle... Myślałem, żeście poszli...", Paczosik był bliski płaczu,
"Indyk myślał! Nie powiedziałeś, że dość, zresztą zapytaj Joska, potwierdzi, że gość powinien tyle zjeść, aż mu się beknie, a nam się jeszcze nie odbiło...", próbowaliśmy doprowadzić go do pasji.
Josek chichotał. Andruszczenko wymownie machnął ręką i odszedł zrezygnowany. Paczosik smażył dalej, tym razem pilnie rozglądając się na boki.
Każdy postój usiłowali wykorzystać politrucy, organizując pogadanki, wtykając ulotki. Opornie im to szło, bo żołnierzom żal było swojego "prywatnego" czasu na słuchanie oklepanych frazesów, a okazji do uników było wiele.
Czasami w czasie postojów docierała do nas poczta. Właściwie to otrzymywałem mało listów. Jedynie od Matki. Bywało tak, że po dłuższej przerwie przychodziło kilka listów jednocześnie. Mietek też rzadko otrzymywał listy od swojej Lusi, w której był zakochany po uszy. Z reguły listy wręczał szef kompanii, więc gdy wyczytywał nazwiska szczęśliwców, Mietek zawsze czekał do końca. Starał się, lecz nie bardzo udawało mu się ukryć swego rozdrażnienia, gdy nie otrzymał oczekiwanej korespondencji. Oczywiście zazdrościliśmy tym, którzy systematyczmie otrzymywali wiadomości od rodzin. Do takich szczęśliwców należał taboryta Czastoń, analfabeta. Mietek chyba z nudów był jego "sekretarzem", to znaczy czytał mu listy żony i pod dyktando odpisywał na nie. Wprawdzie bawił go styl w jakim były prowadzona korespondencja, nie mniej jednak traktował swoje zajęcie z należytą powagą. Któregoś jednak dnia nie powstrzymał się od żartu. Czytając list, wkomponował weń wstawkę mniej więcej takiej treści:
"U nas we wsi jest teraz wesoło, kwaterują lotczyki, jeden z nich Lonia jest moim kwaterantem (lokatorem). Młody, ale porządny. Płaci za pokój, ale musiałam sprzedać krowę, kupiłam patefon. Jak wrócisz to ci zagram..." itp.
Nie pamiętam jak długo ten patefon gnębił Czastonia, zanim Mietek przyznał się do kawału.
W czasie dziennych odpoczynków włóczyliśmy się po okolicy, nie oddalając się jednak zbytnio od biwaku. Jedną z pierwszych wypraw poświęciliśmy na zdobycie dominujących nad okolicą lesistych wzgórz. Szczyty ich pokryte były rowami strzeleckimi. Znaleźliśmy tam parę niemieckich karabinów, postrzelaliśmy do celu, zrobiliśmy upozorowane na prawdziwie frontowe zdjęcie w okopach. Spenetrowaliśmy spory odcinek tych okopów. Gdzie niegdzie znajdowaliśmy pozostawioną przez Niemców broń ręczną, ale nie dostrzegliśmy śladów walki. Czyżby Niemcy aż w takim popłochu opuszczali tę linię obrony? Na to pytanie nie znaleźliśmy odpowiedzi. Byliśmy zauroczeni pięknem tych ziem i obiecaliśmy sobie, że po wojnie wrócimy na te tereny.
Dnie stawały się coraz cieplejsze, słoneczne. Na jednym z końcowych postojów, gdy normalnie wybieraliśmy się w trójkę (Mieciukiewicz, Mietek i ja), odwiedził nas Icek Rapaport. Zaproponowaliśmy mu uczestnictwo w wyprawie, na co on chętnie przystał. Jeszcze na terenie biwaku natknęliśmy się na naszego dowódcę, kpt. Repina. Prawdopodobnie mimo że nie meldowaliśmy o tym, wiedział on o każdym naszym samowolnym oddaleniu się od mp i chyba pogodził się z tym. Dotychczas nie stwarzał żadnych problemów, chociażby dlatego, że zawsze zdążyliśmy na czas. Tym razem zastąpił nam drogę.
"Kuda to gaspada?", zapytał.
"Ano na wycieczkę", odpowiedzieliśmy zgodnie z prawdą.
"To może mnie też weźmiecie ze sobą?" zaskoczył nas kompletnie.
Kapitan okazał się bardzo przydatny. Przeglądaliśmy wspólnie jego mapę, z której wynikało że w pobliżu, nad zalewem znajduje się jakieś stare zamczysko. Bez błądzenia dotarliśmy do celu. Natrafiliśmy nawet na łódź z wiosłami. Wystroiliśmy się kwiatami forsycji i wiosłując, chyba pierwszy raz zapomnieliśmy o wojnie. Ale nie na długo. Nad lasem pojawiła się eskadra iłów i nurkując nad jakimś celem zrzucała bomby. Ryk silników i detonacje rozwiały nastrój. Przy ruinach zamku spotkaliśmy jeszcze jednego samotnego turystę. Był to bardzo sympatyczny radziecki oficer lotnictwa. Okazało się, że jest on pilotem szturmowca, a te hałasujące w pobliżu, to młodzi, ćwiczący koledzy. Ciekawiło nas lotnictwo, więc wypytywaliśmy go w wszystko. Rozmawiał z nami chętnie, nawet zaprosił nas do kasyna, jakbyśmy dzisiaj powiedzieli "na drinka" (wtedy mówiło się na 100 lub 200 gram). Chciał koniecznie wypić z pierwszy raz spotkanymi sojusznikami. Repin jednak odmówił, zasłaniając się koniecznością szybkiego powrotu. Nie próbowaliśmy oponować.
"Patrz Mieciu, lotnictwo to arystokracja wojskowa...", snułąm głośne refleksje, "czyściutko, pachnąco, nie mordują ich marszami, kopaniem okopów. Łaźnia, kasyno, wyżywienie. A ryzyko? Napewno nie większe niż nasze. Od czasu do czasu lot bojowy, z reguły na początku ofensywy, a to nie jest zjawisko zbyt częste. Lot bojowy trwa krótko, wtedy wprawdzie sra się w portki przed flakami (niemiecka obrona p-lot.). Osłaniają go myśliwce. A jak się przyłoży to coś zwojuje, nie tak jak my, zające. Nie ma co, przenoszę się do lotnictwa", zakończyłem mój wywód. Repin chyba poważnie potraktował moją wypowiedź.
"Może byłbyś i dobrym lotnikiem, ale graj kartami jakie masz", powiedział.
"Oj nawet pomarzyć nie wolno...".
Po tej trwającej prawie tydzień podróży dotarliśmy do Gozdowic. Z miejsca uaktywnili się "święci", organizując wbijanie słupów granicznych nad Odrą. Słupy stawiał kto chciał, tak że stanęło ich wiele. Nasz "święty" też zarządził wbijanie słupa. Zdobył nawet farbę. Podobno uroczystość ta odbywała się z należytą pompą. Mietek oczywiście sfotografował się przy "naszym" słupie. Zdjęcie to było zamieszczane w wielu publikacjach. Zwykle unikałem wszelkich spędów i różnego typu "przedstawień", od tego też potrafiłem się wymigać. Osiodłałem konia i pokłusowałem na spacer, chcąc rozejrzeć się po okolicy. Uderzała potworna koncentracja wojsk. Artyleria, moździerze, katiusze... Cały las wypełniony był sprzętem. Nie ulegało wątpliwości, że szykowało się potężne uderzenie.
Znowu przybyło uzupełnienie. Szare szynele - "Wileńczuki". Tu otrzymali dopiero broń. Wielu nie umiało w ogóle się z nią obchodzić. Był też już pierwszy tragiczny wypadek. Żołnierz zawiesił za zawleczkę granat. W czasie snu nastąpiła eksplozja. Ale jest i pocieszająca wiadomość. Po drugiej stronie Odry, również utrzymują przyczółek, nie będzie więc forsowania rzeki połączonego z bojem.
W trakcie opisywanego "furmankowego rajdu", Mietek o coś pokłócił się z Joskiem. Dotychczas wszyscy trzej uważaliśmy się za przyjaciół, a teraz bocząc się unika jeden drugiego. Utrzymywałem kontakt z każdym z osobna. Należało jednak jak najszybciej położyć temu kres.
"Cóż ty Josek, nie wbijasz słupów granicznych, unikasz Mietka, czy co?", zapytałem go obcesowo. Josek machnął lekceważąco ręką i powiedział:
"Na Mietka się nie gniewam, chociaż był niegrzeczny, ale on już taki jest. To dobry chłopak, szczery ale impulsywny. Chyba od czasu kiedy rozwalił tego własowca jest bardzo agresywny. Przeżywa. Albo ta żądza zabijania, co nie daj Boże nasili się, albo się ustatkuje. Musi znaleźć swoją drogę..."
"Chyba Josek ma rację", przyznałem w duchu.
Istotnie, Mietek już kilkakrotnie poruszał ze mną ten temat. Odczuwał wyrzuty sumienia, miał żal do siebie, że tak chętnie posłuchał szefa sztabu i zastrzelił jeńca. Nie chciałem z Joskiem tego tematu wałkować.
"No, ale mógłbyś przynajmniej ze dwa słupy wkopać", nie ustępowałem, "za mnie i za siebie". Josek, tak po swojemu zaśmiał się bezdźwięcznie.
"Wytyczanie zachodnich granic, to nie moja specjalność, zresztą, czy uważasz, że moja obecność nada odpowiednią rangę tej zabawie?", zapytał.
"Ty Josek jesteś niepoprawnym Żydem, powiedz dlaczego na zadane pytanie odpowiadasz pytaniem?"
"Czy przed chwilą nie odpowiedziałeś sobie sam?", zaśmiał się ponownie, ale po chwili spoważniał.
"Patrz, te cholerne czubaryki zawsze coś wykombinują, jakiś prymitywny wynalazek na naszą zgubę. Kiedyś cholerne taczanki, teraz ten furmański rajd. Wydawało się, że spokojnie spóźnimy się na pierwszy akt dramatu, a zdążyliśmy. Już dzisiaj w nocy przeprawia się trzeci batalion na drugą stronę a za nim paru chłopaków od nas. My poczekamy, aż wybudują most. Niby do Berlina niedaleko, bo 60 km, ale dla wielu jest to nieskończoność. Wszyscy myślą, że jak zdobędą Berlin, to już po wojnie, a ja mówię, że nie", powiedział Josek i po chwili ciągnął dalej:
"Niemcy będą z fanatyczną determinachą bronić swego faterlandu, a u nas chyba każdy myśli, że głupio byłoby polec nawet za ojczyznę w ostatnich dniach wojny. A jaka to będzie ojczyzna...? Przecież wiesz, co uchwalili w Jałcie. Pfu!", splunął na koniec z obrzydzeniem.
"Mądry jesteś Josku. Myślisz podobnie jak ja", powiedziałem z udaną powagą.
W jednym tylko pomylił się Josek. Mianowicie szanowne dowództwo wiedząc, że nie znoszę oczekiwań, zdecydowało się wysłać mnie na drugą stronę, jeszcze przed zakończeniem budowy mostu. A było to tak...
Lekarz pułkowy, mjr. Chalfen zdecydował się przedostać na drugą stronę Odry, do trzeciego batalionu, który to miał dokonać zwiadu bojem. Razem z kolegą Wojtkiem stanowiliśmy jego świtę (czyli ochronę) i we trójkę dołączyliśmy do grupy oficerów 9 pułku, którzy też z jakichś tam nieznanych nam powodów musieli szybciej niż inni przedostać się na przyczółek. Piaszczystą, leśną drogą doszliśmy do bindiugi (miejsce nad rzeką, gdzie składowano drewno przeznaczone na spław i zbijano tratwy), gdzie zorganizowano przeprawy. Oficerowie, a byli to Rosjanie w polskich mundurach, udali się całą grupą do komandira rządzącego przeprawami, ja zaś z Wojtkiem w oczekiwaniu na rezultat rozmów usadowiliśmy się na porośniętym soczystą, wiosenna trawą wale przeciwpowodziowym i wygrzewając się na słońcu obserwowaliśmy przeprawę.
W tym miejscu Odra liczyła ok. 300 m szerokości. Dalej , na prawie gołym terenie, znajdował się cel naszej wędrówki, ów zdobyty i utrzymany przez Sowietów przyczółek. Naprzeciw nas funkcjonował dość sprawnie prom. Zbudowany był z połączonych trzech stalowych łodzi pontonowych, przykrytych drewnianą tratwą. Na tym pomoście piętrzyła się cała piramida skrzyń z bojepripasami, a na skrzyniach, w szynelach i w pełnym rynsztunku siedzieli bojcy. Oba brzegi łączyła lina, przy pomocy której ręcznie przesuwano to ustrojstwo. Ze sto metrów w prawo (w dół rzeki), znajdowała się następna przeprawa, różniąca się tym od pierwszej, że holowana była łodzią motorową. Jak wspominałem, obydwie przeprawy były sowieckie. Żołnierze uwijali się jak w ukropie, mimo to na brzegu nie ubywało ładunku. Ciągle dowożono nowe. Jeszcze dalej w prawo, w tumanie dymnej zasłony, kończyli nasi saperzy budowę mostu. Niemiecka artyleria, nie czyniąc większych szkód, nękała obstrzałem to most, to naszą przeprawę. Swoją nonszalancją zdenerwowaliśmy chyba niemieckiego obserwatora, bo skierował na nas dość celną serię pocisków. Zsunęliśmy się z wału i dalej obserwowaliśmy przebieg wydarzeń.
Żadna z dwu przepraw nie zgodziła się przewieźć naszych sztabowców. Komandir najbliższej nas przeprawy podniesionym głosem tłumaczył, że on zalega z planem, że za mostem jest polska przeprawa i z niej powinni skorzystać. Nasi chcieli postawić na swoim. Któryś z oficerów przekonywał komandira, że to wsio rawno, że on niby Komandir to taki sam "Polak" jak i on, pokazywał odznaczenia itp. Komandir nie ustępował, niby zmiękł na te polityczne wywody. Jako ostateczny argument powołał się na fakt, iż prom jest przeciążony. Istotnie, burty wystawały nie więcej niż 10 do 15 cm ponad lustro wody. Mimo zdecydowanego sprzeciwu dowódcy przeprawy, nasi nachalnie wtargnęli na prom.
Major Chalfen wrócił do nas markotny. Razem obserwowaliśmy przeprawę. Przeciążony prom posuwał się bardzo wolno. Na środku rzeki jakby zatrzymał się, dało się zauważyć jakiś ruch. Zdjąłem aparat fotograficzny, który na tę wyprawę wypożyczyłem od Mieciukiewicza. Pragnąłem robić ciekawe zdjęcia, uchwycić wojnę na żywo, ale nigdy mi to nie wychodziło. Kiedy miałem czas i możność robienia zdjęć, nie widziałem ciekawych tematów, wszystko co mnie otaczało wydawało mi się normalne, nie godne uwieńczenia, natomiast w boju zawsze byłem czymś ważniejszym zajęty, np. chowaniem się od kul, opatrunkiem rannego, strzelaniem. Żałuję do dziś, że zmarnowałem wiele okazji. Ale powróćmy do przeprawy... Zdejmując aparat zażartowałem:
"Teraz jak się przewrócą, zrobię zdjęcie".
W tym momencie prom przechylił się gwałtownie. Tratwa, stanowiąca pomost przyjęła pozycję prawie pionową. Ładunek i ludzie błyskawicznie zsunęli się do wody. Rozległ się tylko zbiorowy krzyk. Prom zatonął. Widać było jedynie parę głów, czy też tylko czapek utrzymujących się na wodzie. Byliśmy bezradni. Nic nie mogliśmy pomóc. Odczepiono hol motorówki od sąsiedniego promu. Potrwało to jednak trochę, zanim łódź motorowa wyruszyła na ratunek. Kilku żołnierzy zdołano jeszcze uratować. Twierdzili oni, że z jednej strony fale zaczęły wlewać się do łodzi. Żołnierze w panice przesunęli się na drugą no i stało się...
Do brzegu o własnych siłach dopłynął jeden żołnierz, nawiasem mówiąc garbus, bo i tacy służyli w sowieckiej armii w służbach kwatermistrzostwa. Na jego widok ktoś zażartował niesmacznie, że "garbaty ma zawsze szczęście". Z naszych nie uratował się nikt. Czapki popłynęły z prądem. Byliśmy tak wstrząśnięci, że nawet nie komentowaliśmy tego wydarzenia.
Między Odrą i Starą Odrą
Po południu, przy akompaniamencie wybuchających pocisków przeszliśmy na zachodni brzeg Odry po nowo wybudowanym moście. Na szczęście niemiecki ogień nie był celny.
W tym dniu przydzielono do nas nowego oficera (bez stopnia), jeśli dobrze pamiętam nazywał się Noworyta. Od pierwszego spotkania nie spodobał się on Mietkowi. Wydał mu się próżny i zarozumiały. Kręcił się więc Mietek koło niego, szukając okazji do wywinięcia jakiegoś figla. Okazja nadarzyła się gdy przechodziliśmy w pobliżu naszych dział, mianowicie gdy odezwało się jedno z nich. Mietek wrzasnął mu nad uchem "padnij!". Nowicjusz natychmiast zarył nosem w piach. Mietek był szczęśliwy, w pełni go to satysfakcjonowało.
Na przyczółku spotkałem kolegę z naszego partyzanckiego oddziału. Używał pseudonimu "Sarna". Teraz służył w moździerzach, "studwudziestkach". Umówiliśmy się, że tu zaczeka na mnie. Ja zorientuję się gdzie kwaterujemy i przyjdę do niego. Tak też było. W czasie jak opowiadaliśmy sobie, jak kto wydostał się z okrążenia naszej wołyńskiej dywizji, nadleciało parę niemieckich bombardujących myśliwców. Widziałem, że zrzuciły one bomby w rejonie zakwaterowania mojej kompanii. Było to samotne gospodarstwo. Czymprędzej pobiegłem do swoich. Nasza kompania nie poniosła liczących się strat. Odłamki zraniły jedynie kilka koni.
Wiadomym było, że lada dzień rozpocznie się potężna ofensywa. 16-go kwietnia, o świcie, dwa nasze plutony wyruszyły na pierwszą linię, by zasilić służby sanitarne poszczególnych batalionów. Nie uszliśmy zbyt daleko. Na pierwszym skrzyżowaniu dróg, mój dowódca, chor. Andruszczenko polecił mi tu zostać. Chodziło mu o to, żeby z chwilą nadciągnięcia kompanii skierować ją na właściwą drogę. Istotnie można było się pogubić. Wiedziałem, że lada moment rozpocznie się bój. Ranek był pochmurny, mglisty. Od czasu do czasu przelatywały pojedyńcze pociski, raz nasze, raz niemieckie. Nudno. Tuż przed godziną siódmą przecięły szare niebo ogniste smugi pocisków katiusz, towarzyszył im piekielny, jazgocący zgrzyt. Na ten sygnał, ze wschodniej strony odezwały się działa. Nie było słychać pojedyńczych wystrzałów, lecz wszystko zlało się w jeden huk. Z upływem czasu wydawał się on coraz cichszy. Z zachodniej strony docierał dosłownie bulgot z tysięcy zlewających się wybuchów. Mogło się wydawać, że takiej nawałnicy ogniowej nikt z Niemców nie przeżyje. Doświadczenie nauczyło nas jednak, że Niemcy umieli sobie z tym poradzić. Z reguły zawczasu w większości wycofywali się do dalej położonych schronów, przeczekiwali tam nawałę ogniową i w odpowiedniej chwili błyskawicznie przerzucali swe siły na pierwszą linię.
Po półgodzinnym piekle nawała ucichła. Niemcy zaczęli się odgryzać. Tu i ówdzie padały ich pociski. Przeniosłem się do pobliskiego okopu zakończonego ziemianką i nadal obserwowałem drogę, by nie przeoczyć naszej kolumny. 
Jednak wojna jak wiadomo pełna jest niespodzianek. Wydawało mi się, że spokojnie zaczekam na swoich, a niespodziewanie stoczyłem "bój wręcz" z ... naszymi oficerami. Okazało się raptem, że w okopie nie byłem sam. Nie zaglądałem do ziemianki, będąc przekonany, że jest ona opuszczona. Tymczasem przebywało tam dwóch młodych oficerów. Sądząc po jasnożółtych pasach, koalicyjkach i kaburach, musieli być świeżo upieczonymi oficerami, przybyłymi do pułku ze szkoły, tuż przed rozpoczęciem się ofensywy. Młodzieńcy ci ujawnili swoją obecność gramoląc się z barłogu i wrzeszcząc obraźliwie:
"Ty taki, siaki... dekowniku, ruszaj natymiast do swojej jednostki" itp.
W pierwszej chwili próbowałem nawet wyjaśnić co tu robię, ale widząc, że ich nie przekonam i czując się obrażony, przygrzałem pięścią pierwszemu w pysk, drugiemu zaaplikowałem w odpowiednie miejsce kopa i wymierzywszy do nich z automatu zaproponowałem, żeby byli grzeczni. Kazałem im położyć się w ziemiance i nie ruszać. W ziemiance było ciemno, bałem się, że z nienacka mogą mnie ustrzelić. Mając to na uwadze, trzymając wejście do ziemianki na muszce "strategicznie" wycofałem się z okopu. Niedługo nadciągnęli nasi. Do tego czasu "moi" oficerowie nie próbowali opuścić okopu. Byłem szalenie zadowolony z siebie, że dałem żółtodziobom nauczkę. Później jednak zastanawiałem się, dlaczego byli oni w tym okopie. Może to byli przebrani niemieccy zwiadowcy... Bywało i przecież i tak. Ale było już za późno na jakiekolwiek działanie.
Kompania Sanitarna dotarła na miejsce postoju. Zanim rozbito namioty, napłynęli już ranni. Były to ofiary walk o zdobycie pierwszej pozycji obrony.
Wyruszam wraz z Mietkiem pomóc sanitariuszom najbliższego batalionu. Właściwie to idziemy na nosa, a dokładniej na ucho, kierując się odgłosami strzelaniny. Trochę pogubiliśmy się. Strzelanina przycichła. Przysiedliśmy odpocząć trochę u podnóża wału przeciwpowodziowego. Wyjrzało słońce. Nie chciało się nam ruszać z tego kobierca soczystej trawy, przetykanego kwitnącymi już mleczami. Zasłonięta od strony niemieckiej wałem, zbliżała się do nas grupa żołnierzy, ciągnąca z mozołem po dość miekkiej łące przeciewpancerne działko. Postanowiliśmy zaczekać na nich.
"Może znają lepiej sytuację niż my?", zastanawialiśmy się.
Żołnierze z trudem ciągnęli działko zbliżając się do nas. Oznaczało to jeszcze parę minut sielanki.
"Słuchaj", odezwał się Mietek nieswoim głosem, "chodźmy stąd, jakoś dziwnie..."
"Dobra", zgodziłem się chętnie, bo mnie też coś stąd gnało, tylko nie chciałem się do tego przyznać.
Przesunęliśmy się o parę metrów dalej. Po chwili w tym miejscu gdzie siedzieliśmy wybuchł pocisk moździerzowy. Następne spadły tuż przy działku. Byli zabici i ranni. Spojrzeliśmy po sobie wymownie. I jak tu nie wierzyć w przeczucie...
Mietek zajął się ewakuacją rannych. Do batalionu dotarłem sam. W zasadzie przełamano dwie linie obronne. Ile jeszcze?
Noc zastała mnie w polu. Niedaleko majaczyła zdobyta dzisiaj wieś Alt Wriezen. Mimo, że byłem potwornie zmęczony postanowiłem pomaszerować tam i znaleźć jakiś godziwy nocleg. Natknąłem się na pojedyńczy okop, na dnie którego, na snopie złocistej, pachnącej słomy szykował się do spania żołnierz w szarej szyneli. Chyba świeży "Wileńczuk", pomyślałem.
"Te koleś, dowódca kompanii cię wzywa", skłamałem.
Żołnierzyk pognał do wioski, a ja w szampańskim humorze ułożyłem się do snu. Obudziły mnie jakieś głosy.
"Te, koleś, wyrywaj stąd, bo stawiamy tu działo", odezwał się do mnie stojący nad okopem żołnierz.
"Pocałuj mnie w dupę", zaproponowałem mu uprzejmie, uważając, że chce w podobny jak ja sposób, znaleźć sobie fajne miejsce do spania.
Rano obudził mnie piekielny wybuch. Byłem ogłuszony, obsypany ziemią, przyduszony gazami. Uświadomiłem sobie, że leżę w okopie pod wylotem dymiącej jeszcze lufy działa. Bałem się wyłazić, by nie być porażony drugim wystrzałem. Otworzyłem usta, by nie popękały mi bębenki przy następnym wystrzale. Drugi wystrzał, chociaż oczekiwany, był nie mniej szokujący. Półprzytomny, przy akompaniamencie żartów rozkosznych artylerzystów wygrzebałem się z okopu. Nie miałem nawet siły kląć. Chciałem być jak najdalej od tego fatalnego miejsca. Niebawem spotkałem Mietka.
"Co ci się stało?", były to jego pierwsze słowa. Kipiał z oburzenia. Chciał do nich lecieć.
"Daj spokój Mieciu, przecież nie będziemy ich strzelać", próbowałem łagodzić sytuację.
"Ale jeszcze się odegramy?", upewnił się Mietek.
"Napewno".
Wkrótce nie myśleliśmy już o tym. Mieliśmy inne zmartwienia. Od rana rozgorzały zacięte boje. Atakowaliśmy określając z grubsza w kierunku miasta Wriezen, leżącego na zachodnim brzegu Starej Odry. Niemcy stawiali zdecydowany opór. Dawali się we znaki ich snajperzy, czyli strzelcy wyborowi. Uzbrojeni w celne karabiny z lunetą, czatowali na uprzednio przygotowanych stanowiskach z dobrze widocznym polem obstrzału. Strzelali z wież, dachów, drzew. Trzeba przyznać, że strzelali bardzo celnie. Nienawidziliśmy ich. Chyba nie zdarzyło się, by złapany snajper przeżył dłużej niż pięć minut.
Teraz atakującą piechotę wspierała jedynie artyleria pułkowa. Działka przeciwpancerne zajmowały stanowiska razem z piechotą. Miałem okazję podziwiać celność strzałów jednego z działek. Celowniczym był starszy już wiekiem plutonowy. Potrafił on bezpośrednio trafić nawet czołgającego się żołnierza. Widziałem skutki jego strzałów.
Pojawiło się zapowiadane wsparcie czołgowe, jednocześnie niebo zaroiło się od samolotów, chyba było ich więcej niż sto. Smigały i roiły się na dużej wysokości. Rozszalała się sowiecka artyleria przeciwlotnicza. Sprawdzają się najbardziej pesymistyczne przewidywania. Niemcy dysponują jeszcze potężnymi rezerwami.
"Oj, będzie gorąco", mówię do Mietka, "zapamiętaj co widzisz i namaluj kiedyś taki landszaft samoloty, czołgi, działka ppanc. i Olgierd z automatem", powiedziałem pół żartem, pół serio, mając poważne wątpliwości czy uda się mi przeżyć to piekiełko.
Nagle nasza artyleria przeciwlotnicza umilkła jak na komendę, natomiast niemiecka rozszalała się na dobre.
"To chyba Alianci przylecieli popatrzeć jak wojujemy", domyśliliśmy się w końcu.
"Nie ma to jak w lotnictwie...", z zazdrością skonstantował Mietek.
Naszym zdaniem czołgi zachowywały się zbyt biernie. Czekaliśmy na husarską szarżę, a tymczasem parę powoli wysunęło się do przodu. Te znajdujące się w pobliżu nas, płoszone przez artylerię niemiecką, ograniczały się do systematycznego zmieniania stanowisk. W trakcie tych taktycznych manewrów, ryczący kolos zatrzymał się przy nas. Pozdrowiliśmy sterczący w hełmofonie z wieżyczki łeb czołgisty.
"Powiedz gdzie, to będziemy łupać", powiedział.
Wskazaliśmy mu naszym zdanie miejsce godne obstrzału. Czołgista z podejrzaną gorliwością zastosował się do naszych wskazówek. Nie byliśmy zachwyceni jednak jego sąsiedztwem, bowiem ściągał na nas ogień przeciwnika.
"Gdyby ten czort był spalony", mówię do Mietka, "to wykopalibyśmy sobie pod nim elegancki i bezpieczny okop. Z góry żaden pocisk by nas nie dostał. Z boku obsypalibyśmy ziemią..." Czołgista tylko łypnął na nas złym okiem.
W międzyczasie czołgi wysunięte do przodu zostały zniszczone. Część z nich płonęła. Chmury czarnego dymu snuły się po pobojowisku. Pierwszy raz w życiu widziałem moment trafienia czołgu. Przebijaniu się pocisku przez pancerz, towarzyszy świdrujący zgrzyt. Ułamek sekundy później, przez wszystkie szpary, luki i włazy wystrzeliwują płomienie wybuchu. Czołg zaczyna płonąć od wnętrza, ogień rozprzestrzenia się z czasem na cały pojazd. Wybuchająca amunicja wyrzuca na zewnątrz wulkany ognia. Czasami udaje się poniektórym członkom załogi opuścić płonący czołg. "Nasz" czołgista widział dramat kolegów. Zaklął szpetnie i oświadczył nam, że skończyła mu się amunicja, jedzie więc uzupełnić zapasy. I tyle go widzieliśmy.
Obserwując "podbijanie" naszych czołgów zauważyliśmy sylwetkę wyskakującego w płonącym ubraniu, czołgistę. Żołnierz odbiegł kilkanaście metrów i prawdopodobnie chcąc stłumić ogień, zaczął tarzać się po ziemi. Bez słowa ruszyliśmy ku niemu. Leżał tam gdzie upadł. Udało się nam dotaszczyć go żywego do ewakuacyjnego punktu. Miał spaloną twarz, nic nie widział. W czasie transportu zdążył nam powiedzieć, że jest Rosjaninem i że to już trzeci raz go "podbito". Uważał, że miał szczęście, gdyż mało kiedy mechanik, siedzący na "parterze" ma szanse wydostania się z płonącego czołgu.
Natarcie wolno posuwało się dalej. Dotarliśmy znowu na jakieś poprzedzielane wałami łąki (poldery). Nasypy te nazywaliśmy z rosyjska dambami. Tu za osłoną tych wałów mieliśmy chwilę wytchnienia. Wypłoszone wojną szalały na łące stada sarn i jeleni. Całymi tabunami biegały przerażone, a wybuchające pociski zmuszały je do ciągłej zmiany kierunku ucieczki. "Chyba padną z przemęczenia", pomyślałem ze smutkiem.
Wieczorem Niemcy oderwali się od nas, zajmując najprawdopodobniej nową linię obrony. Nad ranem jakąś boczną drogą dotarliśmy do wału przeciwpowodziowego nad Starą Odrą. Była to dość pokaźna budowla ziemna o wys. 2,5 - 3,0m. Kawałek łąki oddzielał nas od rzeki, dalej widniało spowite dymami pożarów miasteczko Wriezen. Batalion, do którego byliśmy z Mietkiem przydzieleni, zajął stanowisko na wspomnianym wale rozwijając się wzdłuż niego w obydwie strony od osi drogi. Nie odpowiadało nam przebywanie w pobliżu dowództwa, więc dołączyliśmy do kompanii zmierzającej w prawo, w kierunku biegnącego prostopadle do wału i dalej ku miastu, nasypu. Nie jestem dzisiaj tego pewny, ale wydaje mi się, że był to nasyp kolejowy, bowiem docierał aż do stalowego mostu. Ani się nie spostrzegliśmy jak znaleźliśmy się na samym kraju obrony, tj. w odległości ca. 150 m od toru kolejowego. Zajęcie stanowiska wymagało zachowania zwiększonej czujności. Doszliśmy wyjątkowo zgodnie do wniosku, że tu na skrzydle powinien urzędować karabin maszynowy. Czując się tu nieprzydatni, cofnęliśmy się więc i próbowaliśmy zaagitować kogoś do zrealizowania naszej strategii. Nie mogliśmy rozkazywać, a towarzystwo zaczęło się już okopywać i chociaż przyznawano nam rację, nikt nie chciał opuścić wykopanego już dołka i zaczynać gdzie indziej od nowa. Denerwującym był również fakt, że nie czuło się tu obecności jakiegokolwiek dowództwa. Wszystko odbywało się na żywioł. Sami sobie "sterem i żaglem", nie wróciliśmy już na kraj obrony. Cofnięci o jakieś 30 m, pożyczonymi łopatkami, na wszelki wypadek, wyryliśmy u szczytu wału obok siebie pojedyńcze okopki. Wszyscy byliśmy przekonani, że przeciwnik znajduje się przed nami, za rzeką. Zasłonięci przed nim wałem, czuliśmy się bezpiecznie. Tu u podnóża wału siedzieliśmy grupkami prowadząc rozmowy, spożywaliśmy śniadanie, słowem sielanka. Wprawdzie od czasu do czasu Niemcy dawali znać o sobie słabym obstrzałem z moździerzy, ale niecelny ten ogień ignorowaliśmy całkowicie. Nieobsadzony nasyp kolejowy zaniepokoił chyba nasze dowództwo, bo wysłano grupę żołnierzy w tym kierunku. Nie spodziewając się niebezpieczeństwa, szli mijając kolejno wylegujących się u podnóża wału chłopaków. Gdy mijali nas przywitały ich od strony toru serie z karabinów maszynowych. Paru żołnierzy w popłochu przeskoczyło na drugą stronę wału. Tu dosięgły ich kule innego kaemu. Zaskoczone wojsko skryło się w okopkach. Parę metrów ode mnie, po drugiej stronie wału pociski skosiły dwóch żołnierzy.
"Mieciu, w razie czego osłaniaj mnie", zdecydowałem się błyskawicznie.
Przeczołgałem się przez koronę wału. Najbliżej leżał młody chłopak, znany mi z widzenia chorąży z plutonu zwiadu. Przeciągnęliśmy go na drugą stronę. Gdy przekazywałem go Mietkowi już skonał. Poczołgałem się po następnego. Ułożyłem się przy nim.
"Właź mi na plecy, przeczołgam się z tobą", powiedziałem. Ranny jednak nie chciał i zaproponował:
"Ja będę leżał, a ty spróbuj mnie przeciągnąć".
Zrozumiałem jego strategię. Leżąc w trawie był niewidoczny, natomiast spoczywając na moich plecach mógł stanowić cel. Natomiast przeciąganie go w pozycji leżącej narażało poważnie mnie, tymbardziej, że operacja taka wymagałaby sporo czasu, a tu decydują sekundy. Ponowiłem swoją propozycję.
"Wykrwawisz się", tłumaczę.
"To wykrwawlu, możesz zrobyty perewiazku", mówi przytomnie.
Zrobiłem mu opatrunek. "Uparty jakiś banderowiec", pomyślałem ze złością wracając do swoich. Później, opowiadając ten epizod w naszej kompanii, wyszło na jaw, że tym "banderowcem", był szwagier kol. Nietreby.
Strzelanina raptownie ucichła i znowu było cicho i spokojnie.
"Ciekawe, że Niemcy tak się tu przyczaili. Mogli przecież nas już wcześniej powystrzelać", zastanawialiśmy się. 
"A może ich tu wtedy nie było?", gubiliśmy się w domysłach.
W odległości 30 - 50 m, równolegle do naszego wału, zauważyliśmy już przed tym zdarzeniem świeżo wyryty rów. Odezwał się we mnie były zwiadowca. "Chodź Mieciu, spenetrujemy ten rów", powiedziałem. Mietkowi nie trzeba było dwa razy powtarzać. Rów prowadził w kierunku nasypu kolejowego, lecz kończył się stanowiskiem strzeleckim w odległości około 70 m od nasypu, z którego poczęstowali nas Niemcy ogniem. Leżały tam pozostawione dwa hełmy niemieckie, dwa karabiny i stalowa skrzynka z amunicją do nich. Ponieważ dalej nie mogliśmy iść, postanowiliśmy się zabawić w wojnę pozycyjną. Początkowo mieliśmy nawet zamiar przywdziać hełmy, ale doszliśmy do wniosku, że mogą dostrzec nas swoi i wtedy mogłoby być z nami krucho. Po przeprowadzeniu gruntownej obserwacji, zaczęliśmy ostrzeliwać wybrane miejsca. Strzelaliśmy do znudzenia, bez żadnych efektów. Nie spostrzegliśmy także żadnych podejrzanych ruchów. Wystrzelaliśmy chyba po siedemdziesiąt pocisków. Giwery szybko się rozgrzały, tak że otwieraliśmy zamki i robiliśmy przerwy celem ochłodzenia broni. Nigdy dotąd nie strzelałem tak dużo. Za każdym kolejnym strzałem coraz boleśniej odczuwało się "kopnięcie" odrzutu. Wróciłem na poprzednie stanowisko dosłownie chory.
Po południu nasze naczalstwo wykombinowało nową akcję. Pod osłoną działa szturmowego SU, tzw. samochodki przybył oddział uzbrojonych w atomaty fizylierów. Działo szturmowe SU to opancerzony pojazd gąsienicowy, uzbrojony w działo 76 mm i ciężki karabin maszynowy. W odróżnieniu od cięższych dział samobieżnych, nie miał pełnego opancerzenia. Pomieszczenie obsługi od tyłu przesłaniała jedynie zasłona brazentowa. Działo sunęło powoli, za nim chroniąc się od ognia broni ręcznej i maszynowej stłoczeni jeden przy drugim fizylierzy. Wielu z nich nosiło jasne płaszcze - znaczy, byli to nowi, z uzupełnienia. Pojazd zatrzymał się tuż przy naszych stanowiskach. Dowódca działa, jakiś oficer posługujący się językiem rosyjskim wykrzykiwał:
"Dalej nie pojadę, bo poczęstują mnie pancerfaustem!, Atakujcie! Jeżeli w ciągu minuty nie ruszycie to cofam wóz!"
Dowódca fizylierów usiłował z nim pertraktować. Po chwili działo zaczęło się cofać tyłem, najeżdżając na ludzi. Kto mógł, pryskał na boki. W tym momencie rozjazgotały się karabiny maszynowe. Działo wycofało się powoli nie oddając ani jednego strzału w kierunku niemieckich stanowisk ogniowych. Patrzyliśmy ze zgrozą na masakrę tych ludzi.
Nie było możliwości udzielenia nikomu pomocy przed zapadnięciem zmroku. Wieczorem wyszukiwaliśmy rannych. Nie było ich wielu. Zwłoki w większości były niesamowicie posiekane bliskim ogniem broni maszynowej. Na kilku żołnierzach płaszcze uległy zwęgleniu, zapewne od pocisków zapalających. Z rannymi uporaliśmy się szybko. Usuwanie ciał poległych należało do specjalnego komanda tj. plutonu chemicznego. Tym razem Mietek postanowił ich wyręczyć.
"Lecę na nasz punkt ewakuacyjny przy batalionie, tam jest Chamielec z wozem, to go przyholuję, a ty w międzyczasie pościągaj z chłopakami ciała w jedno miejsce, żeby szybko zabrać, no i niepotrzebnie się nie zmordować", powiedział Mietek.
Chamielec dorobił się trofiejnego wozu na gumowych kołach, służbowe mongołki zamienił na potężne konie pociągowe, słowem "bamber" całą gębą, swoim zaprzęgiem da radę wyjechać z tym obciążeniem. Zorganizowałem kilku chętnych i pościągaliśmy poległych w kilka miejsc. Niemcy byli blisko, musieliśmy działać szybko i cicho. Nie obeszło się bez dziwnych przypadków. Przenosząc jedne "zwłoki" usłyszeliśmy cichy jęk.
"Żyjesz?", zapytałem szeptem.
"Żyję, panie", odpowiedział słaby głos.
"Ranny?"
"Chyba nie..."
"To po co h... pozwoliłeś się nieść taki kawał?", zapytałem.
"Myślałem, że to Niemcy...", odpowiedział. Co z nim gadać..., pomyślałem i rozkazałem:
"Pomagaj wynosić zabitych!"
"Dobrze panie", potulnie zgodził się jasny płaszcz.
W innym miejscu z małego okopku zwanego w naszym żargonie jaczejką sterczą cztery nogi.
"Musieli ich jednocześnie skosić i powpadali. Wyciągamy!", mówię do pomagiera.
Okazało się, że obydwaj żyją, nawet nie byli draśnięci. W strachu skoczyli jednocześnie głowami w dół do okopu. Nogi już się nie zmieściły. Nie ruszali się, nie chcąc zdradzić się, że żyją. Wisząc tak głowami w dół nie mieli później siły wygrzebać się z okopu. Wisieli tak około dwunastu godzin.
Przyjechał Chamielec. Mietek ostrzegł go, że winien cicho zachowywać się, ale nie zradził się, że jesteśmy tak blisko Niemców. Załadowaliśmy wóz, koła grzęzły, woźnica miał kłopoty z ruszeniem. Zaciął batem, konie szarpnęły. Niemcy posłyszeli hałas. Wystrzelili rakietę, padliśmy, rakieta rozbłysła i pomału opadając oświetliła teren. Chamielec biegł przy koniach okładając je batem i nie zważając na prześcigające go smugi pocisków. Rakieta jeszcze płonąc spadła przed końmi, gnał dalej. Później miał pretensje, że wyprowadziliśmy go z końmi "przed pierwszą linię". Mietek uciął krótko:
"Doskonale wiesz, za co... Kołobrzeg pamiętasz?"
"I przejeżdżanie po nogach?", dodałem grzecznie.
Odgrażał się, że nie posłucha już żadnego Mietkowego rozkazu, donieśli nam usłużni.
"Powiedz mu, że w takim wypadku zastrzelę", skwitował Mietek to doniesienie.
"No jak myślisz, kto się będzie teraz martwił?", zapytał mnie świadek tej rozmowy, Josek. Ale to było dużo później.
Rankiem nasi zwiadowcy przyprowadzili "języka". Byli to francuscy esesmani.
Na zachód ku Łabie
Wydawało się, że opór przeciwnika nad Odrą został złamany. Sowieci zajęli Wriezen, umożliwiając nam w ten sposób wejście do miasta przez ocalały most. Tymczasem za miastem napotkaliśmy znowu na silny, połączony z kontraatakami opór, który po całodziennej walce został w końcu przełamany. Parliśmy na zachód, ścigając przeciwnika. Od czasu do czasu ścieraliśmy się z oddziałami osłonowymi, opóźniającymi nasz marsz. Cały czas przebywałem w liniowym batalionie. Wracając wreszcie do swojej jednostki zarekwirowałem na odchodne z jakiegoś majątku wspaniałego konia. Osiodłałem go i wymachując zabranym na pamiątkę pojedynkowym pistoletem (drugi zabrał ktoś inny), wróciłem triumfalnie do swoich. Koń wzbudził ogólny zachwyt. Przekazawszy go pod opiekę zaprzyjaźnionemu taborycie, poszedłem na "dalsze boje"
Tymczasem napatoczył się jakiś oddział naszej kawalerii. Wpadł im w oko uwiązany z tyłu wozu piękny, wierzchowy koń, próbowali go ukraść. Nasi taboryci ostro zareagowali na zakusy koniokradów. Zrobiła się awantura. Jakiś oficer tej kawalerii wszedł w konszachty ze świeżo przybyłym, nowym szefem kompanii i dobił z nim targu. Zapłacił podobno za konia sakiewką biżuterii. Szef zmył się z koniem, a potem wrócił kompletnie pijany. Wybuchła awantura, w trakcie której nowy szef kompanii zranił śmiertelnie jednego z taborytów. Przed samosądem obroniła go żandarmeria. Szefa odkonwojowano do stacjonującej w pobliżu kompanii karnej. O tym wszystkim dowiedzieliśmy się oczywiście po powrocie z linii. Zagotowało się w nas. Akuratnie rozpoczął się wymarsz. Wyskoczyliśmy z Mietkiem na trasę przemarszu. Nie rozmawialiśmy nawet na temat "sprawy". Byliśmy zdecydowani, że bez względu na konsekwencje zastrzelimy go . Wiedzieliśmy, że w kolumnie marszowej "karniacy" zajmowali miejsce tuż za ostatnim batalionem liniowym. Czekaliśmy na nich przy drodze w jakiejś letniskowej, podberlińskiej miejscowości, zabudowanej eleganckimi willami. Budynki były ogrodzone wysokimi płotami z siatki stalowej. Otworzyliśmy furtkę i cofnięci, z ogrodu obserwowaliśmy przemarsz kolumny. Nadciągnęła karna kompania. Widzimy, jak zbliża się nasz delikwent. W tym momencie zza lasu wynurzyły się niemieckie myśliwce. Lecąc na niskiej wysokości zaskoczyły kompletnie maszerujące wojsko. Przemknęły wzdłuż drogi, zasypując ją gradem pocisków. Żołnierze próbowali odskoczyć na boki. Udało się jedynie tym, którzy trafili za furtki. W ślad za pierwszym samolotem, nadleciał drugi. Znowu wybuchająca ulewa pocisków pokryła asfalt i leżących żołnierzy. Samoloty powtórzyły nalot i zniknęły za horyzontem.
Opatrzyliśmy kilku rannych, między innymi poszukiwanego szefa. Był poważnie ranny. Patrzył przytomny na nas, nie odzywając się. My też milczeliśmy. Odeszliśmy bez słowa i nigdy go już nie spotkaliśmy. Nie wiemy, czy przeżył.
Mijaliśmy Berlin od strony północnej w odległości dziesięciu do piętnastu kilometrów. Przeważały osiedla typu willowego. Sądząc po umeblowaniu i zawartości wnętrz, musieli tu mieszkać ludzie zamożni. Mieliśmy cholerną ochotę, brakowało jednak czasu na poszabrowanie w nich. Raz tylko udało mi się poszperać trochę w zmagazynowanych w piwnicach walizkach. Trafiłem na piękny aparat fotograficzny "Leica", model 2B - moje marzenie. Chyba nikt by nie uwierzył, gdybym powiedział, że nie wziąłem tej zdobyczy. Ja też nie.
Tempo marszu, przerywane wprawdzie sporadycznami walkami było szybkie i wyczerpujące. Po paru dniach byliśmy wykończeni. Piękna, wiosenna pogoda, budząca się do życia przyroda, rysujący się coraz wyraźniej koniec wojny. Wszystko to napawało optymizmem i pozwalało jakoś łatwiej znosić trudy.
Dotychczas przebywaliśmy na terenach wyludnionych. Natomiast tu było aż gęsto od ludzi. Tysiące przymusowych robotników z Rosji, Ukrainy, Polski, Francji, Belgii, liczne grupy jeńców wojennych, ewakuowani Niemcy. Kto mógł opuszczał strefę frontową. Dźwigali lub wieźli swój skromny dobytek na rowerach, jakichś wózkach (cząsto były to wózki dziecinne) z przymocowanymi flagami narodowymi. Radośnie pozdrawiali nas, a my ich. Natomiast Niemcy wędrowali posępni. Można było sądzić, że ich narodową flagą jest biała szmata. Te białe flagi rzucały się w oczy na każdym kroku, wisiały na domach, sterczały z okien, powiewały na wózkach. W każdej wędrującej małej grupie, przynajmniej jedna osoba niosła taką "flagę". Irytowało to nas, przecież nie wojujemy ze staruchami i dziećmi. Sądzę, że większość niemieckiej ludności, mimo szalonej niemieckiej propagandy, spodziewała się już klęski, niemniej jednak wkroczenie nieprzyjacielskich wojsk, panoszące się bezprawie, obalenie mitu Übermeschów, było dla nich szokiem. Nie pamiętam już w którym to miasteczku, w obrębie naszej kwatery wydarzyła się makabryczna historia.
Niemka, w wieku mniej więcej 40 lat, podała swojej rodzinie jakiś narkotyk, następnie podcięła im żyły, a na koniec sobie. Wartownik zauważył ją biegającą bezładnie po podwórku, obficie broczącą krwią. Zaalarmowani odkryliśmy w szopie konającą całą rodzinę. Pamiętam, że wśród ofiar był ojciec staruszek i kilkoro dzieci. Pomagałem mjr. Chalfenowi, który był lekarzem, w ratowaniu ofiar. Według jego opinii na przeżycie miał szansę jedynie pięcioletni chłopczyk i sprawczyni mordu. Dziś nie pamiętam już w jaki sposób stwierdzono podanie narkotyku, ale chyba to było prawdą. Żyły podcięto w czasie snu, a opatrywana Niemka patrzyła nieprzytomnym wzrokiem nie kontaktując w ogóle z otoczeniem. Długo dyskutowaliśmy nad tym przypadkiem. Jednego byliśmy pewni, że nikt z nas bezpośrednio nie przyczynił się do tej tragedii. Robiliśmy wszystko co było w naszej mocy, by ofiarom pomóc.
Wszyscy, którzy opuścili Berlin twierdzili zgodnie, że miasto to jest zamienione w twierdzę. Podobno pobudowano bunkry, barykady, skoncentrowano duże ilości wojska. Byliśmy przekonani, że nie ominie nas to piekło. Po kołobrzeskich doświadczeniach nie paliliśmy się do walk ulicznych.
Wśród spotykanych tu przymusowych robotników było dużo polskich dziewczyn, ale mimo, iż były chętne, nie starczało czasu na romanse. Oczywiście chcieliśmy się im podobać, dbaliśmy o swój wygląd, czasami nawet przesadnie. Pamiętam, jeden z oficerów wystroił się w długie kamgarowe galowe spodnie i półbuty. Miał pecha, bo w marszu "nadział" się na dowódcę pułku, mjr. Russijana. Ten zbeształ go publicznie, że robi z siebie pajaca i rozkazał "odietsa po formie". Mieliśmy atrakcję i ubaw.
Ciągnąc tak obrzeżami Berlina natrafiliśmy na olbrzymie cmentarzysko samolotów, usytuowane na nieczynnym lotnisku. Wzdłuż dróg, a było ich kilka po obu stronach, leżały poukładane jedne na drugich na wysokość kamienicy, wraki samolotów różnych typów, bombowców, myśliwców, transportowców. Sądząc po znakach, były to samoloty angielskie i niemieckie. Leżały bez ładu i składu, jedne na drugich.
"Ile ich może być", zastanawiał się Mietek.
"Chyba z tysiąc", strzelam.
"Co? Tysiąc? Ze trzy!", zaperzył się Mietek.
"Niech będzie trzy", nie miałem czasu, ani ochoty dokładniej szacować.
"Jeśli w każdym postradało życie, licząc przeciętnie tylko dwóch chłopaków, to zginęło ze sześć tysięcy lotników. Warto się zastanowić, czy lotnictwo to rzeczywiście wielki cymes", teoretyzowałem.
"Zwłaszcza w czasie wojny...", znienacka włączył się do dyskusji Josek.
"A propos, jadłeś kiedyś cymes?", zapytał mnie Josek.
"Oczywiście że nie. To takie marchewkowe gówno!", odpowiedziałem niegrzecznie. Nie lubiłem protekcjonalnych pytań.
Jednostka nasza nie brała udziału w bezpośrednich walkach w samym Berlinie. Odcinaliśmy miasto od północnej strony. Właściwie był to marsz pościgowy. Od czasu do czasu Niemcy stawiali opór, walki te nie były dużego formatu, jednak ludzie ginęli nadal. W dalszym ciągu przebywaliśmy przy liniowych batalionach, wspomagając ich nieliczne służby sanitarne. Z Mietkiem spotkałem się dopiero w świeżo zdobytym miasteczku Flatow. Oczywiście mieliśmy sobie dużo do opowiedzenia. Mietek przeżył nowy dramat, a wdług jego relacji wyglądało to tak:
Nie mogąc utrzymać pozycji, Niemcy wycofywali się rozsypani po rozmiękłym polu. Nasi usiłowali zbliżyć się do nich. Żołnierze po obydwu stronach byli potwornie zmęczeni i mimo usilnych starań, odległość między ściganymi a ścigającymi nie ulegała zmianie i wynosiła około dwustu metrów. Żołnierze trochę strzelali, ale wiadomo, gdy człowiek jest zmęczony i zadyszany, to trudno o celny strzał. W końcu komuś się udało, widać było jak żołnierz niemiecki usunął się na ziemię. Do rannego zbliżył się inny, udzielając mu pomocy, mimo, że pogoń się zbliżała. Mietek porwał jakiś porzucony karabin i położył tego opatrującego. Okazało się, że był to młody sanitariusz, chyba nasz rówieśnik. Zdobyta torba z medykamentami i środkami opatrunkowymi ciążyła mu jak sumienie.
Wszyscy, zgodnie twierdzili, że najwięcej ofiar jest wśród nowoprzybyłych, nie umiejących się dostosować do warunków bojowych żołnierzy. Ilustrowali to faktami. Przytaczali tragiczne i groteskowe sytuacje. Jeden z żołnierzy według plut. Mierzwy, leżał z głową zakutaną pałatką, nieprzytomny ze strachu. Inny, sądząc, że jest ranny, nie był zdolny w ogóle do ruchu.
W zdobytym Flatowie rozkwaterowaliśmy się w szkole. Łażąc po opustoszałym budynku, natrafiłem na mieszkalne pokoje, prawdopodobnie przeznaczone dla nauczycielek, bowiem szafy były pełne damskich ubrań. Przd szkołą spotkałem uroczą dziewczynę. Przyznała mi się, czy też pochwaliła, że jest Cyganką. Zaprosiłem ją na kwaterę. Nakarmiłem i zaprowadziłem do wspomnianych pokoi, by wybrała przydatne jej rzeczy. Cyganka była zachwycona, przymierzała ciuchy, wdzięczyła się do lustra i do mnie. Miałem cichą nadzieję, jak to się mówi dzisiaj, że ją przelecę. Tymczasem wypatrzył mnie chor. Andruszczenko i próbował przegonić dziewczynę. Oczywiście ostro zaprotestowałem. Na awanturę napatoczył się Mietek. Zdenerwowany, postawił się ostro i chyba Andruszczence pogroził. Dziewczyna zmyła się nie wiadomo kiedy. Później, już po wojnie dowiedziałem się od chor. Bojki, przyjaciela Andruszczenki, jak poważnie potraktował on pogróżkę. Mianowicie Bojko powiedział mi dosłownie:
"Wy chcieliście Andruszczenkę zabić".
Oczywiście to była nieprawda, nikt z nas poważnie tego zajścia nie traktował, ot kłótnia jakich wiele, niemniej jednak świadczy to o dużej nieufności Rosjan. Dopiero po tej rozmowie, zrozumiałem dlaczego Andruszczenko od tego zajścia przestał chodzić z nami na bojowe zadania. Z reguły byliśmy przydzielani do różnych batalionów, a on z innymi zasilał pozostałe.
Nie długo dano nam odpoczywać. Zajęliśmy obronę za miastem. Piechota ryła okopy, na szczęście nam to nie groziło. Ciesząc się ze spotkania wszystkich sanitariuszy naszej kompani, co nie zdarzało się często, urządziliśmy "bibę". Znienacka zakłóciły ją nieprzyjacielskie samoloty. Jeden z nich zaczął krążyć nad naszą kwaterą, znajdującą się w jakimś samotnym gospodarstwie. Samolot odlatywał i powracał na niskiej wysokości, a my bawiąc się z nim w chowanego, to znaczy kryjąc się z przeciwnej strony budynku, ostrzeliwaliśmy go z automatów. Znowu wkroczył chor. Andruszczenko. Latał za nami, wrzeszcząc po rosyjsku:
"Przestańcie strzelać!" Widocznie bał się, że sprowokujemy samolot do ataku. Zeźliło to Mietka.
"Co zabraniasz nam wojewać!", wrzasnął, starając się mówić po rosyjsku.
Na zakończenie zabawy, samolot zapalił stodołę i odleciał w siną dal. Musieliśmy się ewakuować. W ostatniej chwili przypomnieliśmy sobie, że w stodole spał uczestnik naszej biby, "Danyło". Z trudem, ale wynieśliśmy go stamtąd.
Znowu czepił się mnie Andruszczenko. Nie pamiętam całej rozmowy, ale utkwiło mi w pamięci jego ostrzeżenie:
"Uważaj, bo jak cię wsadzą na dobę do wody, to się opamiętasz, ale wtedy będzie za późno...!"
"To możliwe tylko u was, nie u nas", dolewałem oliwy do ognia.
Siedząc później w areszcie UB, przypomniałem sobie jego przepowiednię. Znał życie.
Spotkała mnie jeszcze jedna przykra niespodzianka. Zginął mi aparat fotograficzny i słynna już dwudziestomarkowa, złota moneta, znaleziona na gnojowisku w Wartkowie. Monetę mogłem zgubić, ale aparat? Wszyscy byli poruszeni tym faktem. Aparat był traktowany jak wspólna własność. Kradzieży u nas dotychczas nie było. Podejrzenie padło na niedawno przybyłego żołnierza, Wojtka. Pochodził on z Jarosławia. Mietek przejął "śledztwo" w swoje ręce. Postawił Wojtka pod ścianą, zarepetował pistolet. 
"Mów skurwysynu, gdzie apart, bo zastrzelę jak psa", widać było po nim, że nie blefuje.
"Podarowałem mjr. Chalfenowi", po chwili wahania przyznał się Wojtek."
"Dlaczego to zrobiłeś?", zapytał go Mietek.
"Bo chcę być ordynansem..."
Major Chalfen też fotografował, robiąc swoje, wykonywaliśmy i jemu odbitki. Bez komentarzy i zbędnych pytań oddał nam aparat. Wojtek nie został fajfusem. Lekceważyliśmy go, ale łączyła nas wspólna dola, musieliśmy jakoś żyć w jednej "rodzinie".
Linum
Dalszą drogę na zachód zagradzały nam niemieckie wojska skoncentrowane w rejonie wsi Linum. Wysłani zwiadowcy nie dotarli do samej wsi, twierdząc, że przed wioską znajdują się obsadzone przez Niemców rowy strzeleckie. Nasze naczalstwo przyjęło ten meldunek sceptycznie, bowiem podobno otrzymali świeżą informację, że przeciwnik już się wycofał. Najbardziej nieufnym okazał się wodzący rej wśród sztabowców adiutant dowódcy pułku. Zarzucał wręcz zwiadowcom, że stchórzyli i nawet nie próbowali dotrzeć do wsi.
"Przeprowadziliśmy dokładną obserwację. Na przedpolu i we wsi nie ma żywego ducha. Zresztą zaraz dowiodę wam to."
Wskoczył na motocykl i pognał do wioski. Tu na placu przed kościołem nawrócił i triumfalnie, przy aplauzie (maładziec!) zgromadzonego naczalstwa, zameldował pułkownikowi, że:
"Dokonał zwiadu i obecności faszystów nie stwierdzono". Skonfudowani zwiadowcy próbowali coś jeszcze tłumaczyć.
"Wy milczcie, szykujcie się do karnej kompanii", rzucił szorstko chyba szef sztabu.
Pułk zwartymi kolumnami ciągnął drogą i kiedy czołowy oddział zbliżył się na odległość 200 m od pierwszych zabudowań, a tabory zjeżdżały ze wzniesienia, Niemcy otworzyli zabójczy ogień. Zaskoczenie było pełne. Kto żyw starał się odskoczyć od tej "drogi śmierci". Spłoszone ranne i przerażone konie ciągnęły po polu poprzewracane wozy i działa. Część żołnierzy wycofała się na zbawcze wzniesienie. Słowem powstał bałagan nie do opisania. Przykucnęliśmy z plut. Mietkiem Mierzwą w przydrożnym rowie.
"Wystarczyłby teraz atak niemiecki i po pułku", z troską w głosie skontastował Mierzwa obserwując przebieg wydarzeń.
"Chyba masz rację", powiedziałem. Ale naprawdę rację mieli zwiadowcy.
Wkraczając później, po paru dniach do tej wsi, specjalną uwagę zwróciłem na wjazd do wioski. Droga nie była przekopana, ani zabarykadowana, a rowy strzeleckie zaczynały się w sporej odległości od drogi i były dobrze zamaskowane. Jadący motocyklem oficer, mógł ich nie zauważyć, a doświadczony przeciwnik z premedytacją wpuścił i wypuścił go ze wsi. Sporo czasu upłynęło zanim uporządkowano to nasze zdezorganizowane i rozproszone wojsko.
Pułk rusza niemrawo do natarcia. Dotarliśmy mniej więcej na odległość około 150 m do linii obrony. Nie było siły zdolnej do poderwania żołnierzy do energicznego, zdecydowanego szturmu na okopy. Wojsko zaległo, kto miał łopatkę rył jakiś okopek. Nie było możności wyniesienia rannych. Czołgając się w podrośniętym trochę zbożu, docieraliśmy do rannych i zakładaliśmy im opatrunki. Z początku działaliśmy we trzech w pobliżu siebie, później zniknął nam gdzieś "Danyło" i nie spotkaliśmy go już więcej. Oficjalnie uznany został za zaginionego.
Wycofaliśmy się do przydrożnego rowu. Tu, w niskim przepuście pod drogą, przy dowództwie batalionu znaleźliśmy kawałek miejsca na punkt opatrunkowy. Dowódca batalionu, Rosjanin, kpt. Kostecki, usiłował stąd dowodzić swoim nielicznym wojskiem. W odróżnieniu od innych oficerów był bardzo zrównoważony, życzliwy, prawie koleżeński. Widać było, że przeżywa tę nieudaną akcję. Z miejsca pozyskał naszą sympatię.
W nocy dowództwo pułku postanowiło jeszcze raz zaatakować. Było to zadanie bardzo trudne, począwszy od etapu przygotowań. Samo bowiem zawiadomienie poszczególnych dowódców już stwarzało problemy. Trudno było ustalić, gdzie kto jest, a co dopiero mówić o odnalezieniu i zawiadomieniu. Nie należy zapominać, że działo się to nocą w pobliżu nieprzyjaciela. Wielu żołnierzy "zamaskowało" się starannie, wielu "ogłuchło" i nie słyszało sciszonych nawoływań. Penetrując teren odnosiliśmy rannych, a przy okazji przekazywaliśmy rozkazy kapitana. Nie trudno zgadnąć, że nocne natarcie również się nie powiodło. Późną nocą kpt. Kostecki otrzymał rozkaz wycofania się o jakieś 600 m, na wzgórze i tam zająć obronę.
Znowu włączyliśmy się ochotniczo do akcji wyszukiwania dowódców i żołnierzy. Wiadomość o wycofaniu się dużo łatwiej dotarła do wojska, aniżeli poprzednia o natarciu. Przed świtem znaleźliśmy sią na stosunkowo bezpiecznym wzgórzu. Tu można było nareszcie rozprostować kości. O brzasku zaobserwowaliśmy liczną grupę niemieckich żołnierzy, którzy wyszli z okopów na przedpole. W pierwszej chwili sądziliśmy, że to kontratak, ale okazało się że alarm był fałszywy.
"Po co oni wyszli?", zastanawialiśmy się głośno.
"Wziąć języka, czy pozbierać broń, czy też przez zwykłą ciewawość?".
Wyjście Niemców z okopów spłoszyło kilku pozostałych w pobliżu okopów naszych żołnierzy. Ze złośliwą satysfacją przyglądaliśmy się jak rwą przez pole.
"Przyczaili się, kiedy ich szukaliśmy, myśleli, że zwołujemy ich do ataku", snuliśmy mało życzliwe domysły.
Jeden z uciekających w połowie drogi rzucił broń. Oczekiwał na niego oficer i niestety musiał wracać po swój karabin. Przeżył.
Tu, na wzgórzu uporządkowano jednostki, nakarmiono wojsko.
"Patrz", mówię do Mierzwy, "tyle tu moździerzy stoi bezczynnie"
"Czemu nie strzelacie", zapytał po koleżeńsku Mierzwa. 
"A bo to wiemy, panie plutonowy, gdzie strzelać?" 
"Chcecie, to wam pokażę", mówię grzecznie, żeby ich broń Boże nie urazić. Mieliśmy już rozeznanie.
"Widzisz, jak tam z prawej strony kurzy się? To Cekaem", pokazałem.
"Już my mu damy!". Poszybowały pociski, rwąc się w celu.
"Dobrze było, nie?", moździeżyści oczekiwali wyraźnie pochwały.
"Fajnie strzelacie... A tam widzicie rusza się hełm", wskazałem im kolejny cel.
Do "zabawy" włączyła się sąsiednia bateria. Grzały w ten wskazany okop, aż żal nam się zrobiło tego fryca. Widocznie nie wytrzymał tego skierowanego na niego zmasowanego ognia, bo wyskoczył z okopu i zmykał przez pole w stronę wsi. Przegrodziła mu drogę nowa seria wybuchów. Zdesperowany żołnierz wrócił i skrył się w swoim okopie. Moździerzyści jeszcze parę minut znęcali się nad tym okopem.
"Cześć chłopcy, czuwajcie, strzelajcie. My idziemy za batalionem", powiedzieliśmy na odchodne.
Podobnie jak poprzedniego dnia dotarliśmy do przepustu i tu utknęliśmy. Natarcie posuwało się anemicznie. Wszystkim po tym pogromie brakowało ducha. Dowódcom trudno było poderwać żołnierzy. Kiedy oficer bezpośrednio kogoś ponaglał, z reguły ten, aczkolwiek niechętnie, niemniej jednak posłuchał, robił parę kroków i znowu zalegał. Znany mi z widzenia sierżant Kulesza, ubrany na "Czapajewa" (w pelerynie), klnąc i wywijając kijem poganiał żołnierzy. Jednemu chłopakowi z ostatniego uzupełnienia nawet przylał, ten posłusznie poszedł naprzód.
"Palec mnie swędzi...", mruknął Mierzwa. "Posłałbym temu pajacowi serię... Tak wiesz, obok, na uspokojenie", zreflektował się.
"Daj spokój", powiedziałem, bo byłem przeciwnikiem tego typu rozwiązań.
"Każdy ma swoje sumienie i broń", filozofowałem dalej, mając na myśli to, że uderzony chłopak też jest uzbrojony.
"Ja bym się tak nie dał", dorzucił Mierzwa.
"Ja też nie."
W nocy pod Linum pozostał tylko nasz batalion. Pierwszy i drugi wycofały się. Podobno przerzucono je bardziej na prawo. Sytuacja była niewesoła. Nasz batalion, podobnie zresztą jak i cały pułk nie osiągnął pełnego stanu przed rozpoczęciem ofensywy, a teraz po dwutygodniowych walkach wykruszył się poważnie i był batalionem tylko z nazwy. Jego stan liczebny nie odpowiadał nawet kompanii. Z takimi siłami trudno było myśleć nawet o urzymaniu obrony. Nie zdziwiło więc nas zbytnio i nie ukrywam, że ucieszyła wiadomość ściągnięcia na pierwszą linię "tyłowców", tzn. taborytów, magazynierów, pisarzy, gońców (czyt. ordynansów) etc. Nie łudziliśmy się, że w boju będzie z nich pociecha, ale niech chociaż pod koniec wojny powąchają prochu. Ze złośliwą satysfakcją obserwowaliśmy, jak ci w naszym pojęciu "dekownicy", przerażeni, spoceni, nieudolnie czołgali się rowem do dowództwa po przydziały. Później zrobiło mi się ich trochę żal. Zrozumiałem, że to co dla nas jest dniem powszednim, dla nich stanowi wielkie przeżycie. Rozprowadzając na stanowiska starałem się ich uspokoić. Sądzę, że moje zachowanie i wyważone słowa pomogły przetrwać tym przerażonym ludziom.
Na naszym odcinku sytuacja uległa, jeśli tak można to nazwać, stabilizacji. Żołnierze siedzieli w wykopanych jaczejkach. Działała łączność. Nocą dostarczano ciepłe posiłki. Niemcy strzelali rzadko, jakby nie mieli ducha, albo oszczędzali amunicję. Nasi może by i strzelali, ale nie było widocznych celów. Niemieccy żołnierze siedzieli w głębokich okopach i nie wystawiali bez potrzeby głów. Taka sielanka trwała dwa dni.
Pierwszego maja zaczął się ruch. Przybyły nowe jednostki piechoty, jeśli dobrze pamiętam, to z drugiej dywizji. Próbowały nacierać, lecz też bez sukcesów. Na drodze, którą przybyliśmy pojawiły się ciężarowe samochody zdążające w kierunku Linum. Samochody te wyładowane skrzyniami z amunicją i siedzącymi na nich żołnierzami, ciągnęły działa. Wyglądało na to, że kolumna ta nie jest zorientowana w sytuacji. Chcąc ich ostrzec, machaliśmy rękami, krzyczeliśmy. Pierwsze samochody minęły nas i stało się... Zostały ostrzelane z broni maszynowej. Blisko nas zatrzymał się jeden z wozów. Wysiadł z niego jakiś major z pałką w ręku i zaczął komenderować, rozstawiając na polu, wzdłuż drogi swoje działa. Próbowaliśmy uświadomić mu, jak blisko znajduje się pierwszej linii, ale nic do niego nie docierało. Dopiero, gdy z pancerfausta zdezelowano pierwsze działo, zniknął jak kamfora, a artylerzyści samorzutnie, kryjąc się za tarczami, przetaczali działa do tyłu. Chaotyczne natarcie trwało dość długo pochłaniając coraz to więcej ofiar. Po pewnym czasie, z lewej strony pokazało się kilka pędzących czołgów. Wyglądało na to, że szarża skierowana jest trochę w niewłaściwym kierunku, zanadto w lewo. Kto żyw zaczął krzyczeć, machać rękami, wskazywać kierunek, jakby czołgiści poprzez huk motorów mogli to usłyszeć. Odniosłem wrażenie, że ten krzyk załamał Niemców, okrążające czołgi przeraziły ich, a może jedno i drugie razem, w każdym bądź razie efekt był ten, że Niemcy porzucili okopy i zaczęli uciekać w kierunku wsi. Czołgi zmieniły kierunek, z pancerzy zeskoczyli fizylierzy. Słychać było terkotanie automatów. Nie widziałem żeby brano jeńców.
Nie zwlekając ławą ruszyliśmy do Linum. Było to duża wieś z kościołem po środku. Nasz batalion zatrzymał się tu, pozostali ruszyli w pościg. Było już późne popołudnie. Sądziłem, że zatrzymamy się tu na nocleg, a w najgorszym razie pobędziemy przynajmniej parę godzin. Nie tracąc czasu, wpadłem do jakiejś piwnicy, poszukać czegoś do jedzenia. Znalazłem przetwory owocowe. W sąsiednim pomieszczeniu załadowanym pod sufit walizkami, bobrował już jakiś żołnierz. Włączyłem się i ja. Chciałem "kupić" jakąś męską bieliznę, sweter, skarpetki. Po rozpruciu kilku walizek, znalazłem wreszcie potrzebnie mi rzeczy i skórzane ubranie. Nie zauważyłem kiedy w piwnicy zostałem sam. Zapakowałem byle jak trofea i zaniepokojony opuściłem piwnicę. Panował już zmrok (w piwnicy korzystaliśmy ze świecy). Wojska ani śladu. Nie miałem pojęcia dokąd iść. Z powrotem na Flatow nie miało chyba sensu. Zaufałem intuicji i skierowałem się w lewo na Betzin. Szedłem samotnie pustą drogą, czas upływał, wokół cisza. Ciągle przyśpieszam, zgrzałem się z wysiłku i emocji. Zaczynam po kolei wyrzucać wyraźnie ciążące rzeczy. Nasłuchuję. Doszło mnie parskanie koni. Ostrożnie skradam się w tym kierunku. Obok drogi stoi zaprzężona w parę koni bryczka. Konie skubią spokojnie trawę, a wąsaty wojak - furman siedząc śpi pod drzewem, założywszy lejce na szyję. Założyłem koniom wędzidła, przejąłem lejce i pognałem dalej w obranym poprzednio kierunku. Wkrótce dogoniłem swój batalion. Nawróciłem konie, zaciąłem je batem.
"Idźcie szukać swego pana", krzyknąłem, zadowolony z kawału i swego dobrego serca.
Żałowałem jedynie, że zbyt pochopnie wyrzuciłem tyle potrzebnych mi rzeczy.
Wraz z batalionem dołączyłem do reszty pułku. Skórzane ubranie okazało się dla mnie za małe, podarowałem je kierowcy karetki sanitarnej, nie spodziewając się, że sprawię mu taką radość. Chłop aż oniemiał z zachwytu. Mietek, budząc powszechną zazdrość paradował w futrzanych lotniczych butach. Z tymi butami było tak...
Mietek obserwował walkę powietrzną. Kiedy zobaczył, że niemiecki lotnik wyskoczył ze spadochronem, pognał tam konno, pierwszy dotarł na miejsce.
"Medalu mi nie dadzą, ale buty się przydadzą", ostatnio opanowała go mania mówienia wierszem.
"Buty już mam własne, powinni bez kłopotu przyjąć mnie do lotnictwa...", żartował.
"Nie radziłbym. NKWD zapyta, gdzie reszta", zatroskał się Josek.
"Jaka reszta?", Mietek nie złapał żartu.
"No, a samolot gdie?, zapytają i do tiurmy", wyjaśnił mu Josek.
Pomału ciągniemy na zachód. Dzień marszu, dzień postoju w jakiejś zaimprowizowanej obronie. Piszę z nutką ironii, bo nagminnie lekceważyliśmy zachowanie środków ostrożności, zwłaszcza wymagających nakładu pracy, jak np. kopanie schronów, okopów, czy okopywanie samochodów i koni. I tak wlokąc się w drugim rzucie, dotarliśmy w rejon Rhinow, oddalony około 15 km od Łaby, do której już podobno dotarli Alianci. Rozważaliśmy postawiony przez Mietka problem: uciekamy do Amerykanów, czy też zostajemy. Obydwaj mieliśmy początkowo szaloną ochotę iść. Rozważałem wszystkie aspekty i ewentualne konsekwencje tej decyzji. Nie chciałem rodzicom sprawić nowego bólu. Po utracie starszego syna, teraz brak wiadomości odemnie. Mogli myśleć, że też zginąłem. Ponadto bałem się, że Sowieci przeze mnie wywiozą staruszków. Podjąłem jednoznaczną decyzję.
"Nie pójdę", i przedstawiłem Mietkowi swoje obiekcje.
"Jedź sam, a ja przy okazji zawiadonię twoich. Adres pamiętam", powiedziałem.
"Coś ty? Bez ciebie nie pójdę!", powiedział Mietek i siadł do pisania listu.
"Kamień mi z serca spadł, bo Berlin padł", przeczytał po chwili fragment wierszowanego listu do Lusi.
"Wojna się kończy, niedługo wracam, za cycki macam...", dokończyłem na poczekaniu improwizując.
Mietek nie tolerował tego typu żartów na temat Lusi, ale zaryzykowałem. Humory nam dopisywały. Z komunikatów wynikało, że lada dzień należy spodziewać się końca wojny. Byliśmy teraz w drugim rzucie armii, a to też napawało optymizmem. Po zaniechaniu dezercji, czułem się lekko, byłem zadowolony z siebie, co przyznaję nie zdarzało mi się zbyt często. Z zapałem skorzystaliśmy z zaproszenia "ćwiczących" już kolegów. Zapowiadało się ostre picie. 
"O co, Mieciu, pożarłeś się z Joskiem", zapytałem, gdy obaj byliśmy już wyraźnie zmiękczeni.
"Powiedziałem mu: Gudłaju! (obelżywa nazwa Żyda) Kocioł po zupie należy umyć, a nie wycierać obrusem".
"Napewno ten obelżywy zwrot go zabolał. Uważał cię za przyjaciela", ująłem się za Joskiem.
"Ja go przepraszać nie będę", zaperzył się Mietek.
"Nie musisz Ja go przeproszę w twoim imieniu", powiedziałem.
Urzędujemy dalej. Ktoś przyniąsł zupę. Denerwowało mnie siorbanie siedzącego naprzeciwko Czastonia. Chcąc sprowokować kłótnię, wrzuciłem mu do miski znalezione niedawno dentystyczne protezy. Czastoń oniemiał widząc w zupie wyszczerzone zęby, zbladł, ale gdy spostrzegł, że kilka koronek jest ze złota, spokojnie schował do kieszeni te szczęki. Byłem zadowolony, że bez awantury przestał siorbać.
Biwakowaliśmy w małym lasku przy drodze naprzeciwko samotnego domu, w którym mieściło się dowództwo pułku. Drogą tą przewijali się żołnierze, mimo że było bardzo ciepło w białych trofiejnych kożuchach. Mietek zasięgnął języka i podzielił sią ze mną nowiną:
"Ty, to ze znajomej 6-tej dywizji, są przed nami. Parę kilometrów stąd rozbili jakieś potężne magazyny wojskowe".
Przydałyby się na pamiątkę takie kożuchy, ale nauczony smutnym doświadczeniem, nie bardzo chciałbym się z nimi spotkać w roli marudera.
"Wypijmy jeszcze i idziemy", grałem na zwłokę.
"Nigdzie się nie wybierajcie", ostrzegł Josek, "niedługo wyruszamy, ale nie wiem jeszcze dokąd, może nad Łabę", rozbrajał nas dyplomatycznie z pijackiego animuszu. Założę się, że znał dokładnie naszą marszrutę.
"Jeśli tak, to narazie idziemy tylko na drogę, ot popatrzeć", uspokoiłem Joska.
Usiedliśmy przy drodze w cieniu drzewa, naprzeciw dowództwa. Na drodze panował niesłychany ruch. Ciągnęły kolumny niemieckich jeńców. Brudni, nieogoleni, przerażeni i zrezygnowani. Nieczym nie przypomanali znanych mi butnych Übermenschów. Konwojowali ich idący po bokach sowieccy żołnierze, pokrzykując: "dawaj!, dawaj!, los!, los!" Przeszły kolumny jeńców pozostawiając po sobie kurz i charakterystyczny wojskowy smród.
Nadciągnął tłum niemieckich uciekinierów. Kobiety, dzieci, starcy. Dźwigali jakieś tłumoki ze skromnym dobytkiem, ciągnęli wózki. W tłumie błąkał się piękny alzacki owczarek. Postanowiłem go zawłaszczyć. Trzymałem już psa za obrożę, gdy z furią zaatakowała mnie jakaś młoda kobieta. Coś krzyczała po niemiecku, wyrywając psa, ten skowyczał przeraźliwie, ja też coś pokrzykiwałem. Zamieszanie to zauważyli oficerowie z tego domku, o którym wspominałem i wysłali kilku żandarmów. Wspominałem już, że tzw. komendanckij zwod, czyli pluton ochrony sztabu był obsadzony prawie przez samych Żydów, a potocznie nazywani byli żandarmerią, gdyż praktycznie pełnili tę rolę. Otoczyli mnie i w zasadzie grzecznie ale stanowczo starali się nakłonić mnie do odstąpienia "od grabieży". Wstąpił we mnie diabeł. Dwóch poturbowałem i rozdarłem się na cały regulator:
"Poszli wont, żydowscy enkawudziści. Tacy jak wy mordowali w Katyniu naszych braci. Teraz wysyłaliście naszych żołnierzy na bezsensowną śmierć jak tu pod Linum, jak w Puławach, jak na Wale Pomorskim... To też Katyń!"
"Chodź ze mną", dotarł do mnie głos mjr. Chalfena. Posłusznie poszedłem, nikt nie oponował.
"Idź spać", odezwał się znowu.
Chociaż sam był Żydem, wyrwał mnie z poważnych opresji, które groziły mi za te antyżydowskie i antysowieckie, pijackie wystąpienie.
Wieczorem wędrowaliśmy już na wschód, w przybliżeniu tą samą trasą, którą przyszliśmy tu, z tym, że teraz jechaliśmy głównymi drogami. Dla skacowanych asów kompanii sanitarnej, Wojtek zadbał o wygodny środek lokomocji. Platformę konnego wozu o pneumatych kołach, wycielił jakimś dywanem. Wrzucił kilka pierzyn, poduszki i kołdry. Resorowany o gumowych kołach wóz, gładka asfaltowa nawierzchnia, czyniły podróż komfortową. Obolały łeb nie był narażony na wstrząsy. Gwiazdy nad nami, monotonny stukot kopyt końskich, spokojne jutro, wszystko to działało usypiająco. W nocy podobno zarządzono parogodzinny postój, a o świcie ruszyliśmy dalej. Zbudził nas dopiero szum motorów. Mijały nas tasiemcowe, zmotoryzowane kolumny sowieckiego wojska. Takich doborowych jednostek dotychczas nie spotykaliśmy. Nowe amerykańskie samochody, nowy sprzęt i broń, żołnierze młodzi, schludni, porządnie umundurowani.
"Zmieniają nas", zwróciłem się do Joska, który przyniósł nam kawę i wylegiwał się na piernatach, "teraz zrozumiały jest nasz pośpiech".
Byłem poważnie zaniepokojony tą koncetracją sił sowieckich w ostatnich dniach wojny. Nie chciałem nazwać tego po imieniu, ale obawiałem się, że nastąpi konfrontacja Rosjan z Aliantami.
"Znasz Sowietów, lubią sią pokazać", bagatelizował sprawę Josek.
Mijaliśmy niedawno zdobyte miejscowości. Wszystko wyglądało teraz całkiem inaczej. Najbardziej rzucało się w oczy to, że zaroiło się od ludzi. Jeńcy wojenni, więźniowie obozów, przymusowi robotnicy no i czywiście Niemcy. Niemki z dziećmi na obrzeżach dróg, wyciągając ręcę wołały:
"Pan hleba". Nie mieliśmy za dużo, ale ten i ów przekazywał ile mógł.
Minęliśmy przeludniony Flatow. Nie pamiętam, jak narodziła się myśl z zawinięciem do tego miasteczka. Przystałem na to chętnie. Łudziłem się, że znajdę tu jeszcze swoją cyganeczkę. Uknuliśmy mały spisek. W czasie postoju dopiero za Flatowem (aby nie wzbudzić podejrzeń), spuściliśmy dyskretnie powietrze z koła, zameldowaliśmy komu trzeba o awarii. Uzyskaliśmy pozwolenie na zostanie, podano nam również marszrutę pułku. Przeczekaliśmy, aż pułk zniknie za zakrętem i jazda do Faltowa. Wprowadziliśmy wóz w jakieś podwórze. Mieszkanki domu przywitały nas prawie radośnie, a kiedy otworzyliśmy konserwy i zaprosili do posiłku, zapanował entuzjazm.
Mieszkanie, według naszej oceny, było dość zamożne. Rzucały się w oczy ozdoby wykonane na froncie, jakieś lichtarze, żyrandole skomponowane z łusek pocisków. Z rozmowy wynikało, że mieszkanie jest własnością obecnej tu wdowy po pułkowniku SS, a pozostałe kobiety to krewne, uciekinierki z Berlina. Miałem zamiar zrobić tu parę zdjęć, ale zaciął mi sią film, musiałem sprawdzić co się stało. Mogłem to zrobić w ciemni, spytałem więc o jakieś pomieszczenie bez okien. Pułkownikowa poleciła swojej, chyba trzynasto-, lub czternastoletniej córce zaprowadzić mnie do piwnicy. Dziewczynka musiała mieć już jakieś seksualne doświadczenie, bo zachowywała się prowokacyjne. Gdyby była o parę lat starsza, to napewno nie zrezygnowałbym z okazji.
Pozostawiliśmy woźnicę przy koniach, a sami wyruszyliśmy do miasta. Tu zaczepiliśmy jakąś polską dziewczynę. Chętnie wdała się z nami w rozmowę. Była rozgoryczona i ubolewała:
"Tak czekaliśmy na was, a teraz wielu żołnierzy zadaje się z Niemkami".
Mietek złapał byka za rogi: 
"No to chodź ze mną", zaproponował bezceremonialnie.
Zaprowadził na strych i chyba nie rozczarował patriotki, bo odprowadziła nas kawałek drogi. Mietek też nie narzekał. Na strychu obok kochania znalazł wymarzoną harmonię. Cyganeczki oczywiście nie spotkałem.
Wieczorem dogoniliśmy pułk. Marsz trwał do późnej nocy. Od samego rana znowu maszerowaliśmy ku Odrze. Joskowi ten pośpiech znowu skojarzył się z odwrotem z pod Kijowa.
"Nikt nas nie goni, po co ten pośpiech", prowokował rozmowę.
"Nie są nas pewni i wycofują przed Amerykanami", powiedziałem co myślałem, zresztą wielu myślało podobnie, że zanosi się na nową wojnę.
Josek potraktował poważnie moje wypowiedzi.
"Może to i nie byłoby najgorsze, żeby zlikwidować tą sowiecką zarazę, ale tego teraz nie będzie", powiedział.
"Nie będzie, nie będzie", przedrzeźniałem, "a skąd to wiesz?"
"A opinia publiczna?"
"Jaka opinia?! Stalin bardzo się liczy z opinią!"
"Nie chodzi o Stalina. Później ci wytłumaczę. Zresztą sam sią przekonasz".
Kompania sanitarna, jeśli chodzi o zakwaterowanie to z racji swojej funkcji była zawsze uprzywilejowana. I tym razem, gdy wojsko obozowało w lesie, my dysponowaliśmy domem, prawie nad jeziorem. Woda, jak na tę porę roku była wyjątkowo ciepła. Pływaliśmy z Mieciem do oporu. Pierwszy raz w życiu zażywałem tak wczesnej kąpieli.
Był dzień 8 maja 1945 roku. Wieczorem na szarzejącym już niebie po zachodniej stonie pojawiły się lecące w górę świetliki pocisków z szybkostrzelnych przeciwlotniczych działek. Co chwila ich przybywało. Całe niebo pokryło się kolorowymi, migającymi paciorkami. Widać było wyraźnie, że coraz to bliższe nam baterie otwierają ogień.
"Chyba jeszcze, albo już znowu wojna", pomyślałem.
Wkrótce rozeszła się wiadomość. Koniec wojny!!! Wszyscy zaczęliśmy też strzelać na wiwat. Oficerowie próbowali początkowo temu przeszkadzać, wkrótce sami przyłączyli się do tego spontanicznego wiwatowania. Oficjalne uroczystości z okazji zakończenia wojny odbyły się w dniu 9-go maja. Mimo usilnych starań nie udało mi się z nich wymigać. Wstrząsającym było to, że na zbiórkę całej dywizji wystarczyła nieduża, pobliska polanka. Sztandar, hymn, msza, przemówienia, okrzyki, Rota, dywizyjny teatr, stanowiły główne punkty uroczystości. Od dziecinnych lat byłem głęboko wierzącym, chociaż nie afiszowałem się z tym. Udział w mszy świętej zmusił mnie do retrospekcji. Doszedłem do wniosku, że postępowanie moje w wielu wypadkach dowodzi, że jestem podobnie jak inni poważnie zdemoralizowany. Co robić... Wyrządzonych krzywd nie da się naprawić, podobnie jak nie da się cofnąć minionego czasu. Jak postępować w przyszłości? Usprawiedliwiałem się tym, że nie ceniłem swego życia, nie mogłem wiąc cenić cudzego. Wartości materialne, pojęcie własności, praktycznie dla mnie nie istniały. Czy potrafię dostosować się do normalnego, powojennego życia w społeczeństwie? Miałem zresztą słuszne wątpliwości na ten temat. Jednego byłem pewny... Muszę się uczyć.
Dla uczczenia poległych zarządzono chwilę ciszy.
"Boże", pomyślałem, "tylu ludzi lepszych ode mnie zginęło. Mnie zostawiłeś? Dlaczego? Po co? Niezbadane są wyroki Twoje. Bądź wola Twoja."
Bliesdorf
Po trzydniowym pobycie nad jeziorem w pobliżu wsi Lanke, pomaszerowaliśmy w rejon Wriezen. Rozkawaterowaliśmy się w leżącej w dolinie Odry, prawie opuszczonej wsi Bliesdorf. Zanosiło się na dłuższy pobyt. Pierwsze dwa dni przeznaczono na porządkowanie kwater. Wydawano sorty mundurowe. Mieliśmy wyglądem przypominać wojsko polskie. W czasie frontowej poniewierki wydarły się nam mundury, a że trzeba było przecież w czymś chodzić, efekt był taki, że niektórym pozostały jedynie rogatywki z orzełkami, a resztę umundurowania stanowiły jakieś niemieckie mundury. Oczywiście, żeby wojsku nie poprzewracało się w głowach, zarządzono ćwiczenia, specjalny nacisk kładąc na musztrę. Kapitan Repin jak i pozostali oficerowie, byli oficerami radzieckimi, nie mającymi zielonego pojęcia o polskiej musztrze. Niewdzięcznego zadania podjął się z zapałem oficer Noworyta, ten, który przybył dopiero nad Odrą. Ten sam, którego Mietek ośmieszył, prowokując do padnięcia, gdy strzelała nasza artyleria. Nie trudno domyśleć się, że Mietkowi było ciężko pogodzić się z takim afrontem. Bądź co bądź był on zastępcą d-cy plutonu i liczył na to (my też), że on poprowadzi ćwiczenia. Rozumiałem go doskonale. Nie pisnął ani słowa na ten temat, ale czułem, że coś knuje.
Noworyta wyprowadził nas na drogę, sam stanął na wzniesieniu i zaczął nas męczyć. Cwiczyliśmy krok defiladowy. Mietek, głosem spiskowca, podał mi myśl:
"Jak poda komendę ‘w tył zwrot’ to maszerujemy dalej, jakbyśmy nie słyszeli".
W lot pojąłem dowcip, podałem go do tyłu. Mimo nawoływań naszego "musztranta" szliśmy dalej defiladowym krokiem, aż ten stracił nas z oczu. Ze śmiechem pokładaliśmy się na trawie. Wróciliśmy dopiero na obiad. Mietek musiał trochę się tłumaczyć. W jego interpretacji pokrzywdzeni byliśmy my. Noworyta nie podał komendy, więc szliśmy dopóki sił starczyło. Kpt. Repin chyba cieszył się w duchu z naszej solidarności. Noworyta nie dał jednak za wygraną i znowu zaczął ćwiczyć krok defiladowy, ale przezornie nie wypuszczał nas daleko od siebie. W pewnym momencie Mietek rzucił w jego kierunku zaczepny granat. Na szczęście, poza paroma dziurkami w cholewach nowych butów, wybuch nie zrobił Noworycie większej krzywdy. Mieliśmy ćwiczenia z głowy. Konsekwencji nie było.
"Co ci strzeliło do głowy?", byłem zaskoczony tym wyczynem.
"Wkurwił mnie", Mietek uciął krótko, lecz dosadnie.
Właściwie, to jednak jeszcze raz odbyły się zajęcia. Tym razem poprowadził je chor. Andruszczenko, zapalony sportowiec. W ramach ćwiczeń zorganizował nam zajęcia sportowe. Początkowo trudno mu było rozruszać towarzystwo, zwłaszcza starszych, ale jakoś to się rozkręciło. Scigaliśmy się i skakali. Byłem chłopakiem sprawnym, a skoki wzwyż wychodziły mi najlepiej. Nie miałem konkurentów, mimo że byłem zielonym amatorem. Skakałem oczywiście "nożycami". Sprowokowano mnie do walki z samym sobą, ciągle podwyższając mi poprzeczkę.
"Nie łam się, przejdziesz! Poprzednią minąłeś z 20 cm zapasem", ciągle krzyczano dopingując.
Tak doszło do 184 cm, czyli na wykokość mojego wzrostu. Nie wierzyłem, że przeskoczę, opierałem się. W końcu przeskoczyłem! Wszyscy mi gratulowali. Andruszczenko przepowiadał mi karierę w tej dyscyplinie.
Z dwóch jego przepowiedni sprawdziła się tylko ta pierwsza, że będę siedział. Ta druga, nie. Nie uprawiałem sportu.
Oficjalnie wiadomo było, że wracamy do kraju. Nieoficjalnie, docierały do nas wiadomości, że w kraju nie jest spokojnie, że ściągają nas by wzmocnić "demokrację". Rozpoczęły sią oficjalne przygotowania do wyjazdu. "Swięty", sierż. podchor. Józef Sipiński, nawiasem mówiąc nieszkodliwy politruk, przytaszczył jakieś płótna, farby, pędzle, zestawienie haseł i mordował się sam z ich namalowaniem. Wybraliśmy parę o mniejszym zabarwieniu politycznym i wymalowaliśmy je, zyskując niekłamaną wdzięczność "świętego".
Oficjalnie ogałacano wszystkie sąsiednie wsie i miasteczka z mebli i innych ruchomości, uzasadniając tym, że w kraju bieda, w koszarach nie ma nawet krzeseł i wszystko się przyda. W akcji tej zaangażowano jednostki liniowe, nasz tabor też brał udział w tym szabrowaniu.
My w zasadzie mieliśmy czas wolny. Tylko raz obarczono nas obowiązkiem pełnienia służby wartowniczej poza terenem rozlokowania naszej kompanii. W nocy wypadła mi warta. Stałem, a mówiąc szczerze, siedziałem na warcie przy budynku dowództwa. Noc była ciepła, księżycowa, przysnąłem. Zbudziło mnie dwóch żołnierzy.
"Te, koleś, nie śpij, bo cię okradną", trącili mnie w ramię i poszli dalej w głąb wioski.
Wybili mnie ze snu, przyszła zmiana, oczywiście już nie spałem. Rano wybuchł skandal. Naszym sztabowcom, ze strzeżonego przeze mnie domu zginęły buty. Próbowali robić dochodzenie. Nikt na warcie nie spał, nikt nic nie widział, nie słyszał i wogóle nikt nie ma żadnych podejrzeń.
Spędzaliśmy beztrosko wolny czas, czekając niecierpliwie na wyjazd. Kobiet na wsi prawie nie było. Jedną zgwałcił jakiś chorąży. Został za to zdegradowany i jako szeregowy żołnierz pełnił dalej służbę w naszym pułku.
Jedną z nielicznych dziewczyn uwiódł Mietek. Raz poromansował z nią w piwnicy i coś mu nie odpowiadało, bo zrezygnował z tego kochania.
Wygłupialiśmy się na potęgę. Mierzwa zawziął się, żeby rozruszać niemrawego Słysza. Obserwowałem ich ze swego okna na pierwszym piętrze, gdy siłując tarzali się po trawie. Przeciwnicy trzymali się mocno. Rzuciłem w górę, ale w ich kierunku, leżący na oknie płócienny woreczek z mąką. Ten zatoczył łuk, przekręcił się nad samą ziemią wysypując swą zawartość na twarz Słysza. Wszyscy podziwiali precyzyjny rzut. Oczywiście nie przyznałem się, że był to przypadek.
"Ty chyba hodowałeś gołębie, że tak celnie rzucasz...", zawyrokował Słysz wypluwając mąkę.
Włóczyliśmy w dwójkę lub całą bandą po okolicy. Przez tereny te przetoczyły się zażarte boje. Wszędzie napotykaliśmy na rozbity lub uszkodzony niemiecki sprzęt wojskowy. Sowiecki prawdopodobnie był już sprzątnięty przez specjalne trofejnoje komando.
Nie mieliśmy oryginalnych zdjęć z działań wojennych, więc teraz zapamiętale fotografowaliśmy upozorowane sytuacje. Robiliśmy to nie dlatego, że nie nasyciliśmy się jeszcze wojną, ale poprostu na zdjęcia takie było zapotrzebowanie. Każdy chciał kiedyś pokazać bliskim jak to dzielnie walczył, a zdjęcie to dowód.
Lubiliśmy chodzić nad kanał. Mietek wyrósł nad Bugiem, ciągnęło go nad wodę. Kiedyś dostrzegł na dnie raka.
"Złapię go", zapalił się z miejsca.
"Patrz, tam drugi, trzeci...", dopinguję go do połowu, chcąc zobaczyć jak to się robi.
Raki wędrowały w jednym kierunku. Szliśmy brzegiem kanału. Raków przybywało. W końcu odkryliśmy przyczynę ich wędrówki. Na dnie leżały zwłoki niemieckiego żołnierza, pokryte żerującymi rakami. Mietek szybko zrezygnował z połowu, a ja chyba ze 20 lat nie małem ochoty na spróbowanie tego przysmaku.
Kpt. Repin poruczył nam bojowe zadanie. Powiedział, że brakuje mu do stanu dwóch koni, które trzeba było zdobyć. Prawdopodobnie zginęły już dawniej, chyba jeszcze w czasie wymiany mnogołków na perszerony. Tłumaczenie to było nieprzekonywujące, przecież każdy z woźniców miał konie, za które odpowiadał i ma do dziś. Takie, czy inne ale były i są. Podejrzewaliśmy, że chce mieć zapasowe do sprzedania w Polsce. Uznał, że my obydwaj najbardziej nadajemy się do wykonania tej misji.
"Toleruję wasze wybryki", rzekł parząc na mnie, "musicie teraz mi pomóc".
"Jak myślisz, co miał na myśli mówiąc o wybrykach?", zaniepokoiłem się nieco.
"Chyba twój występ z żandarmami", Mietek zaśmiał się przekornie.
"Możliwe, paskudna sprawa. Człowiek chce żyć porządnie i nie może", tonem pokrzywdzonego zakończyłem dyskusję.
Rano czekaliśmy przy drodze na jakąś okazję. Pokazał się wóz jakiegoś zabłąkanego uciekiniera, ciągnął go jeden koń.
"Przecież nie zrabujemy jednego konia... Kto pociągnie wóz?", irytował się Mietek.
"Zaczekamy na więcej", mitygowałem.
Trzymając się wozu szedł niepewnym krokiem jakiś chłopak.
"Założę się, że to nie chłopiec a baba!", zawyrokował Mietek.
Podeszliśmy blisko. Rzeczywiście była to przebrana za chłopca bardzo ładna, szalenie smutna dziewczyna. Od słowa do słowa i zwierzyła się nam, że zgwałciło ją kolejno szesnastu "rusów".
"Bamber to bamber... Oszczędza konia, a chora dziewczyna musi iść pieszo", oburzył się Mietek.
"Przecież za zakrętem i tak zsadzi ją z wozu", wstrzymałem kolegę od interwencji.
Straciliśmy cały animusz, zrezygnowaliśmy w tym dniu z polowania.
Następnego dnia zasadziliśmy się w innym miejscu. Idąc na przełaj ku drodze natrafiliśmy na leżącego chorego konia. Przy naszej pomocy wstał, dowlókł się do drogi i zwalił w przydrożnym rowie. Ukartowaliśmy perfidny plan.
Nadciągnęło kilka furmanek powracających do swoich pieleszy uciekinierów. Mietek czatował na czoło kolumny, ja na tyły. Pierwszy zatrzymał wozy. Każdy z nas tłumaczył to samo.
"Okulał mi koń, o tam jest", wskazałem ręką na widniejącą szkapę, "niestety, musicie mi go wymienić".
Niemcy przytakiwali grzecznie, oglądali się jednen na drugiego i w końcu bez oporu wyprzęgli konia. W międzyczasie nadjechało bryczką dwóch sowieckich bojców. Jak wynikało z ich słów, konwojowali Niemców z rozkazu pobliskiej komendatury. Z początku postawili się ostro, ale zmiękczyłem ich znajomością języka i przekonałem, że tylko podmieniam konie, co zresztą w wojsku jest normalnie praktykowane. Spuścili z tonu. Dałem Mietkowi sygnał i ruszyliśmy na oklep kierując się w stronę przeciwną od naszej wsi. Przy naszej szkapie kłębił sią tłumek, dolatywały krzyki. Rechotaliśmy z uciechy. Nikt nas nie ścigał.
Pewnego dnia Mietek spotkał, jak się okazało, niedawno przybyłego do pułku kolegę z Terespola. Był nim chor. Zygmunt Łozak, politruk z baterii dział 76 mm. Mietek wrócił poirytowany tym spotkaniem.
"Patrz, jak ja poszedłem do wojska, to on siedział jeszcze w domu, a teraz wieliki oficer politruk! A co on wyprawiał w czasie okupacji. Przecież to jeden z tej bandy, o której ci opowiadałem, że niby przemycali Żydów za Bug, brali za to grube pieniądze, a zostawiali Żydów na wyspie, albo już po drodze płoszyli ich wspólnicy udając Niemców. Dzielili się potem porzuconym bagażem..."
Istotnie, opowiadał mi o tym.
"No i co? Mam zakapować?", ciągnął dalej Mietek, "pół miasta będę miał przeciwko sobie i milicję, bo tam jego kumple". Cóż mogłem mu doradzić.
"Poczekaj, pojedziesz do domu na urlop, przemyślisz na nowu", powiedziałem.
Tu w Bliesdorf udało nam się wywinąć żandarmom tylko jeden kawał. Nie stanowiło tajemnicy, że żandarmi pieczołowicie patrolują drogi polując na posiadaczy aut (byli i takowi), motocykli i rowerów. Czasami napatoczył się im jakiś pechowiec, oczywiście wehikuł był odbierany i najprawdopodobniej wzbogacił oficerskie zasoby, bowiem rosyjscy oficerowie szykowali się do powrotu na rodinu. Wypatrzyliśmy z Mietkiem porzucony w szopie, zedezelowany motocykl. Ustawiliśmy go na drodze, przy samym szczycie wzniesienia i udając, że przy nim majsterkujemy, czekaliśmy na żandarmów. Kiedy patrol zbliżył się do nas, zakrzątnęliśmy się nerwowo, popchaliśmy go trochę, wskoczyli na siodełka i na luzie zjechaliśmy w dół jak daleko się dało. Żandarmi biegli za nami, wymachiwali, krzyczeli, w końcu zadowoleni z połowu, triumfując zarekwirowali naszą maszynę i w rezultacie z półtora kilometra w upale musieli pchać ją pod górę. Nasza pomoc w transporcie ograniczała się tylko do gromkich pokrzykiwań w rodzaju: "ciąg ciulu, ciąg", "dodaj gazu", itp. Słowem, ubaw po pachy.
W ostatnich dniach pobytu przeżyłem niebezpieczną przygodę. Ktoś polecił mi zawiadomić pasących konie taborytów, że mają z końmi wracać do naszej bazy. Nie było do nich daleko, nie chciało mi się siodłać konia, pojechałem więc na oklep, kierując nim jakąś witką. Jechałem wolno drogą, obok rozpościerał się pas zaminowanej łąki, dalej pasły się konie. Chcąc do nich dotrzeć, należało je minąć, a potem skręcić w prawo na pastwisko, przez teren już rozminowany. Ujrzawszy swoich towarzyszy, mój wierzchowiec przesadził rów z wyraźnym zamiarem dotarcia najkrótszą drogą do nich. Odruchowo złapałem się grzywy, by nie spaść no i aby uniknąć kpin. Próbowałem go zawrócić. Koń pognał do stada przez pole minowe. Nie wojowałem już z nim, nie było sensu teraz zeskakiwać. Podkurczyłem tylko nogi i z przerażeniem obserwowałem mijane, połączone drutami miny.
"Zaczepi? Nie zaczepi?", myślałem gorączkowo.
Przechodziłem już podobne pole nad Prypecią. Dokonałem tego wtedy powoli i bardzo ostrożnie. Teraz koń jakoś szczęśliwie doniósł mnie do swoich. Koledzy przywitali mnie jeszcze na klęczkach. Poprostu cały czas klęcząc modlili się o moje ocalenie. Ze wzruszenia miałem łzy w oczach.
Rozpoczął się załadunek. Znowu dotarły pogłoski o tym, że Sowieci kontrolując transporty przy przekraczaniu Odry, zabierają trofieje.
"Chyba cywilom", nie wierzyłem w te plotki. "Mam tylko leicę i empi, a tego napewno nie oddam. Niech martwią się oficerowie o swoje czemodany, ale kruk krukowi..."
"Amen", do Joska z reguły musiało należeć ostatnie słowo.
30 maja, w pamiętny słoneczny, pogodny dzień załadowaliśmy się do towarowych wagonów na stacji Neu Trebbin. Żegnały nas kwitnące kasztany i jakiś kamienny fryc na cokole. Wzruszony tym, sfografowałem go na pamiątkę.
Wiedzorem transport ruszył do Polski. Do Lublina jechaliśmy dobrych pięć dni. W dalszym ciągu trwała piękna słoneczna pogoda, próbowaliśmy więc podróżować na dachu wagonu, ale zniechęcił nas dym parowozu, niemniej jednak łączność między kolegami jadącymi w innych wagonach utrzymywaliśmy spacerując po dachach. Nocą spaliśmy na pryczach, a w dzień spuściwszy nogi na zewnątrz, siedzieliśmy na podłodze w otwartych drzwiach tiepłuszki (kryty wagon towarowy z okienkiem). Mietek zachowywał się jak dzieciak. Wiózł ze sobą nie wiadomo po co gwizdek ze sznurkiem. Drugi koniec sznurka przymocował do nadgarstka. Gwizdaniem zwracał uwagę kręcących się przy torach wiejskich chłopaków, następnie pokazywał im na migi, że rzuca gwizdek. Oczywiście rzucony gwizdek, dzięki sznurkowi wracał do Mietka, a zawiedzieni chłopcy szukali go zawzięcie. Mietek bawił się znakomicie, wykorzystując ku temu każdą nadarzającą się okazję.
Na stacyjkach kręcili się handlarze, przyzwyczajeni do geszeftów z Rosjanami, wyłudzali od żołnierzy za bezcen jakieś rzeczy, tym łatwiej, że nikt nie znał cen. Tu spotkałem się pierwszy raz ze słowem "bimber". U nas na Kresach mówiło się "samogon".
Wyjątkowo w Poznaniu wjechaliśmy na pasażerski peron. Koledzy wetknęli mi parę uciułanych złotych i wydelegowali po zakupy. Od razu wyskoczyłem z pociągu i pobiegłem na dworzec. W połowie schodów zagrodził mi drogę patrol garnizonowy. Zażądali okazania dokumentów. Nie mogąc dogadać się z "wojtkami", zrzuciłem ich ze schodów. Z zakupów musiałem zrezygnować.
"Gratuluję! Pierwszy bokserski występ w Polsce i dwa zero", skomentował Josek moje relacje podnosząc mi rękę w górę.
Trochę inaczej wyobrażałem sobie powrót zwycięzców do kraju.
Na stacji w Puławach, jacyś eleganccy młodzieńcy zaproponowali kupno mojej "leici" i automatu.
"Idź sobie i zdobądź", warknąłem. Miałem ochotę wlać im za tę propozycję.
W Lublinie przy rozładunku zrzedła mi mina, gdy stwierdziłem, że nie ma mojego służbowego karabinu. Nie pilnowałem go, wydawało mi się, że stał na stojaku. Nie potrzebowałem go, bo łaziłem ze zdobycznym pistoletem maszynowym. Teraz przezornie rozebrałem go, jako prywatną własność i umieściłem w plecaku. Prawdopodobnie mój zapuszczony karabin, szef uznał za nadliczbowy i zdał rusznikarzowi. Numeru jak zwykle nie pamiętałem. Tylko Mietkowi powiedziałem o stracie.
"Jakoś sobie poradzimy, tylko nikomu nic nie mów", pouczył.
"Trzeba będzie się spieszyć, póki bałagan", zdecydowaliśmy zgodnie.

Na Majdanku
W pierwszych dniach czerwca 1945 roku, powracający z frontu nasz 7-my Kołobrzeski Pułk Piechoty wyładował się na stacji kolejowej w Lublinie, skąd pomaszerował do "koszar", czyli do oddalonego około 4km od miasta, byłego niemieckiego obozu koncentracyjnego na Majdanku (przedmieście Lublina). Część obozu przeznaczona dla więźniów składała się z sześciu prostokątnych pól. Każde z nich oddzielono od sąsiedniego, podwójnym, podłączonym do prądu elektrycznego ogrodzeniem z drutu kolczastego, oraz obstawiono wieżyczkami strażniczymi. Obecnie, ogrodzenie to uległo częściowej dewastacji i oczywiście nie było już pod napięciem. Pułk rozlokowano w środkowym polu, liczącym ponad 20 baraków. Zagospodarowanie się na nowym miejscu dostarczyło wszystkim mnóstwo zajęć. Denerwowało mnie to, bowiem nie miałem czasu na załatwienie bardzo istotnej dla mnie sprawy skombinowania broni. W czasie podróży "wcięło" mi gdzieś mój przydziałowy karabin. Byłem przekonany, że stoi on w kącie wagonu razem z innymi i dopiero na stacji w Lublinie zorientowałem się, że go nie ma. Nie zauważyłem tego we właściwym czasie, gdyż na codzień paradowałem z poręcznym, zdobycznym pistoletem maszynowym. Ostatecznie mogłem go teraz zdać i otrzymać w zamian broń etatową, ale szkoda mi było rozstać się z prywatnym, pamiątkowym "empi". Nie bardzo wiedziałem, jak rozwiązać ten problem, ale nie traciłem nadziei, że wybrnę z tarapatów.
Zagoniono wojsko do porządkowania kwater. Trudno było przewidzieć jak długo będziemy tu przebywać, niemniej jednak należało urządzić się w miarę wygodnie. Naszej kompanii sanitarnej oddano do dyspozycji cały barak. Roboty było dużo. Wyszukałem pretekst, aby wymigać się od przymusowych zajęć, meldując "świętemu", że chcę koniecznie zwiedzić cały obóz. Ten, bardzo poważnie potraktował moje wystąpienie, lecz zagrał na zwłokę i dopiero po skonsultowaniu tematu ze zwierzchnikami "po linii" dumnie oświadczył, że na jego wniosek sprowadzony zostanie przewodnik i z nim wszyscy chętni będą mogli obejrzeć komory gazowe, krematorium, magazyny i inne urządzenia obozowe.
Rad nie rad włączyłem się do pracy. W pierwszej kolejności należało dostosować barak do naszych potrzeb. Tuż za wejściem z prawej strony baraku wygrodziliśmy parę pomieszczeń przeznaczonych na izbę przyjęć, gabinet zabiegowy, aptekę, sypialnię kpt. Repina i magazynek z zakratowanym oknem magazynek. W tym ostatnim dowódcy kompanii i zaprzyjaźnieni z nimi oficerowie przechowywali swoje walizy i kufry z przywiezionymi z Niemiec rzeczami. Z lewej strony baraku wygrodziliśmy pokój mieszkalny dla chorążych Andruszczenki i Bojki. Dalej, wgłąb baraku ciągnęła się nowa parterowa prycza dla żołnierzy, na której wylegiwaliśmy się zwłaszcza w słotne dnie. W sumie w baraku było dużo wolnego miejsca i jeśli padał deszcz to wszelkiego rodzaju zbiórki czy apele przeprowadzano w jego wnętrzu, gdzie bez trudu mieścił się nasz niezbyt liczny dwuszereg. Na końcu budowli z prawej strony mieściła się umywalnia wyposażona w krany z wodą, rozmieszczone nad betonowymi, długimi na parę metrów korytami. Naprzeciw umywalni, urządzona była ogólna, bez żadnych przegród "turecka" latryna. Opisuję dość szczegółowo tę "architekturę wnętrza" baraku, celem ułatwienia ewentualnemu czytelnikowi zrozumienia odbywających się tu później akcji.
Chcieliśmy jak najszybciej uporać się z pracami porządkowymi, by mieć w końcu czas na zajęcie się swoimi, dużo ważniejszymi sprawami. Mietek z właściwą sobie energią i pomysłowością zorganizował "błyskawiczne szorowanie podłogi". Powyrębywaliśmy w drewnianej podłodze, co kilka metrów drewniane, nieduże otwory. Kilku nosiło wiadrami wodę, paru polewało deski, reszta zgarniała miotłami wodę do wspomnianych otworów i podłoga błyskawicznie została "umyta".
Chcąc choć częściowo zmienić ponury, tchnący z każdego miejsca, obozowy nastrój, przywieźliśmy z lasu młode sosny i brzozy i umailiśmy nimi wewnątrz i zewnątrz baraki. Z tej wyprawy do lasu wróciliśmy ze znalezionym tam, próbującym już latatać jastrzębiem. Prawdopodobnie pisklę to w czasie niedawnej burzy wypadło z gniazda. Jastrząbek bardzo szybko oswoił się z ludźmi. Najchętnie przebywał na ustawionej w pobliżu stołu sosence, którą opuszczał tylko w czasie naszych posiłków. Z furkotem, niezdarnie lądował na stole i spacerując zaglądał uważnie do każdej menażki. Podsunięty mu kawałek mięsa chwytał w szpony jednej nogi, odwracał stopę ku górze i wzbudzając aplauz zebranych z zapałem dziobał mięso. Niedługo cieszyliśmy się nim. Zniknął gdzieś w tajemniczy sposób.
Wysprzątano majdan, a przy frontowej ścianie baraku, na "klombie" ułożono z tłucznia ceglanego, kamieni i stłuczek fajansowych emblematy wojskowe. Oczywiście honorowe miejsce zajmowały piastowskie orły, których nawiasem mówiąc, sam pierwowzór był już dość pokraczny, no a w wykonaniu domorosłych artystów wyglądały wręcz odstraszająco. Naczalstwo było jednak zachwycone.
Wydawało się, że teraz nasze życie ustabilizuje się i służba przebiegając spokojnym już rytmem zakończy się wkrótce ogólną demobilizacją. Pewne zaniepokojenie wśród żołnierzy wzbudził odgórny rozkaz nakazujący wzmożoną czujność. Stwarzano psychozę jakiegoś zagrożenia. W dyspozycji dowódcy pułku stale znajdowała się jedna strzelecka kompania alarmowa, dodatkowo przy każdym batalionie dniem i nocą w stan pogotowia stawiano jeden pluton, a przed każdym barakiem czuwała warta. Intrygowały nas te posunięcia, ale nie przejmowaliśmy się tym zbytnio. Wiadomo, dowództwo nie jest po to, aby umilać żołnierzom życie.
Sowiecki konik "czujność", chociaż już staruszek, znowu został zaprzężony do wzmocnienia rewolucji.
Po przybyciu na Majdanek, już pierwszej nocy, tuż przed świtem (psia wachta) wygoniono mnie do pełnienia warty przy naszym baraku. Kolega, którego zmieniałem zauważył moją kwaśną minę i rozbawiony pocieszył, że nie będę się nudził, bowiem w sąsiednim baraku, artylerzyści sprowadzili dziwkę i urzędują na całego. Istotnie odbywała się tam hulanka w kmicicowskim stylu. O świcie, paru żołnierzy wyniosło na płaszcz-namiocie za druty spitą i "zrębaną" do nieprzytomności uczestniczkę tej orgietki.
Już od pierwszego dnia pobytu wokół obozu oprócz prostytutek, jak sępy krążyli handlarze, skupując za bezcen od żołnierzy co się tylko dało. Najchętniej płacili wódką domowej roboty, tj. bimbrem. Pojawiły się stragany z owocami. Po południu wybrałem się po małe zakupy. Dziewczyna spała jeszcze w trawie, tam gdzie ją wyrzucono.
Do pułku przybyli nowi żołnierze tzw. uzupełnienie. Łudziliśmy się, że nas, frontowych żołnierzy teraz to już napewno zdemobilizują. Mówię "mimo wszystko", bowiem informacje od Antosia (ordynansa pułkownika) i wiadomości przynoszone przez Joska z kahału przeczyły temu.
Sprawę brakującej broni udało się nam całkiem przypadkowo załatwić i to w bardzo prosty sposób. Otóż...
Wybrałem się z Mietkiem na dworzec kolejowy. Tu akurat rozrabiało trzech pijanych czerwonoarmistów. Sprowokowaliśmy małą awanturę, zbiliśmy ich trochę po pyskach i na pożegnanie zabraliśmy jednemu z nich nowego typu pistolet maszynowy. Swiadkowie zajścia przezornie i błyskawicznie ulotnili się, więc spokojnie wróciliśmy na kwatery.
Niebawem spokój mój prysł, gdyż zarządzono przegląd broni. Oględzin dokonywał dobroduszny z wyglądu, podtatusiały już oficer. Wyraźnie zainteresował się moją bronią, spisał jej numer, oraz moje nazwisko. Strach mnie obleciał.
"Mają mnie", pomyślałem, "nie wyłgam się łatwo. Byłemu Akowcowi tak łatwo nie uwierzą, że znalazł w krzakach, tymbardziej, że nie posiadam swojej broni. W najlepszym razie uznają, że ją sprzedałem..." Zaśmierdziało mi białymi niedźwiedziami.
"Chyba będę musiał uciekać, chociaż nie bardzo mam dokąd", zaniepokoiłem się poważnie.
Przeprowadzający inspekcję oficer był pogodny, znał się na broni, słowem rutyniarz w tej branży. Nie wyglądał na oficera informacji (służby specjalnej), zresztą tych znaliśmy na szczęście tylko z widzenia. Odważyłem się zapytać inspektora o powód zainteresowania się moją bronią.
"Widzisz... Bo ty masz pistolet maszynowy typu PPS, nietypową broń dla naszego pułku. Porządkujemy te sprawy. Tego zabiorę, a dostarczę ci PPSz", wyjaśnił rzeczowo. Narazie uwierzyłem i niebawem, gdy spełnił swoją obietnicę, odetchnąłem z ulgą. Były inne, prozaiczne, codzienne zmartwienia.
Karmiono nas fatalnie. Najczęściej serwowano gęsty, sino-fioletowy krupnik jęczmienny z pływającymi pomarańczowymi oczkami oleju. W poszukiwaniu mięsa raz nawet wyłowiliśmy fragmenty myszy. Josek, jako specjalista od spraw kulinarnych wyjaśnił nam, że kaszę do kotła sypie się bezpośrednio z worka, i że mamy szczęście, bo mogliśmy trafić na przykład na całą szczurzą rodzinkę. Ktoś z wrażliwszych żygnął, Josek dostał w łeb i skończyło się na śmiechu.
Drugą specjalnością pułkowej kuchni był barszcz "z botwinką". Obrzydliwość niesamowita! Podnosząc zanurzoną w niej łyżkę, podnosiło się jednocześnie całą zawartość miski.
Postanowiliśmy z Mieciem przejść na własny wikt, a że nie dysponowaliśmy pieniędzmi i szkoda nam było pozbywać się zdobyczy (ja miałem "Leicę", a Mietek akordeon), włamaliśmy się do magazynku z oficerskimi trafiejami. Zwędziliśmy tam jakąś walizeczkę i sukcesywnie opędzlowywaliśmy jej zawartość na przyogrodzeniowym bazarze.
Na głównej ulicy, łączącej poszczególne pola, funkcjonował sklepik szumnie zwany kantyną. Obsługiwała go wiecznie oblężona przez adoratorów długonoga blondynka.
Nie korzystaliśmy już w zasadzie z dobrodziejstw naszej kuchni, lecz u niej kupowaliśmy codziennie wiaderko truskawek i do tego odpowiednią ilość śmietany i cukru. Oczywiście nie zjadaliśmy wszystkiego sami, chociaż gdybyśmy się uparli, to bez większego poświęcenia potrafilibyśmy tego dokonać.
Mało kto korzystał z pułkowej kuchni. Początkowo, gdy jeszcze nie zorganizowano ogólnej jadalni, pobierane tu posiłki, w wiadrach lub termosach dostarczali dyżurni do baraków. Pewnego dnia wypadła na mnie kolej przytransportowania obiadu. Przytaszczyłem wiadro zupy, której prawie nikt nie chciał jeść. Stało to wiadro z zupą aż do wieczora. Raptem robi się rejwach. Pułkownik wizytuje naszą kompanię. Schowałem przytomnie to wiadro w pokoju chorążych, umieszczając je pod łóżkiem. Pułkownik rozpoczął inspekcję od pomieszczeń oficerskich i dostrzegł tę nieszczęsną zupę. Zdumiony pokręcił głową i zapytał czyje to łóżko. Na najbliższej odprawie sponiewierał chor. Bojkę, który miał pecha, że to właśnie pod jego łóżkiem stało to wiadro. Ośmieszył go przed całym gremium oficerskim:
"Ja wiem", mówił jadowicie, "że komuś może nie wystarczać to, co dostaje w kasynie, ale żeby objadać żołnierzy...? Całe wiadro zupy pod łóżkiem!"
Bogu ducha winny chorąży nie wiedział o co chodzi, stał czerwony jak burak, a sala rechotała. Oczywiście moi koledzy znali kulisy sprawy, lecz solidarnie trzymali język za zębami.
Po zakończeniu robót i zagospodarowaniu się, zgodnie z obietnicą, udostępniono żołnierzom zwiedzanie obozu. Oprowadzał cywilny przewodnik. Kwaterowaliśmy już dobrych parę dni na Majdanku, conieco widzieliśmy, ale dopiero udostępnienie nam obiektów "specjalnych" otworzyło nam oczy na ogrom popełnionych tu zbrodni. Ani komory gazowe, ani krematiorium, czy hałdy niedopalonych ludzkich kości nie pomogły tak wyobraźni do zrozumienia rozmiaru zbrodni, jak magazyny z niewywiezionymi jeszcze resztkami pamiątek po więźniach. Do dziś pamiętam kilka takich składowisk. Na jednym z nich znajdowała się potężna sterta obciętych więźniom włosów, w drugim zasieki pełne okularów, w jeszcze innym obuwie, od dziecinnych, drobnych, tandetnych do eleganckich damskich i męskich pantofli... Ale z najbardziej ściśniętym sercem oglądało się tu tysiące używanych lalek, odebranych skazanym na śmierć dzieciom. Josek oglądając to płakał. Nam też dużo nie brakowało, by pójść w jego ślady.
"Nigdy nie będę żałował tego, że brałem udział w tej wojnie", wykrztusiłem z trudem przełamując ścisk gardła.
Obóz, który częściowo zamieniono na nasze tymczasowe koszary, położony jest w odległości około półtora kilometra od drogi Lublin - Chełm i widoczny był z niej doskonale. Sowieccy żołnierze wracający tędy do swego kraju, czasami grupowo zwiedzali to miejsce kaźni.
Traf chciał, że chor. Andruszczenko spotkał wśród zwiedzających swego szkolnego kolegę, również oficera, lecz radzieckiego.
Zaprosił ziemlaka (krajanina) do siebie, ale przykro mu było, że nie ma czym go ugościć. Widząc jego zakłopotanie, przynieśliśmy butelkę bimbru i zaprosiliśmy obydwu do stołu. Adruszczenko był wyraźnie wzruszony naszym gestem. Przy rozpijaniu zawartości butelki, gość zdjął czapkę i położył ją na stojącym na stole trofiejnym, popstrzonym przez muchy, starym kompanijnym budziku. Nie uszło to naszej uwadze, bowiem sowieci niechętnie zdejmowali nakrycia głowy, zwłaszcza przy posiłkach. Zapytałem kiedyś jakiegoś znajomka, skąd wziął się ten starozakonny zwyczaj:
"Ano widzisz...", tłumaczył mi indagowany obywatel kraju rad, "z reguły korzystamy ze stołówek. Bywało, chcąc kulturalnie zachować się, powiesisz czapkę na wieszaku i tyle ją widziałeś, a jak masz na głowie, to nikt ci jej nie ukradnie. I tak weszło to w przyzwyczajenie..."
Argument przekonywujący, ale teraz zachowanie gościa wydało się nam mocno podejrzane. Dyskretnie obserwowaliśmy tok wydarzeń. Gość musiał się spieszyć, dopił wódkę, wylewnie pożegnał się ze wszystkimi, zesunął czapkę z zegarkiem we wnętrzu, na wyprostowaną dłoń i tak ruszył ku drzwiom.
"Towariszcz!", wykrzyknął Mietek, "poczemu wy wziali naszi czasy?"
"Gdzie?", obruszył się zagadnięty.
"Tu! Pod czapką!" Zdeterminowanym ruchem gość podniósł czapkę.
"Och!", wykrzyknął zaskoczony, "prycepiliś!" Chor. Andruszczenko wyraźnie był zażenowany postępkiem kolegi.
"Widzicie...", usiłował jakoś zachować twarz, "wojna demoralizuje."
To prycepiliś bardzo nam się spodobało i weszło na stałe do naszego słownika.
Chor. Andruszczenko był uczciwym człowiekiem i mimo młodego wieku, jak można było sądzić z wielu jego wypowiedzi, miał duże doświadczenie życiowe. Teraz znowu musiał temperować wzburzenie Mietka, ale nie w opisanej sprawie budzika. Tę potraktowaliśmy humorystycznie. Otóż...
Zdarzyła się przykra historia. Mietek rzępolił zawzięcie na swoim akordeonie. Podszedł do niego kręcący się w pobliżu jakgdyby bez celu oficer informacji, kpt. Minasow. Przysłuchiwał się grze, przyglądał instrumentowi. Poprosił, by Mietek pozwolił zagrać, a potem mając już go w swoich rękach, by mu pożyczył. Mimo sprzeciwu, zabrał akordeon ze sobą, bąkając coś, że go zwróci. Zabranego instrumentu nie oddał. Mietek dotarł ze skargą do pułkownika. Ten obiecał interweniować. Sprawa przeciągała się, a akordeonu jak nie było tak nie było. Mietek wściekał się, odgrażał. Andruszczenko mitygował Mietka, wiedząc, czym grozi zatarg z informacją. Próbowaliśmy załatwić sprawę przez żonę pułkownika. Okazało się, że na kpt. Minasowa nie ma mocnych.
Pomału unormowało sią nasze koszarowe życie. Pogodziliśmy się już z codzienną musztrą. Wojsko oduczyło się sprawnego maszerowania, a tu defilada na karku. Dowództwo chciało wypaść dobrze, my też mieliśmy jakieś ambicje. Tu nie było nawet cichego sprzeciwu. Natomiast te ciągłe szkolenia bojowe wydawały się nam zbędne. Wprawdzie wojna z Japonią jeszcze trwała, ale nie liczyliśmy się poważnie z możliwością wysłania nas na azjatycki front. Nastawialiśmy się raczej na demobilizację, a nagle okazało się, że trudno było nawet o parę dni urlopu.
Pierwszy z naszej kompanii kilkudniowy urlop otrzymał Mietek Mierzwa. Pochodził z Lubelszczyzny i tu mieszkała jego rodzina. W 1939 r. dostał się on do niewoli sowieckiej i wywieziono go gdzieś za Ural. W sumie przez prawie pięć lat nie widział rodziny. Z urlopu wrócił wesoły jak szczygiełek. Sprawił rodzinie radosną niespodziankę.
Do Czaji przyjechała obecnie osiadła na Lubelszczyźnie żona. Wkrótce po tej wizycie Czaja zniknął. Najprawdopodobniej zdezerterował.
Mietek, mimo pozytywnej opinii dowódcy nie mógł teraz otrzymać urlopu. Kilkaktrotnie stawał do raportu. W końcu za poradą Joska złożył pisemny raport. Wrócił jeszcze markotniejszy. Pokazał nam ten swój elaborat. Czytaliśmy i przypatrywaliśmy się mu w kilku, tzn. Josek, Miciukiewicz i ja. Nie pamiętam, kto wpadł na genialne rozwiązanie. Otóż, raport ten został napisany na jakiejś niestandartowej, dużej kartce papieru z pozostawionym (niewiadomo dlaczego) olbrzymim marginesem. Oficer odpowiedzialny za sprawy urlopowe decyzję swoją "Nie zezwalam" umieścił w ten sposób, że "Nie" i "zezwalam" dzielił duży odstęp, z tym że to "Nie" umieścił w pobliżu lewej krawędzi kartki. Obcinając starannie, zwęziliśmy odpowiednio na całej długości margines pisma. W rezultacie "Nie" zostało obcięte i uroczyście wrzucone do ognia. Pozostało "zezwalam!", data i zamaszysty, lecz czytelny podpis. Na podstawie tego "zezwolenia" Mietek błyskawicznie załatwił przepustkę i już go nie było.
Po jego powrocie wybuchła draka. Mietek zameldował się jakgdyby nigdy nic w kancelarii, gdzie jego powrót wywołał sensację, gdyż wysłano już po niego żandarmerię. Wybuchła awantura. Oficer tak był pewny swego, że początkowo nawet nie raczył spojrzeć na podtykany mu przez nas dokument. Dopiero któryś z oficerów, przypadkowo, zainteresował się sprawą. Mietek wyszedł na czysto, ale był markotny. Zerwał z Lusią.
Zrobiony, jakbyśmy dzisiaj powiedzieli "w konia" oficer, nie mógł pogodzić się z zaistniałym faktem i zrozumieć jak to się stało. Wiedząc, że jestem przyjacielem Mietka, nachodził mnie kilkakrotnie. Prosił, zaklinał, że nie zrobi z tego użytku, tylko żebym mu zdradził w jaki sposób sfałszowano dokument. Korzystając z okazji, postanowiłem powtórnie zrobić z niego "balona". Kiedy ponownie dorwał mnie i indagował w tej sprawie, powiedziałem, że:
"Nie wiem napewno, ale domyślam się, że Mietek posiada chyba zdolności hipnotyzerskie. Doświadczyłem tego na sobie i w zasadzie boję się swego przyjaciela, gdyż on swoim przenikliwym wzrokiem potrafi wymusić na mnie co chce", łgałem jak z nut.
"Prawdopodobnie", ciągnąłem dalej, "w tym wypadku użył on swojej nadprzyrodzonej siły i pod jej wpływem napisał pan to, co on chciał".
Niefortunny oficer widocznie uwierzył moim wywodom, bo od tego czasu wyraźnie unikał Mietka. Widząc naprzykład nas na ulicy, przychodził na przeciwną stronę. Oficer ten, o przezwisku "Ptak", znany był ze swej ograniczoności. Nie pamiętam jego nazwiska, a pseudonim "Ptak" przylepiono mu z takiej anegdotki:
Na płocie siedzi kolorowa papuga i widząc oficera wrzeszczy:
"Cześć!" Oficer salutuje i ochłonąwszy z zaskoczenia pyta:
"Co to jest?"
"Papuga!"
"Aha, a ja myślałem, że to ptak..."
Odczuwaliśmy coraz wyraźniej zbliżający się termin oficjalnego powitania wracającego z frontu wojska. Gwoździem programu tej uroczystości miała być defilada. Dowódca pułku przycisnął oficerów, ci z kolei dokręcali nam śrubę jak tylko mogli. Czekali przecież na awanse, a tu paru niezdarnie maszerujących wojaków mogło popsuć im reputację. Codziennie, od samego rana maszerowaliśmy defiladowym krokiem przed stającym na prowizorycznej trybunie dowódcą pułku. Jeśli jednostka maszerowała dobrze, w dowód uznania pozdrawiał ją sakramentalnym "Czołem żołnierze!" Wojsko starało się odpowiedzieć zgodnym chórem "Czołem telu niku!" Ale nawet to wyróżnienie nie zwalniało od dalszych ćwiczeń. Kolumna okrążała plac i znowu marsz ku trybunie.
"Wyżej nóżka!", pokrzykiwali oficerowie.
"Na prawo patrz!" I tak w koło Wojtek.
Chcąc Mietkowi pomóc w odzyskaniu akordeonu, uknuliśmy mały spisek. Musieliśmy zwrócić na naszą kompanię uwagę pułkownika, maszerowaliśmy więc wzorowo. Kiedy to się udało, to na jego pozdrowienie:
"Czołem żołnierze!", odpowiedzieliśmy gromkim:
"Otdaj harmoszku!"
Wywołało to trochę szumu wokół tej sprawy, jednak zarekwirowanego Mietkowi instrumentu nie oddano.
Miałem już wyraźnie dość tego maszerowania, "przybijania" i pokrzykiwania. Nadomiar złego rozbolały mnie zęby. Warunki okupacyjne, partyzanckie, później frontowe nie sprzyjały właściwej pielęgnacji zębów, ani też nie stwarzały warunków ich leczenia, w końcu musiały upomnieć się o swoje prawa.
Niestety, batalion sanitarny, gdzie podobno był gabinet dentystyczny nie rozładował się jeszcze, nie mogłem więc skorzystać z fachowej pomocy. Zwróciłem się do naszego lekarza. Obejrzał, pokiwał współczująco głową i polecił obsługującemu izbę przyjęć sanitariuszowi podać mi aspirynę. Sanitariusz ów, Józek Napora, nawiasem mówiąc bardzo poczciwy i uczynny chłopak, miał niestety swój dość oryginalny pogląd na metody leczenia. Uważał naprzykład, że najskuteczniej można pozbyć się bólu głowy przyz postawienie bańki na czole. Sam nawet usiłował poddać się takiej kuracji. Przymierzał się do tej czynności przed lustrem i przez pomyłkę, nieuwagę czy też nieostrożność przytknął bańkę poniżej brwi. Bańka błyskawicznie zassała oko. Józek stracił panowanie nad sobą i zaczął przeraźliwie krzyczeć. Przypadkowo znajdowałem się w pobliżu. Z przerażeniem ujrzałem go z "bańką pełną oka". Udało mi się zdjąć ją błyskawicznie. Ofiara eksperymentu przez dwa tygodnie paradowała z "latarnią" pod okiem.
"Słuchaj", mówi do mnie Józek konfidencjonalnie, "aspiryna to ci nie pomoże..."
"Bańka też nie", przerwałem. Niezrażony sanitariusz kontynuował swój wywód:
"Kiedyś zagarnęliśmy niemiecką aptekę. Wanda (aptekarka), będąc przekonana, że w dużym słoju bez napisu znajduje się aspiryna w tabletkach, rozdawała je przeziębionym. Efekt był niespodziewany. Po zażyciu ich, chorzy zachowywali się jak wariaci. Porozbierali się do naga i biegali tak po lesie. Okazało się, że to jakiś narkotyk. Dam ci jedną tabletkę, bo jesteś fajny chłop, ale po zażyciu połóż się natychmiast spać. Napewno pomoże!"
Mimo, że krytycznie oceniałem jego wiedzę medyczną, wziąłem chętnie tę tabletkę. Rogi diable połknąłbym byle tylko zęby przestały boleć. Łyknąłem pigułkę i położyłem się potulnie na pryczy. Leżę, leżę, ból nie ustaje, opanowuje mnie jakieś potworne rozdrażnienie, ogarnia mnie złość. Nie wytrzymałem, wpadam ponownie do Józka.
"Daj jeszcze jedną, bo nic nie pomaga", proszę.
Józek z oporami wyciągnął z ukrycia zakazany słoik. Nie zważając na protesty, chwyciłem dwie lub trzy tabletki. Znowu położyłem się na pryczy czekając na ustanie bólu. Niestety, nie mogę doczekać się tego momentu, ani zasnąć. Powlokłem się do umywalni. Napuściłem wody do koryta i położyłem się w nim, przewracam, taplam. Józek przestraszył się efektów kuracji i sprowadził lekarza pułkowego, mjr. Chalfena. Ten usiłował ze mną rozmawiać. Nie pamiętam, jak przebiegał dialog. Jedno dotarło do mnie, a mianowicie, że mam wyleźć z wody i położyć się spać. Posłuchałem. Obudziłem się dopiero następnej nocy, z potwornym kacem-gigantem. Do formy dochodziłem przez kilka następnych dni. Zęby przestały boleć.
W niedzielę, 17 czerwca 1945, odbyła się defilada. Udział w niej wziął cały 7 P.P, oraz wszystkie jednostki dywizyjne, w sumie sporo wojska. Męcząca była ta impreza. Zanim jednostki ustawiły się w wyznaczonych miejscach już "nogi wlazły w dupę". Następnie przemaszerowaliśmy bocznymi ulicami na drugi koniec miasta. Tu wysłuchaliśmy Mszy świętej, powitania, przemówienia, no i w końcu defilada. Miasto udekorowane flagami, balkony w kwiatach. Na ulicach tłumy, młodzież szkolna chyba w komplecie. Wydawało się nam, że te wiwatujące tłumy zebrały się samorzutnie, bez żadnych nacisków. W rzeczywistości było inaczej. Dochodząc już do trybuny, usłyszałem z tłumu wołanie:
"Czarny!" (był to mój partyzancki pseudonim).
Oglądnąłem się. Wołał plut. "Wiarus". Stał w tłumie, opierając się na kulach. Dałem mu znak ręką, że zaraz przyjdę. Po minięciu trybuny wyskoczyłem z szeregu, szukałem go dłuższy czas, lecz niestety już go nie spotkałem. Do dziś trudno mi przeboleć, że natychmiast nie podbiegłem do niego. Wywołałoby to wprawdzie zamieszanie tuż przy trybunie, ale warto było ponieść konsekwencje tego kroku i zobaczyć się z kolegą, z którym rozstałem się przy forsowaniu Prypeci w 1944 r. Nic nie wiedziałem o jego losie i nie spotkałem go do dzisiaj.
Parę dni po defiladzie wywołał mnie z baraku wartownik, informując, że jakiś elegancki oficer chce się ze mną widzieć. Wyszedłem niechętnie, bowiem akurat odsypiałem jakieś mniejsze pijaństwo. Ku mojemu wielkiemu zaskoczeniu i radości, okazało się, że odwiedzającym jest mój kolega, sąsiad z Łucka, Julek Bielski. Adres mój otrzymał od swoich rodziców. Nie widziałem go przeszło 2 lata. Kiedy ja, wraz z moim Bratem Stefanem, wojowaliśmy w partyzantce, on i jego starszy brat Danek, pozostali w Łucku. Po zajęciu Łucka przez Sowietów, obydwaj wstąpili do LWP. Danka przydzielono do artylerii, a Julek ochotniczo wybrał wojska powietrzno-desantowe. Po krótkim przeszkoleniu pod Żytomierzem, zrzucono go razem z kilkunastoosobową grupą desantową na Kielecczyznę, gdzie zasilili AL-owską partyzantkę. Korzystając z zamieszania wywołanego letnią (1944 r.) ofesywą sowiecką, "Brygada Grunwald", do której Julek należał, wycofała się w lubelskie. Tu nadano im stopnie oficerskie i zaproponowano pracę w Wojewódzkim Urzędzie Bezpieczeństwa w Lublinie. Jak wynikało z jego słów, przyjął tę ofertę nie bardzo zdając sobie sprawę z tego, na co się zgadza. Pracował już przeszło rok jako referent w dziale kadr, nie miał więc bezpośrednie styczności z żadnymi operacjami obligatoryjnymi dla tej instytucji. Wierzyłem Julkowi, że tak jest, jak mówi. Znaliśmy się od najmłodszych lat, był porządnym chłopcem w przeciwieństwie od swego brata, którego nie znosiłem za jego cynizm. Mimo to, umówiłem się na spotkanie, by wspólnie odwiedzić go w szpitalu, gdzie jeszcze przebywał, wskutek odniesionych na froncie ran.
Następnego dnia wziąłem ze sobą Mietka. Po drodze, żeby nie przyjść z gołymi rękami, wdepnęliśmy do znanego już nam reprezentacyjnego sowieckiego sklepu. Był to chyba pierwszy w Polsce po wojnie sklep z delikatesami. Kupiliśmy przyjemnie połyskujący w pękatej butelce sowiecki likier truskawkowy i we trójkę wparowaliśmy do szpitala. Pacjenci leżeli stłoczeni na olbrzymich salach. Smród, aż zatykało oddech. Sciany przy łóżkach pacjentów, w zasięgu ich rąk, od plam po rozgniecionych pluskwach wyglądały jak tapetowane. Danek z dnia na dzień oczekiwał wypisania za szpitala. Zostawiliśmy mu przyniesione wiktuały i skróciliśmy odwiedziny do minimum.
Zaproponowałem, żeby dla odprężenia posiedzieć trochę w parku. Pomysł okazał się dobry, bowiem tu spotkaliśmy moją szkolną koleżankę, Stasię Martaz. Zobowiązała nas do odwiedzin. Uprzedziłem lojalnie, że nie mając tu kolegów, możemy okazać się natręciuchami. Nie przeraziło jej to i ponowiła zaproszenie. Mieszkała z matką i bratem na Krakowskim Przedmieściu. Traf chciał, że fotografując w czasie defilady witającą nas młodzież, sfotografowałem jej brata. Mam go do dziś, uwieńczonego na tym pamiątkowym zdjęciu.
Cieszyłem się, że zaczynam żyć w sposób zbliżony do normalnego. Stomatolog porządkowała mi uzębienie, tzn. co parę dni usuwała któryś ze zniszczonych zębów. Wiedziałem, że źle znoszę ból i zapytałem hożą dentystkę, czy można znieczulić, chociaż przez zamrożenie. Spojrzała na mnie jak na przybysza z innej planety. Posadziła na fotelu, przycisnęła bujną piersią, aż dech zaparło.
"A jednak znieczula pani", rzekłem na odchodne. Pierwszy raz uśmiechnęła się do mnie.
Utrwalanie władzy ludowej
Kto z nas uważał podobnie jak ja, że doczekaliśmy się stabilizacji, srogo się zawiódł. Oficjalnie poinformowano nas, że demobilizacji narazie nie należy się spodziewać. Politrucy trąbili o zagrożeniu ze strony podziemia zarówno dla władzy ludowej jak i wojska. Utrzymano wprowadzoną już w pierwszych dniach pobytu w koszarach na Majdanku gotowość bojową pułku. Wstrzymano wszystkim nawet parodniowe urlopy. Apelowano o przestrzeganie dyscypliny. Byle przewinienie karano aresztem. Zdarzały się wypadki, tzw. "polskich urlopów" (samowolnych). Zjawisko to występowało najczęściej wśród niedawno powołanych do służby żołnierzy. Sprawę załatwiono radykalnie, po bolszewicku. Na niezabudowanym polu więźniarskim dokanano w obecności prawie całego pułku egzekucji żołnierza, za samowolne, kilkudniowe opuszczenie jednostki. Rozstrzelano go, mimo, iż powrócił dobrowolnie, uzasadniając wyrok tym, że zdarzyło się to skazanemu już podobno nie pierwszy raz. Nie byłem świadkiem egzekucji. Tak się złożyło, że nie musiałem tam iść. Mietek zdał mi relację. Pluton egzekucyjny tworzyli wojskowi nie z naszego pułku. Strzelali z automatów długimi seriami, mimo to skazaniec jeszcze żył. Jakiś oficer dobił go z pistoletu.
Trudno powiedzieć, czy ten akt terroru odniósł zamierzony skutek. Byli wprawdzie i tacy, którzy uważali wyrok za uzasadniony bo: "był parę dni w wojsku i już musi iść na urlop. A my...?" Większość jednak wymownie milczała.
Po tym psychologicznym przygotowaniu, odczytano w jednostkach rozkaz dowódcy dywizji, gen. Stanisława Zajkowskiego, o przewidywanym udziale wojska w likwidacji band dywersyjnych.
Już wieczorem załadowano na samochody jeden batalion piechoty i wyruszyliśmy w kierunku Bełżca. Wyglądało to bardzo groźnie. Samochody z uzbrojonym po zęby wojskiem w asyście wozów pancernych, holowały broń ciężką, działa, moździerze. Zanosiło się na poważną, bratobójczą wojnę.
Nad ranem piechota otaczała uśpione wioski. Działa przygotowano do otwarcia ognia. Do wsi wkraczali ubezpieczani przez żołnierzy towarzyszący nam ubowcy i milicjanci. Wyciągali oni z poszczególnych chat, najczęściej młodych mężczyzn. Aresztowanych ładowano na samochody i w drodze powrotnej odwożono do więzienia w Lublinie. Jako sanitariusz, trzymałem się możliwie z daleka od tych spraw. Moim zadaniem było ewentualnie udzielanie pomocy rannym. Nikt nie stawiał oporu. Ludzie byli bezradni wobec przemocy. Patrzyli na nas "z podełba". Kobiety czasami wymyślały nam od gestapowców. Trzeba przyznać, że żołnierze niechętnie spełniali narzucone im obowiązki, ale zdarzały się wypadki, że trafił się jakiś nadgorliwiec, lub "kawalarz" i załadował do samochodu z aresztowanymi odprowadzające ich osoby.
Zjeździliśmy wzdłuż i w szerz całą Lubelszczyznę biorąc udział w tych policyjnych akcjach. Każda następna przynosiła coraz to mniejsze efekty. Towarzyszące nam bojówki UB nie zastawały w domach osób, na które polowały. Oddziały podziemne, jeśli były tam takowe, unikały walki. Żołnierze też nie palili się do niej. Uderzenia z reguły trafiały w próżnię. Raz tylko ostrzelano naszą kolumnę. Zginął jeden żołnierz, z zawodu nauczyciel, Józef Tarajkowski.
W miesiącu czerwcu nasilenie tych operacji było największe. Nie było chyba dziełem przypadku, że nigdy nie przydzielano mnie i Mietka do tego samego batalionu. Z jednej z takich operacji powrócił Mietek potwornie zdenerwowany. Zwierzył się nam, że był świadkiem "przesłuchiwania" wieśniaka, którego syna poszukiwano. Wypytującym o syna był szef sztabu pułku, mjr. Nikiszkin. Chcąc zmusić do mówienia, Nikiszkin tłukł kijem ofiarę aż do utraty przytomności. Takie i temu podobne historie były na porządku dziennym.
"Powiedz mi rebe", tak czasami przezywałem Joska, który w milczeniu przysłuchiwał się wybuchowi Mietka, "co ty sądzisz o tym wszystkim. Czy wojsko nasze nie zbuntuje się widząc takie traktowanie rodaków?"
"Chyby nie...", Josek mówił z namysłem, "wszyscy są zmęczeni wojną. Poza tym doznane doświadczenia każą się bać".
"Wojsko to piekielna machina", dodał po chwili, "jeśli któryś tryb w niej nie chce się obracać jak założono, wypieprzą go na złom.
"Każdy ma swój jakiś interes", kontynuował Josek po pauzie. "Oficerowie uważając się za bardzo zasłużonych liczą na kariery, ale tych pastuchów przegonią z armii szybciej niż myślisz. Piłsudski też ma swój wkład", tu przeszedł na żartobliwy ton. "Stworzył osadnikom wojskowym warunki o jakich wielu marzy. Wioskowi liczą na otrzymanie podobnych osad, ale ich też przegonią do kołchozów. Socjalizm!" zakończył, z rosyjska akcentując to słowo.
"A gówno!", Mietek zaperzył się, "żadnych kołchozów nie będzie. Mówisz tylko tak, aby się z nami droczyć, albo jakbyś nie chciał tu żyć!" 
"Już bym wyjechał, już, już", Josek wpadł w histerię. Nigdy nie widziałem go takim.
W czasie jednej akcji zdradziłem się niechcąco, że posiadam pistolet. Spiesząc do samochodu, podtrzymywałem kieszeń, w której spoczywający duży postolet (P-38) przeszkadzał mi w biegu. Jeden z żołnierzy, o szczurzej fizjonomii, agent informacji, dostrzegłszy to, uśmiechnął się porozumiewawczo i zagaił poufale:
"Przeszkadza, co?"
Wiedziałem, że informacja zawzięcie ściga posiadaczy nielegalnej broni. Nie zlekceważyłem zainteresownia szpicla i niezwłocznie przeniosłem pistolet do Julka. Już następnego dnia niespodziewanie zaprowadzono naszą kompanię do łaźni. Po powrocie zastaliśmy nasze rzeczy gruntownie porozwalane. Informacja zrobiła "nalot". Poginęło wiele rzeczy. Oficerowie służby bezpieczeństwa w wojsku tzw. oficjalnie "informacja" węszyła nie tylko za bronią, ale jak się okazało również za cywilnymi, zwłaszcza męskimi ubraniami. Jeden z kolegów z dawnej 27-mej Dyw. Wołyńskiej AK, służący aktualnie w strzeleckiej kompanii zostawił u mnie na przechowanie cywilny garnitur. Sądził, że tu będzie bezpieczniejszy i doczeka demobilizacji. Niestety, w czasie tej rewizji "wyparował".
Coraz poważnie zastanawialiśmy się z Mietkiem, czy nie prysnąć do partyzantki. Młodszy brat Mietka, Edek, czasami przyjeżdżał z Terespola do nas w odwiedziny. Miał jakieś kontakty z działającym na tamtym terenie partyzanckim oddziałem i obiecał skontaktować nas z nimi. W międzyczasie spotkałem przypadkowo kolegę z partyzantki, "Jarząbka", brata mojego przyjaciela "Słowika", którego los nie był mi znany. Ze słów "Jarząbka" wynikało, że on, "Słowik", "Miś" (Szeremeta) i jeszcze kilku kolegów prowadzą zbrojną, antyreżimową działalność. Chętnie przyjął ode mnie zamelinowaną u Julka broń, tj. niemiecki pistolet maszynowy, parę pistoletów i amunicję. Umówiliśmy się na określony dzień, lecz "Jarząbek" nie przybył. Dużo później uzyskałem informację, że ich grupa została rozbita, a "Miś" napewno zginął. Czy właśnie dlatego "Jarząbek" nie przybył, czy z innych jakichś powodów... Nie wiem.
Narazie starałem się unikać obowiązkowych wyjazdów na akcje, ale nie zawsze to mi się udawało. Kiedy naprzykład zawczasu dowiedziałem się o szykującej się wyprawie, wymeldowywałem się do sanbatu, gdzie dentystka leczyła pozostałe mi jeszcze zęby. Sanbat, czyli batalion sanitarny, mieścił się niedaleko, również na terenach Obozu, lecz w byłych koszarach SS. Czekając w kolejce do dentysty, natknąłem się na kolegę z partyzantki o ps. "Oset" (Lelak). Dosłużył się tu stopnia st. sierżanta. Nie bardzo wiem, co robił w tym sanbacie, ale można przypuszczać, znając jego hobby, że napewno "obskakiwał" dziewczyny. "Oset" wpadł w poważne tarapaty. Wysłano go służbowo ciężarówką do jakiejś leśniczówki po drewno. Przewidywał, że może natknąć się tam na partyzantów, w takim wypadku miałby dwa wyjścia: albo bronić się przed rozbrojeniem, albo oddać broń, a za to ostatnie groził sąd polowy. Wybrał więc rozwiązanie pośrednie. Polecając kierowcy i towarzyszącemu żołnierzowi pozostawić broń w koszarach. Istotnie... W lesie natknęli się na jakichś uzbrojonych ludzi. "Oseta" i żołnierza z eskorty puszczono wolno, natomiast kierowcę, Żyda, u którego znaleziono sowieckie odznaczenia zastrzelono. Dowódcy tej niefortunnej wyprawy, tzn. "Osetowi", groził sąd polowy i przykładowa kara, ale jakoś wybroniły go babki i skończyło się na zdegradowaniu do stopnia kaprala.
Wykombinowałem bardzo prosty sposób wymigania się od udziału w akcjach. Wiedząc, że magazyny świecą pustkami, celowo rozwaliłem swoje buty. Zaniosłem je do warsztatów szewskich i wręczając butelkę bimbru poprosiłem, żeby nie śpieszyli się z naprawą. Teraz miałem święte życie! Nie tylko nie jeździłem na obławy, ale nie pełniłem również żadnej służby. Początkowo szef próbował wręczyć mi jakieś inne buty, ale jakoś nie mógł trafić na odpowiednie. Każdą przymiarkę kończyłem awanturą i w końcu szef zrezygnował i tylko od czasu do czasu monitował szewców o przyśpieszenie naprawy. Byczyłem się całymi dniami, a kiedy miałem dość czytania i opalania, pożyczałem od Józka Napory zapasowe jego buty, nakładałem je dopiero za barakami i na skróty maszerowałem do miasta. Za którymś razem dostrzegła mnie tam żona pułkownika i nie omieszkała zameldować o tym kpt. Repinowi. Oczywiście zaparłem się w żywe oczy, wmawiając mu, że się pomyliła, że byłem cały czas na terenie koszar etc.
"Żona pułkownika nie może się mylić", stwierdził lakonicznie i zdecydował, że w czasie wieczornego apelu zostanie odczytany przed frontem całej kompanii odpowiedni rozkaz.
Oczekując na to przedstawienie, leżałem na przyczy, reżyserując w myślach jego przebieg. Ostentacyjnie nie wyszedłem na apel. Kapitan wysłał po mnie Mietka, który w ty dniu pełnił służbę podoficera inspekcyjnego kompanii. Powiedziałem mu, żo boso na apelu nie stanę. Przybiegł po mnie szef kompanii, Wnuk.
"Przestań się wygłupiać, chodź na apel!", pokrzykiwał.
"Pocałuj mnie w nos! Co to partyzantka, że mam stać boso w szeregu? Daj buty!", powiedziałem.
Kpt. Repin zarządził apel w baraku. Łaknący rozrywki koledzy, tłumiąc śmiech, ustawili się w dwuszeregu. Obserwuję ich z pryczy, sygnalizując dyskretnie, że szykuje się zabawa "na sto dwa". Kapitan kurtuazyjnie zaprosił mnie na apel. Wstałem ociągając się i leniwym krokiem zbliżyłem się do przełożonego. 
"Poprawić mundur, wcisnąć w portki koszulę", wrzasnął czerwony z gniewu, widząc, że dworuję sobie z niego. Odczytał wyrok:
"Trzy dni aresztu". W zasadzie wolałem areszt niż udział w upakarzających akcjach, ale nie poddałem się jeszcze.
"Czy mogę coś powiedzieć?" Kapitan doskonale wiedział, że władam biegle rosyjski językiem, ale chcąc go dodatkowo podrażnić cały czas mówiłem po polsku.
"Przyjmuję bez protestów karę, skoro stwierdził p a n, że pułkownikowa jest nieomylna. U nas w p o l s k i m wojsku...", celowo akcentowałem szczególnie drażniące go słowa, "...każdy żołnierz posiadał dwie pary butów, a tu zdarły się buty i zmusza się go wbrew regulaminowi do chodzenia boso. Nie będę robił z siebie i swoich medali pośmiewiska i na bosaka do aresztu nie pójdę!", zakończyłem stanowczo.
Na moje dictum acerbum dowódca całkowicie zbaraniał. Miałem nadzieję, że sprawa przewlecze się, a potem przedawni. Niestety włączył się nasz "święty". Jego ograniczoność była powszechnie znana, a sam fakt, że po ukończeniu kursu oficerów polityczno-wychowawczych nie uzyskał stopnia oficerskiego (co było ewenementem), lecz "sierżanta podchorążego", miało swoją wymowę. Otóż "święty" zaoferował pożyczenie mi swoich butów.
"Szlag by cię trafił... Zawsze znajdzie się jakiś pośrednik", zakląłem pod nosem. Przymierzam jego oficerki, leżą jak ulał.
"Gniotą koślawce... Długo w nich nie wytrzymam", stwierdzam krzywiąc się niemiłosiernie.
"To zdejmiesz w areszcie", zaproponował lekkomyślnie. Mietek odprowadził mnie do aresztu.
"Masz parę złotych, to przyniosę ci bimbru", zaproponował.
"Niestety nie mam", odpowiedziałem zgodnie z prawdą.
"Cholera!", zaklął Mietek. "Człowiek tu tyra, ty się bisurmanisz w Lublinie, ja mam sucho w gardle i nie mam już nic do sprzedania..." Żal mi się zrobiło kumpla.
"A buty?", pytam poważnie.
"Jakie buty?", Mietek był zaskoczony.
"No te", pokazuję pożyczone.
Mietkowi błysnęły oczy, w lot chwycił pomysł. Za pół godziny już popijaliśmy z aresztantami. Mietek nie mógł za długo z nami urzędować. Służba nie drużba. Nie dano mi się wyspać. Pułk znowu wyruszał na akcję. Aresztantów objęła amnestia. Przyszedł po mnie Mietek.
"Słuchaj", tłumaczę mu jak dziecku, "widzisz i wiesz, że jestem pijany, jakże pójdę bez butów, zresztą mi tu dobrze..." i ponownie ułożyłem się na pryczy.
Mietek zameldował kpt. Repinowi, że:
"Olgierd nie chce iść, bo mu tam dobrze." Wygonił go kapitan po mnie jeszcze raz.
"Mieciu, powiedz mu, że jestem służbistą. Ukarano mnie, to muszę siedzieć", powiedziałem.
Zdrowo podpity, tylko że tego po nim nie było widać, Mietek dosłownie powtórzył przełożonemu moje słowa. Przysłuchujący się temu mjr. Chalfen wyręczył zdenerwowanego kapitana w podjęciu decyzji.
"Przekaż swemu kumplowi od mnie, żeby przestał się wygłupiać i przyszedł natychmiast. Jeśli chce koniecznie posiedzieć, to może nawet z tydzień, ale po powrocie z akcji".
Wszyscy koledzy wiedzieli co się święci, oficerowie nie. Cóż miałem zrobić? Uporządkowałem się jako tako, obmyłem zimną wodą i maszeruję z duszą na ramieniu. Przy naszym baraku oczekuje mnie grupa żądnych sensacji kolegów no i oficerowie. Widząc mnie bosego, przerażony "święty" wyjąkał:
"A gggdzie momoje buty?"
"Jajakie buty?", pytam z głupia frant na dodatek go przedrzeźniając.
"No te, co ci popopożyczyłem".
"Ot, całkiem zapomniałem...", udaję głupka. "Rzeczywiście były, ale ciasne, to zdjąłem..." Mietek ze "świętym" pogalopowali do aresztu po buty.
"No to chyba ktoś z aresztantów je gwizdnął", stwierdziłem odkrywczo po ich powrocie. "O i zegarek ktoś mi zakosił w czasie snu!", niestety to ostatnie było smutną prawdą.
Nastąpiła ogólna konsternacja. Czas palił. Wojsko już ładowało się na samochody. Problem znowu rozwiązał mjr. Chalfen. Pożyczył mi swoje (zapasowe) buty.
Koledzy widząc, że jestem w nienajlepszej kondycji umieścili mnie w szoferce. Mimo stosunkowo komfortowej jazdy, mierziła mnie ta wyprawa.
"No, no", mówię do kierowcy, "prawie cały pułk jedzie... Chyba będzie większa wojna!" Kierowca wyraźnie zbladł, zaciął wargi i milcząc prowadzi wóz dalej.
"Patrz", teraz z premedytacją straszę go dalej, "ile wozów pancernych i dział!"
"A co partyzanci mogą zrobić broni pancernej?", odezwał się w końcu prowokowany kierowca. Dobra jest, myślę sobie, trzeba tak dalej trzymać.
"Co ty myślisz, że podziemie nie ma piatów? Zrzuty dostają. Niemieckie pancerfausty to przy nich pestka. Sam byłem w partyzantce, to wiem najlepiej jak to wygląda. Na wszelki wypadek schowam medal", to mówiąc odpiąłem i wsadziłem go do kieszeni. Kierowca bez słowa zrobił to samo. Po chwili silnik zaczął dziwnie prychać, dławić się. Wóz zwolnił.
"Przejedziemy tą wieś i staniemy", konspiracyjnie szepnął, "ale nikomu ani mru, mru", ostrzegł.
Stanęliśmy tuż za wsią, otworzył maskę, pogrzebał coś w silniku i zameldował nadjeżdżającemu na motocyklu oficerowi łącznikowemu, że ma awarię. Motocyklista zatrzymał inne wozy, by wojsko przesiadło na nie, a dwóch tzn. mnie i Wojtka wyznaczył do ochrony samochodu. Następnie polecił, by naszą zepsutą ciężarówkę ściągnąć końmi przed znajdujący się we wsi posterunek milicji, tam dokonać ewent. naprawy i niezwłocznie wracać do Lublina.
Wieś nazywała się Wilkołazy. Jakiś gospodarz, końmi zaholował wóz pod posterunek. Kierowca coś tam niby reperował, a my w międzyczasie zorganizowaliśmy śniadanie, tj. jajecznicę zakrapianą bimbrem. Mikołaj, bo takie świątobliwe imię nosił nasz kierowca, jak widać należał do ludzi strachliwych, natychmiast po śniadaniu "wziął się do roboty". Wojtek wynykał, że we wsi odbywa się wesele, mrugnął do mnie porozumiewawczo.
"Póki kierowca reperuje, spatrolujemy wieś", powiedział głośno tak, żeby usłyszeli to znajdujący się w pobliżu milicjanci.
Poszliśmy w kierunku dolatującej muzyki. Kiedy przechodziliśmy koło weselnego domu, zatrzymało nas kilku podpitych gości z drużbą na czele.
"Panowie wojskowi! Prosimy do stołu!"
Posadzono nas za biesiadnym stołem, ale zanim przypięliśmy się do jadła i picia, drużbowie poprosili nas, abyśmy broń zostawili w komorze, zapewniając, że ani jej ani nam nic nie grozi i tak będzie najlepiej. Trudno było oprzeć się pokusie suto zastawionych stołów. Przystaliśmy na tę propozycję.
Pojedliśmy wiejskich frykasów, popiliśmy. Orkiestra przygrywała. Tańce. Dużo ładnych dziewcząt. Pierwszy raz byłem na weselu i to wiejskim. Wojtek ruszył w tany. Po zakończeniu jakiegoś kawałka, powrócił wyraźnie rozochocony.
"Czemu nie tańczysz?", zapytał zatroskany, "nie podobają ci się dziewczyny?"
"Dziewczyny są fajne, ale ja nie umiem tańczyć", przyznałem się szczerze. Wojtek był zaskoczony.
"Żadna sztuka! Trzymaj się blisko mnie, przyglądaj się i wykonuj te same ruchy co ja".
Po krótkim wahaniu odważyłem się na ten eksperyment. Początkowo jakoś mi szło, później straciłem Wojtka z oczu, lecz mimo to jakoś tańczyłem dalej. Dziewczyna mi się podobała, żal było ją puścić. Nie bardzo mi ten taniec chyba wychodził, bo partnerka zapytała zaciekawiona:
"Proszę pana, co pan tańczy?"
"A co grają?"
"Tango".
"No to ja tango".
Nie zraziło jej to, bawiła się ze mną cały czas.
Nagle zaterkotały na podwórzu serie z automatów. Okazało się, że dorwali się do naszej broni chłopcy i postrzelali sobie na wiwat. Automaty zwrócili nam dopiero po wystrzelaniu wszystkiej amunicji. Ta strzelanina przypomniała nam, że czas wracać. Czekał na nas rozżalony kierowca.
"Ja tu tyram, a wy patrolujecie", wybuchnął.
"Trudno", mówię, "żebyśmy my reperowali silnik, jak się na tym nie znamy".
Nie pojechałem z nimi do koszar. Wysiadłem w Lublinie sądząc, że taka wielka ekspedycja trochę musi potrwać. Tymczasem pułk wrócił tego samego dnia. Z mojego powrotu najbardziej ucieszył się chyba mjr. Chalfen. Ujrzawszy mnie odetchnął z ulgą.
"No, w butach!", stwierdził radośnie.
Jak już wspominałem, rezultaty uzyskiwane przy tych ubecko-wojskowych akcjach były nikłe. Należało właściwie uznać je za porażkę, mimo to trwały nieustannie. Jedną z największych tego typu operacji zrealizowano w dniu 29 czerwca 1945 roku.
Nie bez znaczenia był fakt, że w dniu tym przypadało święto Piotra i Pawła i odbywały się uroczystości związane z pierwszą komunią świętą no i obchodzono również przedwojenne Swięto Morza. zakładano, że zaabsorbowani świątecznymi uroczytościami i imprezami mieszkańcy, napewno nie zachowają należytej ostrożności. Akcję zorganizowano z dużym rozmachem, przy zaangażowaniu sił całej dywizji, obejmując swym zasięgiem zachodnią część Lubelszczyzny. Naszemu 7 P.P wyznaczono zadanie osłony militarnej służb bezpieczeństwa przy penetracji rejonu Puław, Gołębia, Wąwolnicy, Karczewic i Kazimierza nad Wisłą. Zostałem przydzielony do grupy mjr. Aleksego Berezickiego, Rosjanina, normalnie pełniącego funkcję szefa artylerii pułku. Prawdopodobnie oficera tego darzono większym zaufaniem niż innych oficerów liniowych piechoty, skoro powierzono mu dowództwo tak dużej grupy.
Podobnie, jak we wszystkich poprzednich tego typu operacjach usiłowano działać metodą zaskoczenia. Efektów nie uzyskano, nie spotkano żadnych oddziałów zbrojnych podziemia. Ubowcy i milicja mimo energicznych poszukiwań, dokonywania rewizji etc. nie zaleźli ściganych osób. W Kazimierzu ludzie ignorując naszą obecność, beztrosko bawili się na festynie, nie przerwano również akademii szkolnej urządzonej z okazji Swięta Morza. Tu udało mi się poznać baletnicę z zespołu szkolnego, młodziutką, uroczą Krysię. Znajomość ta wkrótce przeistoczyła się w przyjaźń i wzbogacając się w ciepłe uczucie odcisnęła swe piętno na dalszych naszych losach.
W końcu czerwca pożegnaliśmy się z naszym powszechnie szanowanym i lubianym starszym lekarzem pułku, mjr. Eliaszem Chalfenem. Miejsce jego zajął przedwojenny oficer WP kpt. Mirosław Grubiński. W odróżnieniu od swego poprzednika był człowiekiem otwartym, rozmownym. Przesiedział ponad pięć lat w którymś z oflagów (niemiecki obóz dla jeńców-oficerów). Nabytą w obozie umiejętność leczenia bez odpowiednich lekarstw z powodzeniem stostował u nas. Sytuacja zmuszała go do tego. Wprawdzie podlegała mu instytucja zwana apteką i jej szef ppor. Maria Wanda, nie zmieniało to jednak faktu, że praktycznie mógł dysponować aspiryną, jodyną i ersatz jodyną czyli tzw. "sepso", oraz bandażami. Wytrzasnął skądś eleganckie słoiczki i flakoniki z poprzylepianymi tajemniczymi napisami. Do jednego z nich włożył starannie przecięte żyletką tabletki aspiryny, do innych powlewał małe ilości "sepso". Z czasem apteka wzbogaciła się o inne leki ale narazie przyjmowanie pacjentów wyglądało mniej więcej tak:
"Co panu dolega?", grzecznie pyta pacjenta lekarz, który nigdy nie zwracał się per "wy".
"Ano panie doktorze, jestem przeziębiony".
Po starannym osłuchaniu i wypytaniu o wszelkie objawy, lekarz po długim namyśle polecał sanitariuszowi wydać aspirynę.
"Panie doktorze!", oponował delikwent, "aspirynę brałem... Nie pomaga".
Znowu długa chwila twórczego namysłu. Wygląda na to, że lekarz walczy sam ze sobą, by w końcu wydać nowe polecenie dla sanitariusza.
"Daj mu Józek do tej aspiryny jedną porcję tego amerykańskiego...", tu wymieniał jakąś cudaczną, trudną do zapamiętania nazwę lekarstwa.
"Teraz napewno pomoże..." Wtajemniczony Józek wyjmował z należnym nabożeństwem kawałeczki aspiryny i wołał zaniepokojony:
"Panie doktorze, mamy jeszcze tylko pięć, a mogą być cięższe przypadki".
"Jakoś damy sobie radę, trzeba chłopakowi pomóc".
Broń Boże nie należy posądzać kpt. Grubińskiego o urządzanie sobie kosztem pacjentów zabawy. Traktował ich poważnie, ale nie mając lekarstw, leczył sugestią, aranżując całą oprawę i trzeba przyznać, że osiągał pozytywne wyniki. Podobnie było przy szkorbucie. "Sepso" z tajemniczego pudełka skuteczniej działało od pospolitej jodyny.
W dalszym ciągu wysyłano wojsko w teren, lecz zmieniono nieco strategię. Oprócz zastraszania położono nacisk na agitację. Zganiano ludność na wiece, gdzie oficerowie polityczni uświadamiali mieszkańców o dobrodziejstwach oczekujących ich pod nowymi rządami. Ludzie czasami podkpiwali z agitatorów, ale najczęściej większość statecznie milczała.
Ja też zmieniłem dotychczasową taktykę. Nie starałem się unikać wyjazdów. Miałem nadzieję, że spotkam swoich kolegów z partyzantki, którzy nie zrezygnowali z wojaczki i działają tu, na Lubelszczyźnie i że w końcu do nich dołączę. Jak narazie nie spotkałem nikogo. W trakcie pobytu w jakiejś wsi, zorientowałem się, że w pobliżu znajduje się jezioro. Ponieważ mityng jeszcze się nie rozpoczął i dysponowaliśmy czasem, we trójkę poszliśmy zażyć kąpieli.
Wojtek, jako że nie umiał pływać, pozostał na brzegu przy naszych rzeczach, natomiast ja z Mietkiem Mierzwą weszliśmy do wody. Nachylenie dna było bardzo łagodne, musieliśmy odejść daleko od brzegu, by znaleźć głębsze miejsce godne naszej kąpieli. Odpłynęliśmy jeszcze dalej w głąb jeziora i po pewnym czasie ze zdziwieniem stwierdziliśmy, że Wojtka nie ma, a przy naszych rzeczach rozsiada się kilkuosobowa grupa. Każdy z nich posiadał jakiś przedmiot. Z tej odległości trudno było określić co to jest.
"Może partyzanci...?" Naradzamy się chwilę.
"Jeśli zabiorą nam broń i pójdą, to kiepska nasze sprawa... Wolę jednak zobaczyć się z nimi", głośno myślę.
Mietek ociągając się nieco, popłynął za mną. Sprawa wyjaśniła się szybko. Wojtek, twierdził, że poszedł "za potrzebą" w zboże. Wracając spostrzegł siedzących przy pozostawionej przez nas broni mężczyzn i po prostu bał się wyjść. Tajemniczy ludzie byli kosiarzami. Przechodząc tędy zainteresowały ich bezpańskie mundury i broń. Dostrzegli nas w wodzie i zaczekali, by z nami pogadać.
Agitacja wsród ludności nie była jedyną formą działalności naszego pułku. Wymyślono jeszcze inną metodę. Dowiedziałem się o niej, już po fakcie, od zaprzyjaźnionego pułkownikowego ordynansa, Antosia Tokalskiego. Ten chłopak, z racji swojej funkcji wiele wiedział. Otóż do pułku przybył oficer do specjalnych poruczeń, mjr. Szymański. Do jego dyspozycji wyznaczono 50-ciu zaufanych żołnierzy, przebrano ich za partyzantów i uzbrojono w poniemiecką broń. Do tej grupy dołączono tyluż ubowców, podobnie poprzebieranych. Tę setkę prowokatorów skierowano w okolice Kazimierza Dolnego, gdzie winni byli podszywając się pod partyzantów likwidować ruch oporu. Partyzanci szybko zauważyli szwendający się po ich terenie obcy oddział. Wydał się im podejrzany. Chcąc go zindentyfikować użyli podstępu. Kilku partyzantów zgłosiło się do mjr. Szymańskiego z prośbą o przyjęcie do oddziału, bowiem zostali rozbici i nie wiedzą co ze sobą zrobić. Gdy zostali aresztowani, otaczający specgrupę partyzanci wkroczyli do akcji. Partyzantom udało się rozbroić część grupy składającej się przeważnie z żołnierzy naszego pułku. Funkcjonariusze UB nie przyznali się do swej przynależności, udając żołnierzy. Po rozbrojeniu i złożeniu przyrzeczenia, że zaprzestaną tych nielicujących z honorem żołnierza działalności, wypuszczono tych naszych pseudopartyzantów. Obeszło się bez ofiar. Nie słyszałem, by nasz pułk wznowił tego typu działalność. Antoś twierdził, że dowódca pułku, mjr. Russijan od początku był przeciwnikiem realizowania tego wylęgłego w mózgownicach sztabowców pomysłu.
Wyjazdy z agitacyjnymi grupami trwały nadal. Z jednaj takiej wyprawy wróciliśmy wieczorem, 14 lipca, czyli w przeddzień 535-tej rocznicy zwycięskiej bitwy pod Grunwaldem.
Na placu alarmowym zastaliśmy ustawione rzędem stosy drewna, które niebawem zamieniły się w potężne ogniska. Ni z tego, ni z owego, ktoś puścił z peemu serię w niebo. Za tym przykładem poszli inni. Rozpoczęła się kilkudziesięciominutowa strzelanina na wiwat. Zły duch opętał wojsko. Strzelali wszyscy, kto tylko chciał i z czego mógł. Rakiety świeciły, dudniły cekaemy, grzechotały pepesze, niektórzy nawet rzucali granaty do studzienek kanalizacyjnych. Oficerowie z trudem opanowali w końcu tę spontaniczną reakcję. Następnego dnia spotkałem się z Julkiem.
"Co u was się działo?", zapytał od razu na wstępie. Opowiedziałem mu jak było. Słuchał z niedowierzaniem.
"Bo u nas mówiło się, że siódmy pułk zbuntował się", wyjaśnił mi "ubowiec z przypadku".
"Dobrze, że tak myślą", pocieszyłem się, "widocznie się boją".
Powołanie Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej zmusiło nas do zastanowienia się nad celowością dezercji i wstąpienia do jakiegoś oddziału partyzanckiego. Skoro Stanisław Mikołajczyk zgodził się na swój udział w tym rządzie, czyli na współpracę z obecnymi władzami, znaczy istnieje szansa na porozumienie z komunistami - rozumowaliśmy.
Mimo lekkomyślności, w miarę realnie ocenialiśmy sytuację. Nową wojnę między ZSSR a USA w najbliższym czasie uważaliśmy zas niemożliwą. Postanowiliśmy odłożyć decyzję do czasu wykrystalizowania się sytuacji.
Josek Mardyks, którego dopuściliśmy z głosem doradczym do naszej konspiracyjnej narady, cały czas milczał, w końcu zażenowany podsumował:
"Jak nie kręć, dupa z tyłu. Decydujecie, jak ci sławni Żydzi z Chełma, kiedy to zastanawiali się, czy podłogę w mykwie (łaźnia) oheblować, czy też położyć niestrugane deski. Gładka podłoga zagrażała, że ktoś łatwo się na niej poślizgnie i może się utopić, a na nieheblowanej można wbić drzazgę, dostać zakażenia i też umrzeć. Po długotrwałych kłótniach postanowiono wyheblować deski i ułożyć je ostruganą powierzchnią do spodu".
Uśmialiśmy się z tego joskowego dowcipu o chełmskich Żydach, ukrywając w tym śmiechu gorzką świadomość, iż ma rację, uważając nas za głuptaków.
Pod koniec lipca ustały opisywane uprzednio przeze mnie te demostracyjno-agitacyjne wyjazdy wojska do lubelskich wsi. Zaczęto szykować się do udziału w żniwach. W trakcie tych przygotowań okazało si, że poginęły wojskowe konie.
W naszej kompanii brakowało jednego czworonoga. Podejrzewaliśmy, że taboryci sprzedali go komuś z okolicznych mieszkańców. Kpt. Repin nie ukrywał swojej irytacji. Ujawnienie tego faktu przy panującym trendzie wzmocnienia dyscypliny groziło mu surowymi konsekwencjami. Narazie zataił ten fakt i poprosił grzecznie nas, tzn. Mietka i mnie, żebyśmy rozglądnęli się po okolicy, powęszyli, czy nie na gdzieś naszych koni. Łatwo było rozpoznać je, gdyż były to konie zdobyczne, rosłe, a poprzedni właściciele, tzn. niemieckie wojsko, oznakowało je wypalając na zadzie każdego piętno w kształcie rogów łosia. Chętnie przystaliśmy na tę praktycznie nie zobowiązującą propozycję.
Po kilku dniach beztroskiego łazikowania wypatrzyliśmy konia z "rogami na dupie". Niestety, koń ten nigdy nie stanowił własności naszej kompanii. "Cichy wywiad" doniósł, że artylerzystom też brakuje jednego konia. Najprawdopodobniej wykryty przez nas koń, to był właśnie ten brakujący żołnierzom "królowej wojny". Gdyby to był nasz, sprawa byłaby stosunkowo prosta, odebrałoby się go, lub skradło bez większych ceregieli. Ale tego, artylerzyści napewno rozpoznaliby i bez rozgłosu musielibyśmy odzyskanego konia im zwrócić.
Mietek zameldował kapitanowi o skomplikowanej sytuacji. Po dłuższej rozmowie Mietek przerzekł kapitanowi, że sprawę załatwi, chociaż narazie nie wiedział jak to zrobić. Najchętniej wymigalibyśmy się z tej imprezy, lecz Mietek dał słowo... Dokoptowaliśmy Joska i nad problemem głowiliśmy się we trójkę. Ustaliliśmy plan działania. Josek zastrzegł się od razu, że on jest tylko doradcą i w żadnym wypadku nie będzie wykonawcą.
"Co drefisz?", Mietek jak zwykle był zadziorny.
"A czy ty wiesz, że na dzikim zachodzie koniokradów wieszali?", Josek odparował tradycyjnie pytaniem.
"Gdyby tak było i tu, to sowiecka armia nie byłaby już taka liczna", Mietek uśmiechnął się rad z żartu. Mnie nie było do śmiechu.
"Koniuch, albo może i sam kapitan przepił szkapę, a ty nastawiaj za nich dupę", zgryźliwie zamknąłem "posiedzenie".
Następnego dnia, już z samego rana czekał na nas wóz z zamalowanymi emblematami i numerami. Powoził żołnierz, którego koń przepadł. Zajechaliśmy oczywiście uzbrojeni, pod wypatrzony dom i nie tracąc czasu kazaliśmy pokazać konia. Wskazaliśmy na charakterystyczną cechę identyfikacyjną. Uwiązałem konia do tyłu wozu, a Mietek rzeczowo wyjaśnił zdenerowanemu gospodarzowi, że jeśli ma pretensje, niech zgłosi do dowództwa na Majdanku.
"Chyba wiesz, czym grozi ci kupno skradzionego wojsku konia", zakończył przyjaźnie.
Mimo, że cała akcja trwała bardzo krótko, w momencie kiedy siadaliśmy na wóz, przybiegło na podwórko trzech mężczyzn. Jeden z nich, energiczny, w wojskowej czapce, z ręką w kieszeni wyglądał na przywódcę.
"Stać!", rozkazał zagradzając drogę w kierunku Lublina.
"Pocałuj nas w dupę", zaproponował mu nasz herszt, czyli Mietek i kazał jechać w przeciwną stronę, tj. w kierunku lasu.
Oczywiście broń trzymaliśmy w pogotowiu i nie spuszczaliśmy tej interwencyjnej grupy z oczu. Wędrowaliśmy dość długo leśnymi drogami. W jednej z wiosek zamieniliśmy za małą dopłatą naszego dorodnego konia na jakąś szkapinę i z nią uwiązaną do wozu, okrężnymi drogami wróciliśmy do koszar. Od tego czasu, kpt. Repin, chyba w rewanżu, nie dostrzegał naszych samowolnych wypraw do Lublina.
Przebywanie bez przepustki w mieście pociągało za sobą ryzyko natknięcia się na patrol garnizonowy. Patrole komendy miasta były dość liczne, służbiste i skrupulatnie legitymowały napotkanych żołnierzy. Wywoływało to ciągłe zatargi i bójki z naszymi frontowcami, którzy solidarnie lekceważyli obowiązujące w garnizonowym mieście rygory. Wkrótce bijatyki te przemieniły się w "świętą wojnę". Żołnierze komendy miasta z reguły dostawali baty i kiedy zbliżała się grupa frontowców unikali spotkania, skręcając w którąś boczną uliczkę, natomiast pojedyńczy nasz łazik musiał zachowywać się czujnie, by nie wpaść w łapy żądnych odwetu "wojtków". Ponadto napływały ciągle skargi do dowództwa pułku, o tym, że żołnierze nasi nie oddają honorów oficerom. Było w tym dużo prawdy. Znajomym oficerom z naszego pułku "biliśmy w dach", ale nosiło to charakter raczej koleżeńskiego pozdrowienia, natomiast oficerom obcym oddawaliśmy honory według subiektywnej oceny tzn. w zależności od wyglądu, ilości medali, miny no i od stopnia, ale nie niżej majora. Z czasem obniżyliśmy cenzus do stopnia kapitana.
Pierwsza nasza wyprawa, po uzyskaniu dyspensy za zdobycie konia miała dość burzliwy przebieg...
Wybrałem się z Mietkiem do kina, na sowiecką bajkę o Bezśmiertnym Kostieju. Do rozpoczęcia seansu pozostało jeszcze sporo czasu. Powędrowaliśmy na plac targowy. Tu miałem okazję do poszerzenia swego słownika o nieznane dotychczas mi słowo "szaber".
Na targowisku stał facet z kilkoma workami. Z jednego otwartego wyjmował na oślep kolejno rzeczy, najczęściej była to jakaś garderoba. Podnosił do góry przeznaczony do sprzedania przedmiot i pokazując go zgromadzonym wokół potencjalnym nabywcom, wykrzykiwał śmiesznie niską cenę. Otaczający tłumek oczekiwał na następny ewentualnie atrakcyjniejszy egzemplarz, lecz nieugięty sprzedawca nie wyjmował następnego towaru, dopóki nie pozbył się trzymanego w ręku. Stojąca obok nas "kuma", uświadomiła nas, zdziwionych tą formą sprzedaży, że jest to "szabrownik", który przywiózł z Ziem Odzyskanych poniemieckie rzeczy.
"Warto postać i poczekać, bo trafiaj się porządne i wartościowe, a zarazem bardzo tanie rzeczy", zapewniała.
Rozbawieni, idziemy w kierunku kina, mijając jakiegoś sierżanta, na którego nie zwróciliśmy uwagi. Podoficer ów kategorycznie zażądał oddania należnych mu honorów. Wyśmialiśmy go, mówiąc zresztą zgodnie z prawdą, że salutujemy tylko oficerom i to od stopnia kapitana wzwyż, a nie takim zupakom jak on.
Sierżant awanturując się zawzięcie nie odstępował nas. Obawialiśmy się, że może nawinąć się w tym dość ruchliwym miejscu garnizonowy patrol i skomplikować sprawę. Należało się śpieszyć. Korzystając z tego, że oprócz kilku cywili nie było innych świadków, wyłamaliśmy z pobliskiego ogrodzenia, każdy po sztachecie i przyłożyliśmy zupakowi po parę razów w spasioną tylnią część ciała. Sierżant odbiegł parę metrów. Spokojnie udajemy się w kierunku Krakowskiego Przedmieścia.
Przeklęty zupak-pluskwa wykrzykując coś i grzebiąc przy kaburze pistoletu uparcie podąża za nami. W tej sytuacji zwiększyło się niebezpieczeństwo napotkania patrolu.
"Nie będziemy przecież uciekać", pośpiesznie konsultuję się z Mietkiem.
"Oczywiście, że nie. Niech on ucieka", to mówiąc wyciągnął pistolet. Ja też.
"Biegiem marsz!", rozkazał któryś z nas. Sierżant posłuchał i nie oglądając się pognał w dół ulicy.
W świetnych humorach oglądaliśmy film. Była to naszym zdaniem urocza bajka. W odróżnieniu od innych sowieckich filmów wyprodukowanych w okresie wojny miała dość strawnie zakamuflowaną ideologię. Przezornie, przez parę najbliższych dni, zrezygnowaliśmy z łazikowania po mieście w obawie, że "zupak" gdzieś czai się na nas.
Siedzieliśmy znudzeni jak mopsy w koszarach na Majdanku. Ustały całkowicie wyjazdy na tzw. akcje. Część pułku zaangażowano do pomocy okolicznym rolnikom przy pracach żniwnych.
Mietkowi nie układało się z Lusią. Okazało się, że znalazła sobie innego. Mietka roznosiło. Któregoś dnia z dachu polewał wodą opalających się pod ścianami baraku żołnierzy, dopóki poszkodowani wspólnymi siłami nie wykąpali go w korycie z wodą. Znowu wrócił do wmawiania Słyszowi, że ten cierpi na przepuchlinę...
Zaczęło się kiedyś od tego, że Słysz, dla którego Mietek był wielkim autorytetem, poskarżył się mu, że go "coś przy dźwiganiu pobolewa". Mietek z miejsca postawił diagnozę, że to przepuchlina. Słysz nachodził ze swoją "chorobą" lekarzy. W końcu dla świętego spokoju skierowano go na komisję lekarską. Diagnoza była jednoznaczna. Nie ma przepuchliny. Słysz był rozgoryczony "niewiedzą" lekarzy, a Mietek "dla jaj" namawiał go do nowych kroków.
"Widzisz Słysz... Ty masz nieprzekonywującą wymowę. Zanim coś powiesz, to już doktora zniecierpliwisz. Teraz jest nowy lekarz pułkowy, kpt. Grubiński, może lepiej się zna na tym od Chalfena. Przygotuj się do rozmowy. Odepnij pasek..., porozpinaj guziki od spodni..., stań na baczność przed lekarzem, spodnie ci opadną, a ty powiedz wtedy jedno, ale wyraźnie słowo: p r z e p u c h l i n a". Biedny Słysz, posłusznie wykonał co mu Mietek podpowiedział. Oczywiście zadziwił wszystkich determinacją, ale nie wywojował uznania go za chorego i w dalszym ciągu uparcie nie chciał nic ciężkiego dźwigać.
"Plutonowy Mietek Leonienko wie najlepiej dlaczego", odpowiadał. Mietkowi nie wypadało kwestionować swojej diagnozy, tyraliśmy więc czasami za Słysza.
Nadeszła wiadomość o zrzuceniu bomb atomowych przez Amerykanów i wkrótce po tym o zakończeniu wojny z Japonią. W prasie ukazały się peany na temat osiągnięć nauki i techniki amerykańskiej, o potędze tkwiącej w materii etc. Oczywiście byliśmy poruszeni tymi wiadomościami. Wkrótce ton prasy i wypowiedzi politruków zmienił się. Umniejszano zasługi Amerykanów w dziele zakończenia wojny. Słowem bomba atomowa, to znowu nie takie wielkie diwo. To przystąpienie ZSSR do wojny z Japonią i jego sukcesy zadecydowało o wszystkim. Jedno wszakże było dla nas pewne... Nie pojedziemy na wojnę z Japończykami i należy spodziewać się demobilizacji.
Josek Mardyks twierdził, że napewno tak. Niebawem zostaną zwolnione ze służby wojskowej najstarsze roczniki, nauczyciele i studenci. Bywał często w "kahale" skąd przynosił jak zwykle najświeższe i prawdziwe wiadomości. A w ogóle to żołnierze Żydzi z naszego pułku zorganizowali się sprawnie i przygotowywali do opuszczenia wojska.
Josek regularnie otrzymywał listy z Palestyny, gdzie znalazła się jego żona wędrując z Armią Andersa i zdecydował się jechać do niej. Zawzięcie uczył się hebrajsiego. Interesowało go, co ja zamierzam teraz robić.
"Cóż będę planować... Trzeba naprzód wydostać się z woja, a jeśli będzie tak jak mówisz, to mój rocznik i tak nie podlega demobilizacji. Na zastanawianie się mam jeszcze czas", odparłem zgodnie z przekonaniem.
"A kto mówi, że koniecznie musisz być stary, żeby pójść do cywila?", zaperzył się Josek. "Nie możesz napisać, że byłeś studentem?", odpowiedział mi jak zwykle pytaniami.
"Pięć lat trwała wojna, a ja mam 18 lat. Jaki ze mnie mógł być student?", przedrzeźniając go też odpowiedziałem pytaniem.
"A co ty myślisz, że oni są tacy mądrzy? Jeśli chcesz iść do cywila, złóż raport jak mówię! Chyba masz na tyle zaufania do mnie?", nie ustępował Josek.
Dla świętego spokoju, tak jak radził, złożyłem raport. Niebawem Josek zaproponował mi, żebym podając się za Żyda wyjechał razem z nim do Palestyny. Podchodzący do nas akurat Mietek, zorientował się w mig o czym rozmowa, włączył się do niej i błaznując, szmoncesowo i kpiarsko zadeklamował:
"... I pojechał w cud krainę Palestynę,
Gdzie na każdym trotuarze
Bóg z cebulką rosnąć każe
I przychodzi matka z dzieckiem
I nabierze pełnym kieckiem
I zakąsi pełnym pyskiem
Nad półmiskiem..."
Przy pierwszej okazji Josek wrócił do swojej propozycji.
"Jedź ze mną. Usynowimy cię, będziesz uczył się czego zechcesz na nasz koszt". Propozycja wydała mi się tak absurdalna, że nie wymagała nawet przemyślenia.
"Przecież nie jestem Żydem!"
"To powiesz, że jesteś, ale z jakichś tam powodów wynarodowionym", nalegał Josek.
"Nie jestem obrzezany", upierałem się.
"A kto mówi, że musisz? Są rozmaici Żydzi... Bezwyznaniowcy, katolicy, prawosławni, mahometanie..."
"Nie znam języka żydowskiego".
"Tam nie obowiązuje jidysz, tylko hebrajski. Nie widzisz, że też się tego uczę?"
"Mam w Łucku rodzinę. Nie mogę ich zostawić", sięgam po argumenty z innej beczki.
"Jak ci będzie dobrze, to z czasem ściągniesz i rodzinę, a jeśli nie będzie ci odpowiadać pobyt w Palestynie, to masz drogę otwartą do Ameryki, Kanady. Czasy się zmieniają, nie ma rzeczy niemożliwych, zwłaszcza jak się ma pieniądze..."
"Nie jestem przecież Żydem", powtarzam uparcie, "a volksjewrejem nie wypada mi być!"
"Rozmawiajmy poważnie. Twoje argumenty są żałosne. Tak wielu nas zginęło, że teraz za Żyda uważamy każdego, kto poczuwa się do tego, że nim jest".
"Nie Josek! Bardzo cię szanuję, ale nie pojadę", zakończyłem stanowczo. Josek zmarkotniał widząc, że moja decyzja jest ostateczna.
"Poradzę ci coś. Jeśli nie zmienisz zdania, to nie jedź do żadnego swego Wrocławia, ale do Gdańska, Gdyni, lub Szczecina. Osiądź i zakorzeń się w którymś z tych miast. Jak zmądrzejesz, to znaczy stwierdzisz, że Josek miał rację - przyjeżdżaj! Mieszkając w portowym mieście będziesz miał większe szanse na ucieczkę za granicę. Odnajdziesz mnie przez nasz Żydowski Komitet", zakończył Josek.
Po tej rozmowie przyjaźń nasza zacieśniła się. Dużo czasu spędzaliśmy razem. Mimo że nieaktualna stała się sprawa mojego wyjazdu, ślęcząc nad hebrajskim, tłumaczył mi znaczenie niektórych słów.
"Popatrz tylko jaki to mądry język starych Żydów... Nikejwe znaczy kobieta i nieczysta", chichotał.
Czytając żydowską gazetę uczył mnie alfabetu. Tu zdarzył się przezabawny wypadek. Josek zostawił mnie leżącego pod ścianą baraku z "koszerną" gazetą, na marginesie której próbowałem napisać świeżo poznanym alfabetem swoje imię i nazwisko. Nagle spostrzegłem cień stojącego nademną człowieka i usłyszyłem radosny żydowski okrzyk. Pochodząc z kresowego miasta, gdzie mieszkało wielu Żydów, byłem osłuchany z tym językiem i zrozumiałem, że znajomy żandarm, głośno wyraża swoje zdziwienie i radość, że nie jestem "gojem", lecz swoim. Udałem, że nie dosłyszałem.
"Wus zugst du?", zapytałem.
Podekscytowany żandarm na nowo rozpoczął swoją tyradę. Przerwałem mu obcesowo:
"Gej weg fondonyt. Meszigene kopf", co według mnie miało znaczyć: idź stąd wariacie. Żandarm zakręcił się jak fryga i pobiegł poniecony, wymachując rękami.
"Puryc! Szejne Morejne!" (elegant, arystokrata żydowski), wykrzyczałem w ślad za nim resztki znanych mi żydowskich słów. Rechocząc z uciechy opowiedziałem Joskowi o przygodzie.
"Zobaczysz co teraz z tego będzie...", Josek chyba przewidywał jakieś konsekwencje.
Istotnie. Za parę dni zaproszono mnie oficjalnie do "kahału" na jakieś żydowskie święto. Wahałem się czy iść.
"Idź", namawiał Josek, "będzie fantastyczna wyżerka".
Nie mogąc oprzeć się pokusie, wybrałem się na to przyjęcie. Posadzono mnie na początku stołu, a Josek moja podpora, zaginął w międzyczasie gdzieś w tłumie. Naprzeciwko mnie zajął miejsce "herszt kahału", st. sierżant Kral. Miałem "szczęście" zetknąć się z nim już parokrotnie, bowiem ostatnio pełnił funkcję profosa aresztu. Opasły, śmieszył mnie już samym swoim wyglądem przedwojennego małomiasteczkowego handełesa. Siedział nieruchomo, nie wiadomo dlaczego z rewolwerem wsadzonym pod pachę, tak, że między rozpiętymi guzikami sterczała jego kolba. Prowadził z sąsiadami ożywioną rozmowę, ale obserwował mnie bacznie.
Josek nie przesadzał. Rzeczywiście wyżerka była fantastyczna, a że byłem stęskniony za dobrą kuchnią, jadłem z zapałem za trzech, nie przejmując się zbytnio dość cudaczną sytuacją.
Po pewnym czasie, kilku moich najbliższych sąsiadów opuściło swoje miejsca. Pozostałem sam, a naprzeciwko siedział Kral w otoczeniu swojej świty. Czułem, że zaraz się zacznie i rzeczywiście... Po chwili zwrócił się do mnie z dłuższym przemówieniem, którego w zasadzie nie zrozumiałem, jedynie domyślałem się o co mu chodzi.
"Mów do mnie po polsku", zaproponowałem. Z wyrozumiałym uśmieszkiem pokręcił dobrotliwie głową, jak nad niesfornym Dyziem.
"Dlaczego nie przyznałeś się dotychczas, że jesteś Żydem?", zapytał mnie Kral. Mimo kilku kieliszków "szabasówki", zdałem sobie sprawę z tego, że skończyły się żarty.
"Bo nie jestem Żydem", uciąłem krótko. Wzburzony Kral zaczął szybko coś mówić po żydowsku.
"Mów do mnie po ludzku", przerwałem mu prowokacyjnie, chcąc jak najszybciej zakończyć sprawę. Zaniemówił. Po dłuższym namyśle, opanowując wzburzenie, zwrócił się znowu do mnie, ale już po polsku.
"Ty nie jesteś Żydem. Ty jesteś paskudny żydłak. Żyd może się przyczaić, zamaskować, ale nigdy nie wyrzeknie się swoich ojców tak jak ty. Idź sobie. Nie chcemy cię wogóle znać", wycedził Kral.
Istotnie. Po tym incydencie byłem dla nich powietrzem.
"Przykro mi Josku, że nie masz już kolegi Polaka, tylko parszywego żydłaka", powiedziałem z goryczą przy najbliższym naszym spotkaniu. Kawał kawałem, ale czułem się upokorzony.
"Ale wyżerka była fajna", Josek usiłował nadrabiać miną.
"Mam ciekawą nowinę... Otóż, za parę dni wyruszamy wojować z UPA", dodał, natychmiast zmieniając temat.
Czymprędzej pobiegłem do Julka odebrać przechowywany u niego pistolet. Wracając, natknąłem się na dowodzony przez rosłego kapitana, dość liczny patrol z komendy miasta. Mimo, że zasalutowałem przepisowo, zawrócił mnie. Miał pretensje, że nie zapiąłem kołnierzyka. Dwóch żołnierzy odprowadzało mnie na komendę. Zirytowało mnie, że usiłowali konwojować zbyt regulaminowo, tzn. trzymając w pogotowiu karabiny z nałożonymi bagnetami i w dodatku prowadzili mnie jezdnią. Uparłem się, że w ten sposób dalej nie pójdę, chyba że mnie poniosą. Stanęło na tym, że dałem słowo honoru, że nie będę uciekać, a oni odstępując od regulaminu zarzucili broń na ramię. Normalnie, chodnikiem w nieomal towarzyskiej atmosferze, powędrowaliśmy główną ulicą Lublina. Po cichu liczyłem na to, że spotkamy chłopaków z pułku, którzy mnie odbiją. Ale pech chciał, że spokojnie doprowadzono mnie do komendy. Tu zostałem zamknięty w celi, gdzie przebywało już kilku zatrzymanych, przeważnie za nie oddawanie honoru starszym rangą. Czas upływał, przyprowadzano ciągle nowych, a to kierowca wyszedł bez pasa z samochodu, a to jadł coś żołnierzyk na ulicy, inny dał się złapać przy piwie, słowem same "poważne przestępstwa".
Wyprowadzono nas na otoczone wysokim murem podwórko. Przy wejściu do budynku czuwał uzbrojony w automat strażnik. Jakiś podoficer ustawił się na środku podwórza i rozkazał aresztantom maszerować pojedyńczo w koło niego, a przy mijaniu salutować. Znowu się zbuntowałem. Nie zostałem przecież tu doprowadzony za nie oddawanie honorów, więc nie zasłużyłem na tego rodzaju tresurę. Czas mijał. Chłopcy chodzili w kółko jak w kieracie, salutowali. W oknach stały dziewczyny, chyba urzędniczki, przyglądając się z rozbawieniem tej błazenadzie. Siedziałem pod murem, nie biorąc czynnego udziału w tej zbiorowej zabawie.
Podoficer prowadzący "ćwiczenia" wyraźnie okazywał znudzenie. Nie interesował go ani sposób salutowania, ani docierające przy tym "pozdrowienia", ani też mój bunt.
Zdawałem sobie sprawę z tego, że głupio postąpiłem. W razie draki znajdą pistolet i w najlepszym razie zabiorą mi go. Jak tu uciec? Trzymetrowego ogrodzenia nie sforsuję... W ostateczności mogę sterroryzować wartownika, ale to już większy kryminał. Narazie czekam co będzie dalej.
Po przeczesaniu miasta wrócił kapitan zobaczyć swój plon. Spostrzegłszy mnie, zdziwił się głośno, że siedzę bezczynnie pod murem. Służbowy coś mu wyjaśnił i kapitan podszedł do mnie.
"Co? Nie chcecie salutować?", zapytał.
"Nie", odpowiedziałem.
"No to kłaniajcie się jak cywil", uśmiechnął się ze swego dowcipu.
"Może nie wiecie jak?", tu podszedł bliżej i podniósł mi czapkę.
"O! On ma włosy!", krzyknął uradowany i zawrócił do gmachu. Przyszedł chłopak z maszynką do strzyżenia.
"Nie podchodź, bo będzie źle", warczę.
"Cwiczenia" zostały przerwane, wszyscy z ciekawością gapili się na niecodzienne widowisko. Przybyło panienek w oknach. Podoficer, ten któremu wszyscy musieli salutować wezwał dwóch aresztantów do przytrzymania mnie, nikt się jednak nie kwapił. Fryzjer powrócił z dwoma energicznymi pomagierami. Jeden z nich oberwał w pysk, drugi kopa i obydwaj natychmiast stracili animusz. Fryzjer znowu poszedł po pomoc. Najwyższy czas coś zadziałać...
Miałem ochotę sterroryzować pistoletem wartownika i uciec przez budynek. Musiałem, nie wzbudzając podejrzeń podejść blisko do niego. Idę więc niedbale, rozpinam ostentacjnie rozporek, jakby w zamiarze wysikania się. Doszedłem do wysokich wrot wjazdowych, tu przystanąłem. Przyglądam się im. U góry zasuwka była otwarta. Całe szczęście, bo nie sięnąłbym jej. Otworzyłem dolne zamknięcie, odsunąłem lekko wrota, prześlizgnąłem się przez otwór i tyle mnie widzieli. Ruszyłem biegiem. Przskakując jakieś ogrodzenie skaleczyłem dłoń o osadzone tam szkło. Po tym skaleczeniu prawdopodobnie ustalono, kto był tym "kozakiem co uciekł z komendy miasta", ale konsekwencji nie poniosłem żadnych, nawet nie byłem przesłuchiwany w tej sprawie. Antoś (ordynans pułkownika), twierdził, że płk. Russijan skomentował skargę komendanta miasta tak:
"Gdyby Olgierda złapali, to dołożyłbym mu tyle dni paki, ile mam prawo, ale skoro uciekł, to znaczy maładziec".
A teraz UPA
Drugiego września pułk prawie w pełnym składzie, z ciężką bronią, wyruszył o świcie w rejon Lubaczewa. W koszarach na Majdanku pozostawiono nieliczną załogę, z zadaniem przygotowania dla żołnierzy budynków koszar dawnego 8 P.P. Niestety Mietek został przydzielony do tej właśnie grupy. Przed wymarszem uświadomiono nas o celu wyprawy, a brzmiało to mniej więcej tak: "powierzone nam zostaje zaszczytne zadanie ochrony polskiej i ukraińskiej ludności przed napadami band UPA, oraz udzielenia pomocy władzom terenowym przy repatriacji ludności ukraińskiej do Związku Radzieckiego". Nauczyliśmy się już czytać między wierszami, więc wiedzieliśmy napewno, że nie wysyłają frontowego wojska na jakąś sielankę. Mimo to właściwe byłem zadowolony z opuszczenia Lublina. Dość miałem już perypetii ze służbami garnizonowymi, stawało się coraz ciaśniej. Jedzenie podłe, brak pieniędzy. Po sprzedaniu fotografowi, przejadłem już nawet swoją ukochaną "leicę". Maszerowałem dziarsko, ciekaw nowej przygody.
Był rzeźki wrześniowy ranek. Pierwsze napotkane za miastem sady ogołocono błyskawicznie z owoców. Pod wieczór, w kierunku drzew znowu biegło sporo wojaków, ale sądząc potym, że trzymali portki w rękach, można było łatwo domyśleć się, że zaszkodziło im owocowe obżarstwo. Byłem na tyle przezorny, że nie uległem owczemu pędowi. Kiedy ustały już "wyścigi" do sadów, zaszedłem do jakiejś chaty, grzecznie zaproponowałem, że kupię dobrych, dojrzałych owoców. Oczywiście dostałem je za darmo, a na dodatek gospodarze zaskoczeni tak układnym i grzecznym młodzianinem nie szczędzili mi miłych słów.
Marsz nasz trwał czetry dni. Trasa wiodła przez Kraśnik, Janów Lubelski, Biełgoraj, Tarnogród. Wędrowaliśmy skrajem Wyżyny Lubelskiej i Kotliny Sandomierskiej. Byłem zauroczony pięknem krajobrazu. Małe miasteczka uderzały wyludnieniem, straszyły ruinami walących się żydowskich domów.
"Patrz", mówię do Joska, "na te szyldy na sklepach... Zupełnie jak przedwojenne w Rożyszczach czy Ołyce, mydło, śróby, nafta i powidło".
"Istotnie śmieszne, ale cieszą oczy". Josek mimo pozy cynika, na codzień, w gruncie rzeczy był raczej sentymentalny.
Do Janowa Lubelskiego dotarliśmy późnym wieczorem. Puste place, wypalone domy wskazywały, że historia nie obeszła się z tym miasteczkiem łaskawie. Wiedziałem, że tu w Janowie mieszkała moja kuzynka Nina z mężem i szwagrem, znanym mi jeszcze sprzed wojny urodziwym młodzieńcem, zdolnym organistą. Zakładając, że organista w małym miasteczku musi być postacią znaną, zacząłem wypytywać o niego. Okazało się, że istotnie był znany ale nie tylko z racji swego zawodu. Porwał piękną córkę miejscowego notabla i uciekł z nią "w świat". Nina wraz z rodziną przeniosła się do Ulanowa. Przespałem się pod gruszą, na snopku słomy.
Po czeterech dniach marszu, mając w nogach przeszło 160 km, z ulgą dotarliśmy do celu. Była to duża ukraińka wieś o nazwie Nowy Dzików. Tu mieściło się dowództwo pułku, pododdziały pułkowe, część artylerii pułkowej, oraz dwie kompanie fizylierów. Pozostałe jednostki rozkwaterowały się w kilku pobliskich wioskach, tworząc niewielkie garnizony. Wszystko przemawiało za tym, że spokoju tu nie będzie. Okopano działa, wyryto okopy. Zabroniono nam rozbierania się do snu. Było to nużące, dla wielu wydawało się niepotrzebne. Wszystkich oficerów polityczno-wychowawczych, oraz część liniowych zaangażowano do czynnego udziału w organizowaniu repatriacji Ukraińców do ZSSR. Przeprowadzali oni zebrania mieszkańców i indywidualne rozmowy, namawiali, straszyli. Ludność ukraińska nie przejawiała ochoty do opuszczenia swoich domostw. Zwlekali. Niektórzy całymi rodzinami uciekali do innych wiosek nie objętych akcją. Jeszcze inni deklarowali, że: "będą Polakami". Na razie panował względny spokój. Ludność ukraińska była wyraźnie przestraszona tym najazdem.
Nieco później dowiedzieliśmy się, że od przeszło roku grasowały tu kurenie (bataliony) Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA). O bytności tych "powstańców" świadczyły zgliszcza popalonych wsi i mogiły wymordowanych mieszkańców. Wiosną 1944 roku toczyły się tu zażarte walki między oddziałami AK i napływającymi z Galicji i Wołynia, wycofującymi się przed Sowietami, oddziałami UPA, którym udało się opanować strefę nadgraniczną od Leżajska aż pod Hrubieszów.
Los rzucił nas na tereny, gdzie od 1939 roku nikt nie widział polskiego żołnierza. Strach przed nami podyktowany był obawą przed ewentualnym rewanżem za morderstwa dokonywane przez striłciw (strzelców) UPA. Mimo, że większość żołnierzy pochodziła z Kresów Wschodnich, gdzie działalność nacjonalistów ukraińskich cechowało potworne okrucieństwo, nikt z nas nie szukał odwetu.
Teraz w czasie trwania "akcji repatriacyjnej", pod naporem władz miejscowych i wojska, ludność ukraińska opornie, ale stopniowo zaczęła deklarować zgodę na wyjazd. Napewne nie bez wpływu na te decyzje była obecność w komisjach repatriacyjnych rosyjskich oficerów.
Pomału ruszyła repatriacja. Jedna wieś pomagała drugiej, przewożąc furmankami dobytek. Wojskowy sprzęt transportowy zaangażowano również w tej akcji. Przesiedleńców przewożono na stacje kolejowe, najwięcej do Lubaczowa, stąd transportami kolejowymi do ZSRR.
Jako sanitariusze nie braliśmy udziału w tych akcjach. Znudzeni włóczyliśmy się po wsi, zalecaliśmy się, lecz z reguły bez efektów do dorodniejszych dziewczyn i zadawalali się w końcu wyszukiwaniem w sadach co smaczniejszych owoców.
Starsi, stateczni koledzy nie plądrowali sadów, uważając, że im nie wypada, ale z niecierpliwością czekali aż "młodzicy" przyniosą coś smacznego, bo w pobliżu rosły jedynie "pierdziołki".
Powroty z tego rodzaju wypraw zamieniały się w zabawę. Staraliśmy się wkraść niespostrzeżenie na "nasze" zawsze dość ludne podwórze. Ci, którzy nas spostrzegli, solidarnie milczeli, natomiast w kierunku odwróconych tyłem, rzucało się celując w głowę twarde jabłko. Kiedy znajdowało się już w locie, należało delikwenta lojalnie ostrzec okrzykiem: "orientuj się!" Oczywiście zdarzało się rozmaicie. Czasami rzut był niecelny, czasami ofiara zdążyła się uchylić lub złapać jabłko, ale bywało i tak, że "nieorientujący się" dostawał twardym jabłkiem w łeb, ale duże, smaczne gruszki potrafiły udobruchać właściciela nawet najpotężniejszego guza.
W trakcie takiej zabawy, chor. Andruszczenko, przekonany, że zabawa go nie dotyczy, oberwał ode mnie twardym jabłkiem w głowę, aż się biedak przewrócił. Oczywiście przeprosiłem, czułem się winny, że za późno ostrzegłem. Nie dąsał się długo.
"Owoce są bardzo zdrowe", zagajam rozmowę z obżerającym się gruszkami Joskiem, "ale wysikasz się po nich i znowu czczo. Popatrz, ile gęsi łazi bezczelnie w zasięgu naszych rąk, możeby tak jedną ‘kupić’? Lubisz gęsi?"
"A widziałeś ty Żyda, który nie lubiłby gęsiny?", cmoknął parę razy i westchnął z rezygnacją.
"Szkoda tylko, że nie można przyrządzić jej jak należy. Gotowana w kotle z zupą to profanacja, ale takie to już czasy..."
Widząc, że sprawę potraktował z należytą powagą, i że nie będę musiał paprać się gotowaniem, w nocy zakradłem się do zagrody, w której kwaterowali artylerzyści. Z komórki wyciągnąłem dwie gęsi. Głowy pochowałem im pod skrzydła, żeby zamilkły.
"Artylerzyści będą chyba bardziej wściekli niż gospodarze", pomyślałem z satysfakcją.
Pod koniec uczty zjawił się znienacka Icek Rapaport.
"Ale ty masz nosa! Jak prawdziwy Żyd!", Josek był wyraźnie poruszony. Icek udawał oburzonego:
"Czy ja mogę być nieprawdziwy? Dopiero wróciłem ze szpitala i odrazu przyszedłem do moich przyjaciół. Gdzie indziej mogłem iść, jak tu gęś?" Icek rozgadał się.
W natarciu za Odrą, blisko niego wybuchł pocisk. Poczuł i dostrzegł ranę, wycofał się somodzielnie na tyły.
"Oj, gdybym ja wtedy wiedział, że tyle odłamków tkwi we mnie, napewno musielibyście mnie nieść", dodał szczerze.
Leczono go w sowieckim szpitalu. W zasadzie chwalił sobie ten pobyt, opiekę i wyżywienie. Największym mankamentem było to, że w sąsiednim namiocie leżał potwornie jęczący i wyjący sowiecki wojak, którem gwałcona Niemka ucięła penisa.
Któregoś dnia łaziłem z Ickiem wzdłuż opłotków. Irytowały nas pasące się bez dozoru i na dodatek syczące na nas zaczepnie gęsi. Schwyciliśmy dwie z pętających się najbliżej i pomaszerowaliśmy z powrotem. Okazało się, że źle oceniliśmy sytuację, gdyż były one pod dyskretnym nadzorem właścicieli. W ślad za nami natychmiast ruszyła grupa chłopów i trzymając się w pewnym oddaleniu, wytrwale podążała za nami. Minęliśmy przezornie nasze kwatery. Najprościej było zostawić gęsi, ale żal zdobyczy i "nie honor" kapitulować. Dochodząc do zakrętu, zniknęliśmy naszym prześladowcom na chwilę z pola widzenia. Stąd mieliśmy zamiar czmychnąć w sady. Naraz spostrzegamy, że w naszym kierunku podąża z naprzeciwka patrol artylerzystów. Icek nie stracił głowy, odebrał mi broń, oddał do niesienia swoją gęś i niby aresztowanego przeprowadził obok przygadującego mi patrolu. Icek też mnie nie żałował, klął i wygrażał, że zaprowadzi wprost na informację. Cieszyliśmy się z kawału bardziej niż z gęsi.
Szybko skończyła się sielanka. Prawdopodobnie chcąc przeciwdziałać masowemu już wyjazdowi Ukraińców, UPA przystąpiła do terrorystycznych akcji. Palono wsie, mordowano ludzi, niszczono tory kolejowe, mosty, stacje. Zaczęły mnożyć się napady na małe grupy żołnierzy. W związku z zaistniałą sytuacją, pułk nasz przegrupował się. Wojsko ściągnięto z małych garnizonów i stworzono trzy, każdy minimum w sile jednego bataliony. Był chyba najwyższy czas.
Operujący w tym rejonie kureń UPA liczący około 600 ludzi pod dowództwem "Żeleźniaka" zaatakował te garnizony. Najczęściej napadali nocą, ale większych efektów nie osiągali. Nasze frontowe wojsko nie dawało się zaskoczyć. UPA odnosiło sukcesy napadając jedynie na małe oddziały.
Pierwszy taki incydent miał miejsce, gdy kilku żołnierzy jadąc do Oleszyc po prowiant wpadło w zasadzkę. Poddanie się oznaczało śmierć w torturach. Bronili się więc desperacko, aż do nadejścia odsieczy. Z tej piątki żołnierzy jeden zginął, dwóch zostało rannych. W ślad za tym napadem nastąpiły inne, podobne.
Pułk przeszedł do działań ofensywnych. Przeczesywano lasy. Brałem udział w pościgu za oddziałami bojowymi UPA. Natrafiono wówczas na zamaskowane w lesie magazyny żywnościowe, niemniej jednak upowcy znając doskonale teren potrafili ujść pogoni. Spotykaliśmy również zamaskowane bunkry i schrony. Czasami były to dwupoziomowe budowle podziemne. Nie znając początkowo konstrukcji tych bunkrów, saperzy wysadzali w powietrze widoczną jedną kondygnację, podczas gdy piętro niżej znajdowało nieraz schronienie kilkunastu upowców.
Pułk bezskutecznie usiłował zlikwidować kureń "Żeleźniaka". Naszej przewadze liczebnej (ca. 1000 ludzi) i uzbrojeniu przeciwstawiali oni partyzancką taktykę, wykorzystując sympatyzującą z nimi miejscową ludność ukraińską. Sledzono każdy nasz ruch i sprawnie przekazywano informacje. Należy zaznaczyć, że oprócz oddziałów bojowych, UPA dysponowała zakonspirowanymi i uzbrojonymi placówkami, tj. SKW (Samoobronne Kuszczowe Oddziały), składające się z miejscowych chłopów, którym trudno było udowodnić przynależność do band, jeśli nie znaleziono przy nich broni.
W odwecie za przeprowadzaną repatriację płonęły polskie wsie, mordowani byli mieszkańcy. Nie zanosiło się na bliski koniec tej walki. Z czasem większość żołnierzy oswoiła się z panującą sytuacją. Nie słyszałem o wypadkach dezercji, natomiast miałem byłem świadkiem symulowania choroby. Jednej nocy przyniesiono do izby przyjęć potwornie jęczącego i krzyczącego żołnierza. Był to znany mi z widzienia "członek kahału", fryzjer pułkowy Mirocznik. Lekarz, kpt. Repin, notabene też Żyd, badał go długo, kręcąc podejrzliwie głową. Mirocznik odezwał się do lekarza po żydowsku i został zbesztany za symulowanie zapalenia wyrostka robaczkowego. Kpt. Repin zagroził mu karną kompanią. Chory umilkł. Chyba mu to pomogło...
Spotkałem go po wojnie we Wrocławiu, gdzie przy ul. Klęczkowskiej prowadził zakład fryzjerski. Przywitał mnie nadzwyczaj wylewnie i podreślając, że frontowych kolegów obsługuje bezpłatnie zaprosił do odwiedzania. Niestety, nie miałem możności skorzystania z zaproszenia, bowiem niebawem zginął on tragicznie. Usłyszawszy na ulicy krzyk "łapać bandytę" wyskoczył z zakładu i przytrzymał uciekającego mężczyznę, a ten strzelił, kładąc go trupem na miejscu.
Po tej dygresji wracam do poprzedniego wątku.
Udało mi sią zaprzyjaźnić z paroma ukraińskimi rodzinami. Jedna z nich mieszkała na kraju wsi pod lasem. Tu bywaliśmy najchętniej, ze względu na dość ładną córkę gospodarzy, ale przezornie nie chodziłem tam nigdy sam. Pewnego razu umówiłem się jeszcze z dwoma kolegami, że wpadniemy na pierogi. W wyniku jakichś nieprzewidzianych trudności spóźniliśmy się z Mietkiem Mierzwą. Gdy zbliżaliśmy się od strony pola, trzeci z nas, Antoś Tokalski podjeżdżał już konno pod dom. Rozległy się serie z pistoletów maszynowych. Widzieliśmy, jak Antoś zwalił się z konia. Kilku mężczyzn wniosło go do lasu. Pobiegliśmy za upowcami, kierując się pozostawionymi na ziemi śladami krwi. Przybiegli zaalarmowani strzałami żołnierze. Antosia nie znaleźliśmy, zaginął bez wieści. W śledztwie wyszło na jaw, że zabójstwo zostało zaplanowane przez córkę gospodarza, której brat był w bandzie. Mieliśmy zginąć wszyscy trzej.
Panoszący się terror ukraińskich nacjonalistów nie miał wpływu na postępowanie żołnierzy, nie dali się ponieść emocjom i w zasadzie zachowywali się poprawnie. Oczywiście były wyjątki. Słyszałem o wypadkach, gdy po odwiezieniu sąsiadów na zbiorczy punkt repatriacyjny, wracającym Ukraińcom żołnierze zrabowali konie.
Z ocalałych polskich wsi zjeżdżali się chłopi, by kupić od wyjeżdżających gospodarzy konie, lub maszyny rolnicze. Najchętniej jednak dobijali targu z żołnierzami płacąc bimbrem za "pozwolenie" zabrania pozostawionego sprzętu.
Nasz "zagłuszany" przez Mietka L. niemrawy kolega Słysz sprzedał starej kobiecie... granat. Dowiedzieliśmy się o tym przypadkowo. W jednej z chat spostrzegliśmy stojący oficjalnie na okapie pieca rosyjski zaczepny granat. Z głupia frant pytamy babę:
"Co to jest?"
"Lampa karbidowa", odpowiada z pełnym przekonaniem.
"A skąd ją macie i ile zapłaciliście?", indagujemy dalej.
"Kupiłam od wojskowego, o od tego właśnie co akurat idzie tu do mnie", wskazała przez okno na zbliżającego się Słysza. "Dałam za lampę koguta. Dzisiaj ma mi pokazać jak nią świecić!" Zaniepokoił mnie planowany pokaz.
"Co ten kretynek kombinuje...", pomyślałem z obawą.
"Babciu, oszukał was, to bomba, może wybuchnąć", na wszelki wypadek uprzedzam kobietę. Na czas konfrontacji stron przechodzimy do sąsiedniego pokoju, zostawiając drzwi otwarte. Kobieta z furią natarła na Słysza:
"Zabery ciu bombu", krzyczy. Słysz zachował całkowity spokój.
"Boję się ją ruszyć, bo może wybuchnąć", droczy się z kobietą.
"Dam pitucha (koguta), ale zabery bombu", ugodowo załatwiła sprawę gospodyni. Zezwoliliśmy na to, ale Słysz nie przełknął ani kęsa, dopóki nie przysiągł na kolanach, że podobnych numerów nie będzie robił.
Niespodzianie dotarła do nas wiadomość o przeprowadzanej częściowej demobilizacji. Do tych szczęśliwych wybrańców należałem i ja. Nie miałem zbyt wiele czasu na pożegnania. Poleciałem na punkt zborny. Tu kierowcy szykowali ciężarówki do odjazdu. Kilkunastu piędziesięciolatków niecierpliwie oczekiwało na sygnał do wsiadania.
"Po co zdejmujesz plandekę", zaoponował jeden z kandytatów na cywila, "przecież zakurzymy się w drodze!"
"Żebyś nie zasrał mi wozu i łatwiej mógł uciekać jak bandery napadną", bezczelnie zareplikował zagadnięty.
"Mógłbyś być trochę grzeczniejszy, przecież ten facet mógłby być twoim ojcem. Co, zazdrościsz mu, że jedzie do domu?", ująłem się za starszym kolegą. "Na tej trasie nie napadają. Chodzi ci o jabłka?", trafiłem w sedno. Kierowca zmitygował się, ale patrzył na mnie wilkiem.
"Przecież jabłka będą dla wszystkich", powiedział pojednawczo.
Chodziło o to, że kierowca ciężarowego wozu ze zdjętą plandeką mógł wystającymi pałąkami zaczepić obsypane owocami gałęzie drzew i odpowiednio manewrując pojazdem strząsnąć owoce do wozu. Wystarczyło tylko wypatrzeć odpowiednie drzewo i umiejętnie podjechać, a grad owoców spadał wprost do skrzyni ciężarówki. Już na początku podróży kierowca-cwaniak zademonstrował nam swoje umiejętności w tym zakresie. Całą drogę urozmaicaliśmy sobie jabłkożarstwem.
Dla okolicznej ludności, wojskowe samochody ciężarowe kursujące tą trasą były w tym czasie jedynym dostępnym środkiem lokomocji. Oczywiście za odpowiednią zapłatą. Kierowcy przeciążali wozy do granic wytrzymałości, zabierając dziesiątki bab z potężnymi bagażami. Na stromych lub piaszczystych podjazdach pasażerowie musieli złazić z wozów i je popychać. Zdarzało się i tak, że zostawiali pasażerów na drodze, a sami z ich dobytkiem uciekali. Teraz taki numer nie miał szans, bo jechaliśmy my, "demobilizanci", jak nas przezwano.
"Draństwo... Ale trudno przejść przez morze gówna, jakim jest wojna, nie ubrudziwszy butów", przypomniało mi się filozoficzne stwierdzenie Joska.
Zawieziono nas na północne obrzeża Lublina, gdzie do koszar dawnego 8 P.P. przeniesiony został z Majdanka nasz pułk. Nazajutrz załatwiłem formalności związane z demobilizacją. Trwały one krótko. Otrzymałem zaświadczenie o zwolnieniu z wojska, maleńką odprawę wystarczającą na kupno pożegnalnego pół litra wódki, dwa kilogramy chleba, pięć łyżek cukru i kawałek gotowanej wieprzowiny. Zaproponowano mi pobranie jarzyn, co oczywiście wyśmiałem. W kancelarii zapytano mnie jeszcze, dokąd chcę otrzymać skierowanie, ewent. dokąd chcę jechać. Najchętniej pojechałbym do Rodziców, do Łucka, ale bałem się Sowietów. Wystarczyłoby, że jakiś drań doniósł na mnie, że byłem w 27 Dywizji AK i życie moje niepotrzebnie uległoby komplikacjom. Przed deportacją nie uchroniłaby mnie służba w Ludowym Wojsku Polskim. Zażądałem skierowania do szkoły lotniczej w Dęblinie. Wypisano mi takowe.
Wytrąbiliśmy z Mieciem i nowym kompanijnym pisarzem Ilginem kupione za moją odprawę pół litra wódki, zagryźliśmy wyfasowanym mięsem i wkrótce znalazłem się za bramą koszar.
W wojskowym mundurku, z pustym plecakiem, bez grosza przy duszy, z radością w sercu choć z pewnym niepokojem wkroczyłem w nowy etap życia.
Epilog
Nie zrealizowałem swego młodzieńczego marzenia o podboju przestworzy. W Dęblinie zobaczywszy instruktorów lotnictwa o azjatyckich fizjonomiach i "orlęta" zagonione do robót rozbiórkowych, przezornie, a raczej tchórzliwie zrezygnowałem ze starań o przyjęcie do szkoły lotniczej.
Mietek pozostał w wojsku jeszcze przez rok. W czasie urlopu odszukał swego młodszego brata Edka, który aktualnie przebywał w partyzanckim oddziale. Dołączył tam do niego i włóczył się parę dni, namawiając go do powrotu. Po powrocie do jednostki, Mietek został natychmiast aresztowany. Przebywający w oddziale agent zadenuncjował go. Mietek nie zapierał się pobytu w oddziale, tłumaczył się zgodnie z prawdą chęcią wpłynięcia na Edka, by wrócił do domu. Prowadzącego śledztwo Minajewa (tego od harmoszki) nie przekonywały zeznania podejrzanego. W trakcie dochodzenia odbił mu nerki. Mietek mimo bicia, zeznań nie zmienił. Uszkodzenie nerek wywołało nieuleczalną chorobę. Zwolniono go w końcu z aresztu i niebawem również z wojska. Wrócił do swego Terespola, gdzie pracował jako celnik. Opowiadał mi, że w czasie pracy spotkał naszego byłego dowódcę kompanii, kpt. Repina, już w stopniu pułkownika Armii Radzieckiej, gdy ten z potężnymi bagażami wracał z Berlina na rodinu. Spotkanie było bardzo serdeczne.
W wolnych chwilach Mietek polował, wędkował. Zdobył nawet rekord Polski w wędkarstwie, wyciągając z Bugu olbrzymiego suma. Kawały i żarty trzymała się go do końca życia. Nie pomijał żadnej okazji. Naprzykład wykorzystywał, że w dowodzie osobistym omyłkowo wpisano mu roki 1825 jako datę urodzenia. Nie prostował tej omyłki, "udowadniając" przy nadających się ku temu okazjach, że jest przeszło stuletnim starcem.
Lecząc uszkodzone nerki zmarł zakażony w szpitalu żółtaczką.
Z dawnych towarzyszy broni oprócz ppłk. Chalfena, który pracował i mieszkał do końca swego życia we Wrocławiu, nie spotkałem więcej nikogo.